Czym jest efektyzm i jak może poprawić jakość życia podatników?

Jak więc podatnicy mogą zadbać o to, by środki pochodzące z ich podatków służyły podnoszeniu ich jakości życia? Podatnicy powinni w tym celu organizować fundacje, stowarzyszenia itp., dla wspierania rozwoju systemu nazwanego "efektyzmem". System ten składa się w praktyce z następujących podsystemów:

a. efektywnościowej kultury (zbioru norm, wartości, przekonań i zwyczajów), powstającej pod wpływem poglądów przedstawicieli nauki, kultury czy religii,

b. danych i informacji pomagających oceniać poziomy efektywności projektów (przedsięwzięć) inwestycyjnych, dzięki budowaniu rozwiniętych systemów informacyjnych,

c. stosowanych metod analiz efektywności (w tym konsekwentnego porównywania skwantyfikowanych efektów z ponoszonymi nakładami inwestycyjnymi i kosztami eksploatacji) oraz edukacji o tych metodach, których przy odpowiedniej woli można się nauczyć,

d. organizacji kontrolujących efektywność dysponowania środkami publicznymi (fundacji, stowarzyszeń, instytucji),

e. przepisów prawa dotyczących obowiązków efektywnego gospodarowania środkami publicznymi oraz  odpowiedzialności za brak efektywności tego gospodarowania  i odpowiedniej kultury prawnej koniecznej dla stosowania tych przepisów.

Jak podatnicy mogą kontrować efektywność wydatków publicznych?

Poniżej przedstawiono kluczowe wnioski i rekomendacje dotyczące rozwoju efektyzmu:

✅ Bardzo ważnym czynnikiem powodzenia społeczności w dążeniu do odpowiedniej jakości życia jest poszukiwanie i stosowanie metod efektywnego inwestowania środków publicznych dzięki organizowaniu się podatników w celu kontrolowania poziomu efektywności przygotowywanych i realizowanych projektów.

✅ Najistotniejszą kwestią w tym procesie jest dążenie do efektywności realizowanych projektów finansowanych ze środków publicznych i klarowne odróżnianie efektywności od nieefektywności (m.in. zgodnie z art. 44 ust. 3 ustawy o finansach publicznych).

✅ Stopień rozwoju efektyzmu zależy od postawy i świadomości podatników, od ich determinacji we wpływaniu na dysponentów coraz większych środków publicznych, by dbali o efektywność.

✅ Jednocześnie zależy on od tego, czy w danej społeczności wdraża się procedury wyboru optymalnych (dla społeczności lokalnych i innych podmiotów społecznych) projektów inwestycyjnych i takich, które pozwalają utrzymać m.in. bezpieczną sytuację finansową sfery budżetowej.

✅ Społeczeństwa, które nie dokonują wyboru efektywnych projektów, gdyż nie stosują metod tego wyboru, mogą tracić przez to zasoby wypracowane przez podatników, a w konsekwencji ubożeć i narażać się na inne negatywne konsekwencje. Natomiast społeczeństwa, które dbają o efektywność, w tym o wybór efektywnych projektów, racjonalniej gospodarują publicznymi zasobami i osiągają lepsze warunki życia.

✅ Satysfakcjonująca jakość życia bierze się m.in. z poszukiwania optymalnych opcji dotyczących inwestowania środków gromadzonych w wyniku płaconych podatków.

✅ Istotna jest również edukacja i dbałość o efektywność realizowana w gospodarstwach domowych i podmiotach gospodarczych, która uczy m.in. także efektywnego gospodarowania środkami publicznymi, traktowanego jako moralny obowiązek dysponentów tych środków.

✅ Jakość życia podatników w znacznym stopniu zależy od ich wiedzy o racjonalności wydatkowania środków pochodzących z podatków, a zwłaszcza o metodach oceny efektywności oraz od tego, jaki z tej wiedzy robią użytek.

✅ Podatnicy powinni starać się o dostęp do informacji o tym, jaka jest efektywność dysponowania środkami pochodzącymi z podatków. W tym celu powinni tworzyć profesjonalne niezależne organizacje (np. fundacje, stowarzyszenia itp.), instytucje kontrolujące w ich imieniu efektywność projektów inwestycyjnych, w których są wykorzystywane środki pochodzące z podatków, i informujące podatników o poziomie tej efektywności. Podobnie bowiem powstały instytucje chroniące interesy konsumentów, pracowników, pacjentów, przedsiębiorców itd. Dzięki takim działaniom wzmocni się proces upodmiotowienia podatników. Jest ono ważne dla dążenia do równowagi informacyjnej między dysponentami środków budżetowych a ich dostarczycielami (podatnikami), która może przyczyniać się do wzrostu efektywności dysponowania tymi środkami. Wiele więc zależy od samych podatników, w tym od umiejętności egzekwowania ich praw.

✅ Dla potrzeb wyboru projektów konieczne jest zaangażowanie poszczególnych interesariuszy, gdyż bez kontroli z ich strony może dochodzić do błędnych decyzji, pociągających za sobą niekorzystne skutki.

Podatnicy wypracowują środki gromadzone w ramach pobierania od nich podatków. Część tych środków jest przeznaczana przez ich dysponentów na realizację projektów inwestycyjnych. Podatnicy mają więc prawo domagać się, by wartość korzyści będących efektem tych projektów była wyższa od wartości środków przeznaczanych na te projekty. Jeżeli wartość tych korzyści jest niższa od wydatków na ich osiąganie, to dochodzi do marnowania części środków wypracowanych przez podatników i oddanych budżetom.

W celu zadbania, w obliczu współczesnych wyzwań, o oczekiwaną jakość życia społeczeństw konieczne jest rozwijanie systemu wspomagającego wybieranie i realizację efektywnych projektów inwestycyjnych finansowanych ze środków publicznych, czyli unikanie marnowania zawsze ograniczonych zasobów publicznych.

Jakie kroki należy podjąć, by unikać marnowania środków publicznych?

Po pierwsze konieczne jest stosowanie w trakcie wyboru projektów kryterium efektywności, pomagającego uzyskiwać przewagę skwantyfikowanych korzyści nad nakładami inwestycyjnymi i kosztami eksploatacji, związanymi z realizacją tych projektów. W nawiązaniu do efektywności projektów w oparciu o swe bogate doświadczenie w ich analizowaniu proponuję pojęcie „efektyzm” oznaczające zidentyfikowany przeze mnie system służący podnoszeniu jakości życia.

Systemy nazwane tu efektyzm w poszczególnych krajach czy samorządach na różnym poziomie rozwoju już istnieją. W wielu obszarach życia społecznego (np. w działalności gospodarczej, w samorządach, procesach aplikowania o środki pomocowe) funkcjonowanie efektyzmu jest codzienną praktyką. Najczęściej w poszczególnych społeczeństwach to swego rodzaju elita (liderzy, organizatorzy rozwoju efektyzmu, aktywni akcjonariusze) decyduje o tym, czy jest on bardziej lub mniej rozwinięty. Poziom jego rozwoju zależy także od tego, na ile popierają jego rozwój szersze grupy podatników. Poziom życia podatników zależy w znacznym stopniu od efektywności wykorzystywania środków publicznych, pochodzących z podatków.

Marnowanie środków publicznych to marnowanie pracy podatników

Dbałość o efektywność projektów inwestycyjnych realizowanych ze środków publicznych jest wymagana m.in. przez ustawę z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych, która w art. 44 ust. 3 stanowi, iż „Wydatki publiczne powinny być dokonywane: w sposób celowy i oszczędny, z zachowaniem zasad: a) uzyskiwania najlepszych efektów z danych nakładów, b) optymalnego doboru metod i środków służących osiągnięciu założonych celów”.

Efektywne inwestycje to lepsza jakość życia społeczeństwa

Społeczeństwa, które dbają o efektywność, w tym o wybór i realizację efektywnych projektów, osiągają lepszą jakość życia. Konieczne jest więc m.in. stosowanie określonej struktury informacji o projektach inwestycyjnych, która pomaga podatnikom w ocenie efektywności proponowanych inwestycji i innych działań finansowanych ze środków publicznych. Informacje te mogą pomagać w identyfikowaniu efektów rozważanych decyzji i w porównywaniu tych efektów z ponoszonymi wydatkami (nakładami inwestycyjnymi i kosztami utrzymania). Chodzi przede wszystkim o pomoc w refleksji dotyczącej wpływu decyzji inwestycyjnych na jakość życia danej społeczności i na wyniki konkretnych podmiotów, których te decyzje dotyczą.

Jak analizować efektywność projektów inwestycyjnych?

Istotą inwestycji realizowanych z udziałem środków publicznych (państwa lub samorządów) jest ponoszenie wydatków w celu pomnażania lub utrzymania wartości szeroko rozumianych zasobów społeczności. Dla oceny, czy dochodzi do tego pomnażania, konieczne jest ustalanie interesariuszy projektów oraz dokonywanie ewaluacji projektów. W ramach dokonywania oceny efektywności projektów inwestycyjnych konieczne jest określanie podmiotów (interesariuszy), których dotyczą efekty i koszty projektów, czyli z punktu widzenia, których powinno się analizować tę efektywność. Projekt bowiem najczęściej ma różny wpływ na poszczególne podmioty, tak więc jest on różnie oceniany z poszczególnych punktów widzenia.

Niezbędne jest systematyczne stosowanie metod analizy efektywności inwestycyjnych wydatków publicznych. Dużą rolę odgrywają w tym procesie studia wykonalności, które służą przede wszystkim formułowaniu odpowiedzi na pytanie: czy wykonalne jest pomnożenie wartości środków zainwestowanych przez interesariuszy w ramach danego projektu inwestycyjnego?

Konieczne jest w tym celu budowanie systemu informacyjnego dla potrzeb oceny efektywności inwestycji oraz honorowanie procesu i zasad wyboru projektów do planów inwestycyjnych.

Więcej dowiesz się z książki "Efektyzm - system podnoszący jakość życia społeczeństwa (społeczny controlling inwestycji)".