Spis treści

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Przedmowa

Wstęp

FAKTY

CYFROWE DZIECIŃSTWO

CYFROWA RÓWNOWAGA. PRZERWA NA ŻYCIE

DODATEK

Bibliografia

Przypisy

Redakcja: Roman Książek, Natalia Ostapkowicz

Korekta: Katarzyna Zioła-Zemczak

Skład: Mariusz Kurkowski

Zdjęcia: Agnieszka Krzyżanowska, we współpracy z LABA. Kreatywne Wyjazdy Językowe (77, 89 i 106), Roman Książek (176)

Projekt graficzny makiety: Marta Krzemień-Ojak

Projekt graficzny okładki: Studio &Visual/www.andvisual.pl

Redaktor prowadzący: Roman Książek

Kierownik redakcji: Agnieszka Górecka

© Copyright by Agnieszka Krzyżanowska
© Copyright for this edition by Wydawnictwo Pascal

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana lub przekazywana w jakiejkolwiek formie bez pisemnej zgody wydawcy, z wyjątkiem recenzentów, którzy mogą przytoczyć krótkie fragmenty tekstu.

Z ogromną wdzięcznością dla Pana Romana Książka, wyjątkowego człowieka i redaktora, za wspaniałą, inspirującą współpracę.
Agnieszka Krzyżanowska

Bielsko-Biała 2020

Wydawnictwo Pascal sp. z o.o.
ul. Zapora 25
43-382 Bielsko-Biała
tel. 338282828, fax 338282829
pascal@pascal.pl
www.pascal.pl

ISBN 978-83-8103-688-7

Konwersja: eLitera s.c.

PRZEDMOWA

Pomysł na tę książkę pojawił się zaraz na początku 2020 roku. Temat interesował mnie już dużo wcześniej, a po zabraniu się do pracy zaczął mnie interesować jeszcze bardziej. Dane i wyniki badań dotyczące wpływu technologii na nas i nasze zachowania czyta się z wypiekami na twarzy i prawie tak jak dobry kryminał. Styczeń upłynął mi na intensywnym zbieraniu informacji, przygotowaniu bibliografii i sporządzaniu notatek. W połowie lutego usiadłam wreszcie do komputera i zaczęłam pisać.

Ale kilka tygodni później świat, jaki znaliśmy, zaczął się rozpuszczać. Właściwie w ciągu jednej nocy technologia stała się najważniejszym narzędziem naszej rzeczywistości. Przejście wielu osób na tryb pracy home office, zdalne nauczanie i ograniczenie jakichkolwiek kontaktów społecznych wyłącznie do czatów wideo i komunikatorów internetowych nagle uczyniło nasze cyfrowe narzędzia niezbędnymi. Sama po dwóch tygodniach izolacji wznosiłam ręce do nieba i dziękowałam wieczorami armii amerykańskiej za wynalezienie internetu. Jak tu więc pisać o cyfrowej równowadze i świadomym ograniczaniu technologii w naszym codziennym życiu?

Pojawiające się w mediach i aktualizowane co kilka minut informacje, nagły wysyp znawców i ekspertów od polityki, ekonomii i możliwych scenariuszy końca świata oraz ilość skrajnych opinii dotyczących wirusa, który zmienił nam życie w film science fiction – wszystko to wywołało u mnie i wielu innych nieznaną wcześniej potrzebę zrobienia sobie przerwy od mediów społecznościowych i w ogóle od internetu. Bycie online bez przerwy, zamiast uspokajać i bawić, powodowało jeszcze większy lęk i zmęczenie. Potrzeba rzetelnych informacji stała się paląca jak nigdy. Sprawdzanie statusów znajomych i publikowanie własnych (poza wrzucaniem zabawnych memów o n-tym już dniu kwarantanny) stało się nagle nic nieznaczące i raczej nie na miejscu. W tym długim zamknięciu okazało się, że z jednej strony technologia umożliwia nam tak dużo, z drugiej strony kontroluje wszystko w stopniu dotąd nieznanym. Wystarczy wspomnieć sposób, w jaki Chiny opanowały epidemię, wprowadzając natychmiastowy rozkaz rejestracji wszystkich smartfonów i dzięki temu – możliwość monitorowania swoich obywateli bez przerwy. Czy to nasza przyszłość? Prawdopodobnie w wielu miejscach i obszarach tak. Yuval Noah Harari pisze i ostrzega o rodzącej się na naszych oczach technologii nadzoru, której Azja stała się właśnie świetnym przykładem[1]. Przenikliwa Rebecca Solnit zapowiadała ją już kilka lat wcześniej, nazywając Dolinę Krzemową globalnym ośrodkiem władzy[2]. Potrzeba krytycznej analizy narzędzi, z których na co dzień korzystamy, wydała mi się zatem potrzebna tak jak nigdy, a napisanie tej książki jednak zasadne.

Właśnie przewartościowuje się nam teraz wszystko. Co jest ważne? Co ma znaczenie? Nasz celowy, ciągle w fazie wzrostu, poukładany świat okazał się kruchy i iluzoryczny. Nie na wyrost uważa się, że rzeczywistości takiej, jaką znaliśmy, już nie będzie. Będzie inna, podobnie jak my, teraz tak bardzo zaskoczeni, będziemy inni po takim doświadczeniu. Czas, który nam się zdarzył, to szansa, żeby na nowo zdefiniować normalność, bo wygląda na to, że nasz stary świat znajdował się od niej bardzo daleko. Powoli dociera do nas, że najbardziej potrzeba nam podstawowych wartości, które zgubiły się gdzieś w epoce ciągłego wzrostu (growth) – człowieczeństwa i świadomego społeczeństwa. Prawdy naukowców, rzetelnych informacji, zaufania i siebie nawzajem. Nie mediów, które wywołują lęk, nie influencerów z Instagrama, ekspertów z YouTube’a i ciągłej rozrywki. Poprzez media społecznościowe dzieliliśmy się każdym skrawkiem naszego życia, narcystycznie uważając, że cały świat chce o tym wiedzieć. Teraz, w zaciszu domów, odkrywamy na nowo utraconą intymność i kładziemy telefony daleko od siebie, zmęczeni liczbami i strumieniem wiadomości na żółtym pasku ekranu. Mam nadzieję, że ta książka wskaże Ci, drogi Czytelniku, dlaczego to dobry kierunek.

WSTĘP

Kiedy zimą 1906 roku San Francisco zostało zniszczone przez trzęsienie ziemi, brytyjski magazyn „Punch” opublikował mroczny żart o przyszłości technologii. Pod nagłówkiem Prognozy na 1907 rok, na czarno-białym rysunku widać dobrze ubraną parę, która siedzi w londyńskim parku. Mężczyzna i kobieta są lekko odwróceni od siebie, a z czapek wystają im anteny. Na kolanach mają małe, czarne skrzynki, wyrzucające z siebie długą taśmę. Podpis brzmi: „Te dwie postacie nie komunikują się ze sobą. Pani otrzymuje miłosną wiadomość, a dżentelmen wyniki wyścigów”[3].

Siedzę właśnie na ławce pod drzewem przed szkołą i czekając na moje dzieci, obserwuję grupy licealistów, z których dosłownie każdy ma telefon w ręku i albo jest w nim zanurzony, albo co chwilę na niego spogląda. Autor wspomnianego wyżej rysunku wykazał się wręcz profetyczną wyobraźnią. Ponad sto lat później od powstania tej grafiki wydaje się, że każdy, kto ma przy sobie smartfon, kompulsywnie i bezwiednie co chwilę sięga po niego, sprawdzając, przewijając, odbierając i wysyłając wiadomości. Coraz mniej ludzi na siebie patrzy, coraz mniej ze sobą rozmawia. Parafrazując: panie otrzymują SMS-y złożone ze skrótów słów i emotikonów, a dżentelmeni – wyniki ostatniej kolejki ligi mistrzów i zaproszenie do wspólnego grania w Fortnite.

Ponad 30 lat wcześniej, w 1986 roku, włoski dziennikarz Carlo Petrini razem ze swoimi przyjaciółmi usiadł na Piazza di Spagna w Rzymie i zorganizował biesiadę, w ramach której rozdawał mieszkańcom i turystom makaron – rozpoznawalny na całym świecie symbol włoskiego jedzenia. Był to jego protest przeciwko otwarciu nowej filii McDonalda, która miała się znaleźć obok najsłynniejszych włoskich schodów. „Po prostu nie mogłem inaczej”, mówił po latach dziennikarz, „pojawienie się przy Schodach Hiszpańskich tego wielkiego, żółtego M, symbolu szybkiej konsumpcji, byłoby katastrofą, która zniszczyłaby estetycznie i kulturowo nasze włoskie dziedzictwo”. Mimo buntu Petriniego i oburzenia Rzymian restauracja i tak została otwarta, choć wielkość logo jedzeniowej sieciówki została zmniejszona. Z tej makaronowej rebelii narodził się potem ruch slow food, który zaczął rozrastać się do idei slow movement – (po)wolnego poruszenia, będącego protestem przeciwko prędkości zmian we współczesnym świecie i wszechobecnemu konsumpcjonizmowi.

Dekadę później, w 1999 roku Geir Berthelsen, norweski fizyk, zajmujący się przede wszystkim czasem i przestrzenią, zaczął badać zmiany szybko i intensywnie zachodzące w społeczeństwach. Berthelsen, któremu ruch zapoczątkowany przez Petriniego był od samego początku bardzo bliski, zaobserwował, że w miarę jak kultura zachodnia przyspiesza, wprost proporcjonalnie zmieniają się jej wartości. Zauważył, że im mocniej rozwija się konsumpcjonizm, tym bardziej odrzucamy naturę i tracimy z nią kontakt. Zaniepokojony swoimi spostrzeżeniami, założył The World Institute of Slowness (Światowy Instytut Powolności), think tank z konkretnym celem: zwrócenia uwagi na sposób myślenia ludzi o wartościach, na tempo naszego życia i nasze podejście do otaczającego nas świata.

Berthelsen wykorzystuje swoją pracę w instytucie do propagowania zmian we wspólnotach i powrotu do pierwotnych wartości. „Żyjemy w czasach funkcjonowania na autopilocie”, pisze fizyk w swoich manifestach, „przechodzimy od celu do celu, nie zastanawiając się nad tym, czy to, co robimy, nam służy i jest nam potrzebne”. „W naszym instytucie pracujemy nad tym, aby przekazać zupełnie nowy sposób myślenia, z dala od tradycyjnego postrzegania symboli sukcesu i statusu, w których czynniki takie jak holistycznie pojęte zdrowie, relacje i środowisko, są nadrzędne” – przyznaje Berthelsen.

Technologia powinna nasze życie upraszczać, tymczasem powoduje, że żyjemy dużo szybciej i coraz mniej społecznie. Jesteśmy, co prawda, coraz lepiej zorganizowani i świetnie nauczyliśmy się multitaskingu, z założenia po to, abyśmy mieli WIĘCEJ czasu dla siebie i na to, co jest dla nas WAŻNE. Tymczasem czujemy się coraz bardziej pogubieni, a już na pewno nie bardziej szczęśliwi. Tempo tych zmian przyjmujemy za oczywiste, z natury ciekawi i otwarci na wszystko, co nowe.

Dlatego też Berthelsen w swoim instytucie dużo miejsca poświęca zagadnieniom czasu. Traktuje go tak, jak traktowali i interpretowali go Grecy: rzeczywistość opisywali w kategorii specyficznej „dwuczasowości” pod egidą Chronosa i Kairosa. Chronos jest czasem liniowym, następstwem zdarzeń. Kairos oznacza „właściwy moment”. Technologia opiera się tylko na czasie chronologicznym i dlatego tak znacząco przyspieszyła tempo naszego życia. To, co się wydarza w czasie chronologicznym, gdzieś się zaczyna i gdzieś musi zakończyć, wykorzystując tym samym fakt, że w naszej naturze leży, aby dotrzeć do tego końca tak szybko, jak to możliwe. Kairos to czas bez pośpiechu, czas nieliniowy, bardziej punktowy. Kairos to bycie tu i teraz – czas zupełnie niezwykły. Wyjątkowy dla nas. Stanowiący o istocie bycia. Dzisiaj wydaje się, że zupełnie o tym zapomnieliśmy, wpatrzeni bez końca w wyświetlacze naszych telefonów i coraz lepsze aplikacje do wyznaczania celów i stymulowania naszej produktywności.

Alan Watts, brytyjski filozof i pisarz, konkludował, że świat złożony z punktów docelowych, w którym znaczenie ma tylko osiąganie tych celów, a droga do nich jest nieistotna, jest w istocie światem bez treści.

Możemy jeździć, dokąd tylko pragniemy, a jednak im bardziej staje się to możliwe, tym bardziej zmniejsza się wartość takich podróży. Punkty docelowe są dla nas mimo wszystko zbyt abstrakcyjne, aby mogły nas cieszyć. Sekret wszystkiego, co ma wartość, leży bowiem w praktyce, a nie w efekcie końcowym.

I wreszcie, stwierdza Watts, pisząc o pędzącej cywilizacji, ludzie, którzy się spieszą, nie potrafią odczuwać[4].

Uświadamiamy sobie aktualność słów Wattsa, czytając o tym, że stajemy się społeczeństwem coraz bardziej samotnym, że spada nam poziom empatii, a dzieci spędzają czas, siedząc obok siebie i patrząc nie na siebie, a każde w swój telefon. Szczególnie trafna jest konkluzja o braku odczuwania na skutek pośpiechu, o nieobecności we właściwym, kairosowym momencie. Technologia organizuje nam świat w duchu Chronosa. Aplikacje porządkują nam życie. Ułatwiają je, ulepszają, pomagają zmieniać nawyki, nawiązywać kontakty, komunikować się i być bardziej wydajnym. Siadając do pisania tej książki, policzyłam z ciekawości swoje aplikacje. Miałam ich w telefonie 122. Tak, 122 aplikacje. Korzystam zaledwie z garści. Co do niektórych – nie mam pojęcia, do czego służą i w jakim celu je zainstalowałam. Ich ilość potwierdza, że bałagan i nadmiar nam nie służą – tracimy poczucie tego, co faktycznie jest nam potrzebne, a co nie. Piszę, fotografuję, publikuję. Z tego powodu jestem też aktywną użytkowniczką mediów społecznościowych. Na co dzień piszę o uważności i filozoficznej refleksji bycia „tu i teraz”, a jednak zawsze mam przy sobie telefon. Kiedy czekam na przystanku, na ogół odruchowo wyciągam go z torebki, żeby natychmiast zająć czymś umysł.

Kiedy ostatnio bardzo wcześnie rano wyszłam z psem i zastał mnie widowiskowy wschód słońca, zamiast po prostu go podziwiać, żałowałam, że nie mam przy sobie telefonu, żeby to utrwalić.

Ta książka powstała z obserwacji ludzi i tego, czym stały się dla nas telefony. Nowoczesna technologia jest świetnym, wielofunkcyjnym narzędziem i nie ma już możliwości funkcjonowania bez niej. Ale wobec najcenniejszego zasobu, jakim dysponujemy, czyli czasu, zastanawiające jest codzienne narzekanie, że mamy go coraz mniej, ale zawsze na tyle, żeby w każdej chwili zerknąć na ekran. Czym jest tryb offline i szukanie stanu cyfrowej równowagi? To stan, w którym technologia ma służyć nam, a nie my jej. To stan, którym korzystanie z niej służy wspieraniu w naszym życiu tego, co uznajemy za ważne i wartościowe. Żeby ten stan osiągnąć, dobrze jest sprawdzić wszystkie zasoby technologiczne, którymi dysponujemy, i konkretnie je uporządkować. Nie jest to proste. Jeśli pozbywanie się rzeczy i ograniczanie zakupów wydaje się mało skomplikowanym procesem, w przypadku siły przyciągania nas do smartfona jest to trudniejsze, niż może się początkowo wydawać. Badania wskazują, że częstotliwość, z jaką korzystamy z naszego telefonu i czas spędzany z nim, to już nie odruch i nie nawet mocno utrwalony nawyk, ale całe mnóstwo neurochemicznych reakcji, które zachodzą w naszym mózgu i determinują nasze zachowanie. Za tym, co zatrzymuje tak mocno naszą uwagę i wyciąga nas z realnego życia, stoją ogromne pieniądze i całe sztaby projektantów, których celem jest naszą uwagę jak najdłużej przy sobie zatrzymać.

Internet i media społecznościowe stały się niezauważenie stałym punktem naszej codzienności. Mamy wrażenie ciągłego rozproszenia. Nasze dzieci pod choinkę najbardziej chciałyby dostać telefon albo tablet. Coraz mniej ze sobą rozmawiamy, piszemy, zamiast mówić.

Petrini, protestując przed laty w Rzymie, nie mógł się pogodzić z bylejakością spod znaku wielkiego „M”. Może czas przyjrzeć się, jak zmieniła się jakość naszego życia pod wpływem małego urządzenia, które zawsze jest blisko nas. Może pora zdefiniować tę jakość na nowo. Jesteśmy stworzeniem społecznym, a jednak siedząc obok siebie, coraz bardziej cierpimy z powodu braku dotyku. Berthelsen napisał, że uważność jest stanem umysłu, do którego można się dostać tylko wtedy, kiedy zwolnimy. Może już czas niespiesznie zastanowić się nad faktem, że nasz umysł dziś prawie nigdy nie odpoczywa? Może już czas, żeby technologię ponownie umieścić tam, gdzie jest jej miejsce? Powoli bowiem dochodzi do nas, że będąc bez przerwy w stanie połączenia, jesteśmy na neurochemicznym haju. Dobra wiadomość jest taka, że jesteśmy elastyczni, a nasze mózgi plastyczne. I dlatego codziennie mamy szansę to zmienić. Trzeba tylko na nowo uregulować, kto w tym świecie ustala zasady.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

[1] https://www.ft.com/content/19d90308-6858-11ea-a3c9-1fe6fedcca75 (dostęp online 23.06.2020).

[2] Rebecca Solnit, Nadzieja w mroku. Nieznane opowieści, niebywałe możliwości, Wydawnictwo Karakter, Kraków 2019.

[3] https://www.theglobeandmail.com/technology/your-smartphone-is-making-you-stupid/article37511900/ (dostęp online 23.06.2020).

[4] Alan Watts, Droga zen, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2017, s. 224–225.