Wstęp

W obliczu kryzysu klimatycznego i środowiskowego oraz wprowadzenia dyrektywy o sprawozdawczości przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju (ang. Corporate Sustainability Reporting Directive, CSRD) obowiązek raportowania działań w zakresie ESG (środowiskowym, społecznym i ładu korporacyjnego) stał się priorytetem dla wielu przedsiębiorstw. Wymogi prawne, a także oczekiwania coraz bardziej świadomych ekologicznie konsumentów sprawiają, że firmy muszą odpowiedzieć na wyzwania związane ze zrównoważonym rozwojem. Tym samym raportowanie ESG nie jest już tylko dodatkowym wymogiem regulacyjnym, lecz strategicznym krokiem, który umożliwia biznesowi adaptację do nowej rzeczywistości i staje się częścią codziennych decyzji zarządczych.

Chociaż raportowanie ESG jest obecnie wymagane głównie od większych firm, jego zasięg oddziałuje na całe łańcuchy wartości i współpracę biznesową, obejmując także małe i średnie przedsiębiorstwa (MŚP), które są partnerami dla większych organizacji. W praktyce oznacza to, że mało kto w świecie biznesu może pozostać obojętny wobec tematu ESG.

Poza wymogami prawnymi pojawiają się także biznesowe powody wdrożenia zarządzania środowiskowego. Konsekwencje zmiany klimatu i degradacji środowiska naturalnego coraz wyraźniej oddziałują na dostępność surowców, zakłócają łańcuchy dostaw i powodują wzrost kosztów, co bezpośrednio wpływa na konkurencyjność i stabilność finansową przedsiębiorstw. Jednocześnie klienci oczekują od firm odpowiedzialności za środowisko i rzeczywistych działań na rzecz zrównoważonego rozwoju. Kryzys środowiskowy zmusza do refleksji zarówno indywidualnych konsumentów, jak i organizacje, skłaniając do działań na rzecz przyszłości - dla siebie i kolejnych pokoleń.

Przedsiębiorstwa, które chcą, aby ich działania były autentycznym wkładem w poprawę sytuacji środowiskowej, powinny się kierować trzema głównymi zasadami:

Zrozumienie złożoności środowiska naturalnego - uświadomienie sobie, że środowisko jest dynamicznym i złożonym systemem, w którym zmiany jednego elementu mogą wpływać na wiele innych. Diagnoza wpływu działalności organizacji na środowisko - określenie zależności firmy od środowiska naturalnego oraz ocena negatywnego wpływu, jaki wywiera na nie działalność przedsiębiorstwa. Planowanie i wdrażanie skutecznych działań - na podstawie diagnozy określenie przez firmę konkretnych celów i mierników ich osiągnięcia, które umożliwią ograniczenie negatywnego wpływu na środowisko, a nawet przekształcenie go w pozytywny.

Ostatecznym krokiem jest raportowanie tych działań, które stanowi swoistą "wisienkę na torcie" zrównoważonego rozwoju organizacji. Raportowanie ESG pozwala mierzyć postępy, komunikować osiągnięcia interesariuszom i monitorować realizację założonych celów.

W naszej książce opisujemy ten proces krok po kroku, pomagając MŚP przejść od analizy stanu środowiska, poprzez identyfikację interakcji między firmą a środowiskiem aż do planowania działań na rzecz zrównoważonego rozwoju. Skupiamy się na szczególnie ważnym dla Polski sektorze MŚP, który odpowiada za niemal połowę PKB. Naszym celem jest dostarczenie wiedzy i narzędzi, które pomogą przedsiębiorstwom spełnić nowe wymogi, sprostać oczekiwaniom klientów i zmienić działalność na bardziej prośrodowiskową.

Firmom, które wchodzą na ścieżkę zielonej transformacji, proponujemy schemat raportowania zgodny z europejskimi standardami raportowania zrównoważonego rozwoju (ang. European Sustainability Reporting Standards, ESRS). W książce skupiamy się na środowiskowym aspekcie ESG, dedykując poszczególne rozdziały takim tematom jak zmiana klimatu, zanieczyszczenia, zasoby wodne i morskie, bioróżnorodność i ekosystemy, odpady i gospodarka o obiegu zamkniętym. Każdy obszar ilustrujemy przykładami i dobrymi praktykami, które mogą stanowić inspirację do działania.

Rozdział 1., "Przedsiębiorstwo a środowisko naturalne", skupia się na kluczowych interakcjach między działalnością firm a ekosystemem. Ukazuje skalę zmiany klimatu i degradacji środowiska i przedstawia znaczenie zrównoważonego rozwoju jako drogi wyjścia z kryzysu. Wskazuje na wyzwania i szanse, jakie napotykają małe i średnie przedsiębiorstwa, które dążą do dostosowania się do nowych wymogów prawnych i środowiskowych. Pokazuje, że wejście na drogę zrównoważonego rozwoju może wspierać długoterminową stabilność i rozwój firmy.

Rozdział 2., "Zmiana klimatu", przybliża temat zachodzących zmian klimatycznych oraz związane z tym wyzwania i konsekwencje dla MŚP. Opisuje źródła emisji gazów cieplarnianych i wpływ, jaki globalne ocieplenie może mieć na funkcjonowanie przedsiębiorstw. Wprowadza koncepcje śladu węglowego i zarządzania emisjami, prezentując praktyczne wskazówki dla firm dotyczące redukcji emisji oraz wyznaczania i monitorowania celów środowiskowych, co jest ważne w budowaniu bardziej odpornej i przyjaznej środowisku działalności.

Rozdział 3., "Zanieczyszczenia", skupia się na różnych rodzajach zanieczyszczeń (powietrza, wody, gleby, a także światłem, hałasem i mikroplastikiem) i ich wpływie na zdrowie ludzi oraz ekosystemy. Zawiera również wskazówki dotyczące monitorowania zanieczyszczeń, zarządzania nimi i ograniczania ich emisji, a także przykłady efektywnych działań w tym obszarze.

Rozdział 4., "Zasoby wodne i morskie", wyjaśnia, w jaki sposób zmiana klimatu wpływa na zasoby wodne oraz jakie kroki mogą podjąć MŚP, aby zmniejszyć ślad wodny swojej działalności. Zawiera wskazówki dotyczące zrównoważonego zarządzania zasobami wody, takie jak monitorowanie zużycia, recykling wody w procesach produkcyjnych i minimalizacja negatywnego wpływu na lokalne zasoby wodne.

Rozdział 5., "Bioróżnorodność i ekosystemy", przybliża znaczenie ochrony bioróżnorodności oraz rolę ekosystemów, które wspierają stabilność gospodarczą. Prezentuje praktyczne podejście do zarządzania bioróżnorodnością, w tym przykłady działań, jakie może podjąć przedsiębiorstwo w celu ochrony ekosystemów oraz ograniczania negatywnych skutków swojej działalności dla środowiska naturalnego.

Rozdział 6., "Wykorzystanie zasobów i gospodarka o obiegu zamkniętym", wprowadza koncepcję GOZ, której celem jest maksymalne wykorzystanie zasobów poprzez ich wielokrotne użycie, przetwarzanie i minimalizację odpadów. Przedstawia zasady i korzyści przyjęcia modelu GOZ przez przedsiębiorstwa oraz ilustruje, jak MŚP mogą integrować modele biznesowe oparte na zamkniętych obiegach zasobów. Zawiera przykłady praktyk i rozwiązań inspirowanych innowacyjnymi firmami, które z sukcesem wdrożyły gospodarkę cyrkularną.

Rozdział 7., "Narzędzia raportowania w obszarze środowiskowym ESG", prezentuje kluczowe standardy raportowania oraz narzędzia, które mogą pomóc firmom dostosować się do wymogów raportowania środowiskowego. Proponuje również praktyczne porady dotyczące opracowywania raportów ESG, aby były zrozumiałe, przejrzyste i spełniały oczekiwania interesariuszy.

Ostatnią częścią jest "Słownik ESG", który stanowi przejrzysty i przystępny zbiór terminów związanych z ESG i zrównoważonym rozwojem. Ułatwia zrozumienie kluczowych pojęć i terminologii, co jest szczególnie pomocne dla firm, które dopiero rozpoczynają swoją drogę ku zielonej transformacji.

W książce przy każdym z omawianych zagadnień zamieszczamy przykłady działania firm z różnych branż. Zobaczenie, jak inni radzą sobie z problemami ESG i jak podchodzą do wyzwań, może być niezwykle pomocne w odnajdywaniu własnej "zielonej ścieżki". Wskazując dobre praktyki firm, nie oceniamy jednocześnie ich działalności w całości ani ich wpływu na środowisko. Staramy się także pokazać inspirujące źródła wiedzy i narzędzia przydatne we wdrażaniu ESG. Ich dobór jest autorski i na pewno nie wyczerpuje możliwości dostępnych na rynku.

Przedsiębiorstwo a środowisko naturalne

Działalność gospodarcza zawsze była ściśle powiązana ze środowiskiem naturalnym, lecz dopiero w ostatnich dekadach pojawiła się pilna potrzeba zajęcia się konsekwencjami tej relacji. Przemiany, które przyniósł rozwój przemysłowy, skutkowały wzmożoną eksploatacją zasobów naturalnych, generując wiele nieodwracalnych skutków środowiskowych. Od dłuższego czasu widoczny jest wzrost emisji gazów cieplarnianych, zanieczyszczenie powietrza, wody oraz gleby, a także postępujące wyczerpywanie się zasobów. Zmiany te wywierają wpływ na zdrowie ludzi, równowagę ekosystemów oraz stabilność gospodarek. Świadomość tych skutków staje się coraz bardziej powszechna zarówno wśród konsumentów, jak i firm, które dostrzegają konieczność przekształcenia swoich modeli biznesowych, by chronić zasoby naturalne i wspierać zrównoważony rozwój.

Firmy, w szczególności małe i średnie przedsiębiorstwa (MŚP), stają przed decyzją: czy ignorować te zmiany, czy aktywnie dostosowywać się do nowej rzeczywistości. Presja ze strony regulacji takich jak dyrektywa o sprawozdawczości przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju (CSRD) wymusza przemyślane zarządzanie wpływem na środowisko. Ponadto wymagania społeczne i oczekiwania konsumentów sprawiają, że transparentność i odpowiedzialność stają się elementami nowoczesnej strategii biznesowej.

W tym rozdziale omówimy stan klimatu i środowiska oraz wpływ, jaki wywiera na nie działalność przedsiębiorstw. Przeanalizujemy wyzwania, jakie stawia przed firmami degradacja środowiska, oraz przedstawimy możliwości wynikające z wdrażania dobrych praktyk na rzecz zrównoważonego rozwoju. W szczególności skoncentrujemy się na wdrażaniu koncepcji zrównoważonego rozwoju, regulacjach ESG oraz związanych z nimi standardami raportowania. Opiszemy również proces raportowania i komunikowania działań z obszaru ESG realizowanych przez organizacje.

Wprowadzenie

Początkiem wszelkich działań jest zrozumienie problemu. Dlatego rozpoczęcie przez MŚP drogi w stronę przemiany biznesu na prośrodowiskowy powinno zacząć się od próby zrozumienia, czym jest środowisko naturalne i w jaki sposób działania człowieka na nie wpływają.

Środowisko naturalne jako system złożony

W latach 80. XX w. powstał projekt Biosfera 2. Zakładał stworzenie zamkniętego systemu ekologicznego, w którym ludzie mogliby żyć dowolnie długo, a więc w praktyce był to projekt budowy alternatywy dla biosfery, w której żyją ludzie. Chodziło o poszukiwanie nowych rozwiązań w obliczu postępującej degradacji środowiska, a także o plany podboju kosmosu. "Ojcem" Biosfery 2 był John Allen, ekolog systemowy. Budowa trwała cztery lata. Kompleks o powierzchni 12 700 m 2 powstał w stanie Arizona i wyglądał jak wielka, szczelnie zamknięta szklarnia. Na jego terenie utworzono m.in.: las tropikalny, namorzynowy, sawannę i system oceaniczny. Zakładano, że w jego wnętrzu osiem osób przeżyje dwa lata bez kontaktu ze światem zewnętrznym. Woda pitna, powietrze do oddychania, jedzenie - wszystko mieszkańcy mieli sobie zapewnić sami.

Projekt rozpoczął się w 1991 r., ale sprawy nie poszły tak, jak zaplanowano. Najpierw wystąpiły problemy z żywnością, ponieważ klimat wytworzony wewnątrz nie sprzyjał uprawom. Szybko stracono wszystkie pszczoły, więc pojawił się problem z zapylaniem roślin. Wyginęły kolibry, nicienie i roztocza zaczęły atakować rośliny, namnożyły się karaluchy. W końcu załamał się klimat, gdyż w ekosystemie pojawiło się za dużo bakterii w szybkim tempie konsumujących tlen i jego zawartość spadła do poziomu porównywalnego z wysokogórskimi szczytami. Mimo że zakładano niezależność Biosferian od świata zewnętrznego, w trakcie projektu najpierw musieli skorzystać z zapasów żywności, które przezornie zostawiono im w kompleksie, a potem konieczne było wpompowanie do kopuły tlenu z zewnątrz. Projekt zakończył się po dwóch latach i uznano go za porażkę. Inwestycja 200 mln dolarów nie pozwoliła samodzielnie przeżyć ośmiu osobom. Eksperyment dobitnie pokazał, jak niewiele człowiek wie o ziemskim ekosystemie i stopniu jego skomplikowania 1 .

Działanie ekosystemu jest trudne do zgłębienia dlatego, że jest on systemem złożonym 2 . Składa się z wielu elementów o zróżnicowanych funkcjach i rolach (rośliny, zwierzęta, bakterie itp.). Między gatunkami i organizmami występuje bogata sieć interakcji (np. łańcuchy pokarmowe), które prowadzą do powstawania nowych cech i zachowań (np. zdolność do samoregulacji). Ekosystem jest dynamiczny i zmienny pod wpływem zmieniających się czynników środowiskowych (np. zmiany klimatu), a zachodzące w nim procesy mają nieliniowy charakter i trudne do przewidzenia skutki 3 .

Już samo zrozumienie zmienności ekosystemu jest trudne, a trzeba pamiętać, że dochodzą jeszcze interakcje pomiędzy systemem naturalnym a systemami społecznym i gospodarczym. Oddziaływanie człowieka na środowisko, zarówno w codziennym życiu, jak i przez prowadzoną działalność gospodarczą, jest olbrzymie.

Od zakończenia projektu Biosfera 2 minęło wiele lat, ale nasza wiedza o środowisku, skomplikowanych zależnościach między jego elementami nadal jest niepełna. Nie potrafimy przewidzieć całkowitych konsekwencji zmian w środowisku powodowanych ludzką działalnością i pewnie nadal nie bylibyśmy w stanie odtworzyć warunków życia na Ziemi. Wiemy jednak, w jakim punkcie jesteśmy teraz.

Stan klimatu i środowiska

Według modelu granic planetarnych (rysunek 1.1) system planetarny jest zintegrowanym systemem społeczno-ekologicznym. Tworzy go dziewięć procesów, które jeśli są utrzymywane w bezpiecznych granicach, zapewniają ludziom warunki przyjazne dla życia i ro zwoju. Te procesy to: zmiany klimatu, nowe substancje w środowisku, wyczerpywanie ozonu stratosferycznego, obciążenie aerozolami atmosferycznymi, zakwaszenie oceanów, przepływy biochemiczne, zużycie słodkiej wody, przekształcenie terenu oraz integralność biosfery. Trzy z nich mają skalę globalną: zmiany klimatu, wyczerpywanie ozonu stratosferycznego i zakwaszenie oceanów, pozostałe - skalę regionalną lub lokalną, co nie znaczy, że mniej istotną. Dwa procesy: zmiany klimatu i zakwaszenie oceanów, posiadają punkt krytyczny, czyli moment, po osiągnięciu którego uruchomi się przyczynowo-skutkowy ciąg zdarzeń, którego konsekwencji nie jesteśmy w stanie przewidzieć i którego nie będziemy w stanie kontrolować i zatrzymać. W raporcie z 2023 r. naukowcy stwierdzili, że już w sześciu procesach przekroczone zostały bezpieczne granice 4 .

Rysunek 1.1. Model granic planetarnych, 2023 r., opracowanie własne z wykorzystaniem źródła: Planetary boundaries, https://www.stockholmresilience.org/research/planetary-boundaries.html (dostęp: 17.11.2023)

Tymczasem degradacja środowiska nieustannie postępuje, klimat ociepla się i przybliża się wizja świata, w którym życie ludzi będzie niemożliwe albo przynajmniej bardzo trudne i zasadniczo odmienne od obecnego.

W najnowszym raporcie IPCC na pięć rozpatrywanych scenariuszy ocieplenia klimatu zaledwie w dwóch przewiduje się wzrost temperatury w 2100 r. poniżej 1,5 °C; w pozostałych jest on znacznie wyższy, a w najbardziej drastycznym wynosi powyżej 4 °C. Średnia temperatura wyższa o prawie 5 °C jest dość abstrakcyjna, ale wystarczy sobie uświadomić, że średnia temperatura niższa o 5 - 6 °C niż w okresie 1850 - 1900 miała miejsce na Ziemi w najzimniejszym okresie ostatniej epoki lodowcowej 5 .

Jak będzie wyglądał świat cieplejszy średnio o 5 °C? W okolicach równika życie stanie się niemożliwe, upały i susze uniemożliwią uprawę roślin i hodowlę zwierząt, miliardy ludzi zaczną migrować w poszukiwaniu pożywienia i warunków do życia. W okolicy zwrotników warunki będą trudne, temperatura wpłynie na system żywnościowy i sytuację geopolityczną, zapanuje głód, a gospodarki mogą upadać. Ludzie będą migrowali w poszukiwaniu lepszych warunków do życia. Mieszkańcy Europy również odczują efekty ocieplenia. Europa jako kontynent stanie się jednym z kierunków migracji miliardów osób, ale ocieplenie klimatu wpłynie także bezpośrednio na życie jej mieszkańców - odciśnie się to na rolnictwie, produkcji roślinnej i zwierzęcej, pojawią się niedobory wody. Nagłe zjawiska pogodowe i powodzie wpłyną na uszkodzenia infrastruktury. Ludzie zaczną się borykać z problemami zdrowotnymi wynikającymi z nadmiernego ciepła, z niedożywieniem, chorobami zakaźnymi, z problemami zdrowia psychicznego 6 .

Ten czarny scenariusz wydaje się przerysowany i bardzo odległy, dotyczy bowiem roku 2100. Wystarczy jednak szybko obliczyć, którego roku dożyją wnuki współczesnych młodych ludzi (np. studentów), i wtedy okaże się, że to rok 2150. To, co będzie się działo w 2100 r., będzie więc dotyczyło prawnuków, wnuków i dzieci współcześnie żyjącego pokolenia, które może decydować i mieć wpływ na kształt przyszłości. Aby jednak wprowadzić zmianę, najpierw trzeba zrozumieć przyczyny.

Warto spojrzeć na dziewięć procesów 7 , które zapewniają dobre warunki życia na Ziemi :

Zmiany klimatu - proces uwzględniający najważniejsze czynniki wpływające na antropogeniczny budżet energetyczny Ziemi, tj. emisje gazów cieplarnianych i aerozoli oraz zmiany albedo powierzchni (zdolność odbijania promieniowania padającego na daną powierzchnię). Posiada punkt krytyczny, po przekroczeniu którego zmiany zaczynają nagle przyspieszać w sposób niekontrolowany. Obecnie granice w obu składowych parametrach są przekroczone. Z najnowszych badań wynika, że graniczny cel ocieplenia 1,5 °C uzgodniony w porozumieniu paryskim oznacza możliwość ekstremalnego wpływu na system ziemski, ale ryzyko znacznie wzrasta już powyżej 1 °C. Na pogarszanie się sytuacji w zakresie zmiany klimatu człowiek wpływa m.in. przez wydobywanie i spalanie paliw kopalnych czy wycinanie lasów. Integralność biosfery - opierająca się na różnorodności genetycznej (mierzonej wskaźnikiem wymierania gatunków) oraz na funkcjonalnej roli w regulowaniu stanu systemu ziemskiego. Obecnie mamy do czynienia z największym od czasów wyginięcia dinozaurów masowym wymieraniem gatunków, a wskaźnik odpowiadający za ochronę funkcjonalnej integralności biosfery znajduje się w strefie wysokiego ryzyka. Człowiek wpływa na pogarszanie się sytuacji w zakresie bioróżnorodności przez przekształcanie terenów, polowania czy rybołówstwo. Przekształcenie terenu - granica koncentrująca się na trzech głównych biomach leśnych istotnych w napędzaniu procesów biogeofizycznych, tj.: tropikalnym, umiarkowanym i borealnym. Konwersja użytkowania gruntów i pożary powodują szybkie zmiany w powierzchni lasów. Wylesianie lasów tropikalnych Amazonii wzrosło do tego stopnia, że przekroczyło granicę planetarną (limit bezpiecznego funkcjonowania Ziemi w kluczowych obszarach środowiskowych). Globalna powierzchnia lasów cały czas się zmniejsza. Przykładem działalności człowieka wpływającej na pogarszanie się sytuacji w tym zakresie jest rolnictwo. Zużycie słodkiej wody - granica uwzględniająca zmiany w całym obiegu wody na lądzie, obejmuje niebieską wodę (wody powierzchniowe i gruntowe) oraz zieloną wodę (woda dostępna dla roślin). Składnik niebieskiej wody uwzględnia regulację rzek i integralność ekosystemów wodnych, natomiast zielonej wody - hydrologiczną regulację ekosystemów lądowych, klimatu i procesów biogeochemicznych. Obecnie granice zmian słodkiej wody, zarówno niebieskiej, jak i zielonej, są znacznie przekroczone. Człowiek wpływa na pogarszanie się sytuacji w tym zakresie przez hodowlę zwierząt czy np. przemysł odzieżowy. Przepływy biogeochemiczne - uwzględniające azot (N) i fosfor (P), podstawowe elementy budulcowe życia. Antropogeniczne uwalnianie reaktywnych form tych pierwiastków do lądów i oceanów ma głęboki wpływ na skład ekosystemu i długoterminowe skutki dla systemu ziemskiego. Niektóre zmiany już teraz oddziałują na klimat i integralność biosfery, inne będą widoczne dopiero w przyszłości. Powodują eutrofizację (przeżyźnienie) systemów lądowych i wodnych. Zarówno dla P, jak i N granice zostały przekroczone. Przykłady działalności człowieka wpływającej na pogarszanie się sytuacji w tym zakresie to używanie chemicznych środków ochrony roślin czy emisja ścieków do środowiska. Zakwaszenie oceanów - powiązane bezpośrednio z zawartością dwutlenku węgla w atmosferze, jest efektem rozpuszczania się CO 2 w wodzie morskiej. Podobnie jak w procesie zmiany klimatu, proces zakwaszenia oceanów ma punkt krytyczny. Są nim warunki, w których nie mogą funkcjonować koralowce i inne organizmy budujące szkielety z węglanu wapnia, zniknie wtedy bowiem ważny biologiczny mechanizm usuwania CO 2 z wody. Antropogeniczne zakwaszenie oceanów znajduje się obecnie na granicy bezpieczeństwa, a trend pogarsza się wraz ze wzrostem antropogenicznej emisji CO 2 . Przykładem działalności człowieka wyraźnie wpływającej na pogarszanie się sytuacji w tym zakresie jest nawożenie chemicznymi preparatami w rolnictwie. Obciążenie aerozolami atmosferycznymi - związane z emisją drobnych pyłów i innych substancji, obejmujące aerozole zarówno naturalne (np. pył pustynny, sadza z pożarów), jak i pochodzące z działalności człowieka. Ilościowe określenie obciążenia aerozolami jest utrudnione z uwagi na liczne naturalne i utworzone przez człowieka źródła, różnice w składzie chemicznym, sezonowość i czas życia w atmosferze. Można jednak stwierdzić, że antropogeniczne obciążenie aerozolami wzrosło, podobnie jak obciążenie naturalnymi aerozolami. Przykładem działalności człowieka wpływającej na pogarszanie się sytuacji są emisje zanieczyszczeń przez przemysł. Wyczerpywanie ozonu stratosferycznego - związane z antropogenicznym uwalnianiem nowych substancji, w którym gazowe związki halowęglowe pochodzące z przemysłu i innej działalności człowieka uwalniane do atmosfery prowadzą do długotrwałego zubożenia warstwy ozonowej Ziemi. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu sytuacja nie była dobra, ale po ratyfikacji protokołu montrealskiego w 1987 r. trend i globalny zasięg zubożenia warstwy ozonowej nieco się poprawiły. Obecnie granica jest przekraczana tylko nad Antarktydą i południowymi wysokimi szerokościami geograficznymi i tylko w ciągu trzymiesięcznej australijskiej wiosny. Chociaż protokół montrealski pozwolił wyeliminować setki substancji przyczyniających się do niszczenia warstwy ozonowej, nadal jest w tym zakresie sporo do poprawy. Nowe substancje w środowisku - substancje produkowane i uwalniane przez człowieka do środowiska: syntetyczne chemikalia i substancje (np.: mikroplastik, substancje zaburzające gospodarkę hormonalną i zanieczyszczenia organiczne), materiały radioaktywne, w tym odpady nuklearne i pochodzące z broni jądrowej, oraz ingerencje człowieka w procesy ewolucyjne, jak organizmy genetycznie zmodyfikowane. W wielu przypadkach wpływ tych substancji na procesy systemu ziemskiego nie jest znany, ale można się spodziewać, że jest duży, zwłaszcza w stosunku do integralności biosfery. Przykładami z przeszłości są m.in. efekty uwalniania środków owadobójczych (jak DDT) i wpływu chlorofluorowęglowodorów (CFC) na warstwę ozonową. Gałęzią działalności człowieka oddziałującą na pogarszanie się sytuacji jest branża chemiczna.

Zrównoważony rozwój jako odpowiedź na kryzys

Problemy środowiskowe i klimatyczne, z którymi zmaga się ludzkość, zostały dostrzeżone już wiele lat temu. Wskazywało je środowisko naukowe, walczyły o podjęcie działań organizacje pozarządowe. W odpowiedzi na nie powstała idea zrównoważonego rozwoju, która skrystalizowała się w postaci najpierw 10, a później 17 celów zrównoważonego rozwoju. Ich realizacja zaczęła schodzić na poziom krajów i przedsiębiorstw.

Koncepcja zrównoważonego rozwoju

W 1987 r. w raporcie Nasza wspólna przyszłość Światowej Komisji ds. Środowiska i Rozwoju zapisano: "Na obecnym poziomie cywilizacyjnym możliwy jest rozwój zrównoważony, tj. taki rozwój, w którym potrzeby obecnego pokolenia mogą być zaspokojone bez umniejszania szans przyszłych pokoleń na ich zaspokojenie". Od tego czasu rozpoczęło się wcielanie w życie idei zrównoważonego rozwoju.

W 2015 r. Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ) przyjęła Agendę 2030 z określonymi 17 celami zrównoważonego rozwoju (ang. Sustainable Development Goals - SDGs; rysunek 1.2), które miały zostać osiągnięte do 2030 r. 8 . Odnosząc się do trzech systemów: środowiska, społeczeństwa i gospodarki, rysowały wizję zdrowego środowiska naturalnego (cele 6, 13, 14 i 15), żyjącego w nim dostatniego, równego i inkluzywnego społeczeństwa, z dostępem dla każdego do dobrej edukacji, żyjącego w zdrowiu i pokoju (cele 1, 2, 3, 4, 5, 7, 11 i 16), budującego gospodarkę opartą na zrównoważonym uprzemysłowieniu, odpowiedzialnej konsumpcji i produkcji, stabilnej infrastrukturze, bez nierówności pomiędzy krajami i z godną pracą dla wszystkich (cele 8, 9, 10, 12), a wszystko to dzięki współpracy i partnerstwom (cel 17).

Rysunek 1.2. Cele zrównoważonego rozwoju w odniesieniu do środowiska naturalnego, społecznego i gospodarczego, opracowanie własne na podstawie: https://stockholmuniversity.app.box.com/s/kptviuiltbejoryhclmluojj3x9iivok (dostęp: 19.04.2024); Cele zrównoważonego rozwoju, https://www.un.org.pl/download https://www.un.org.pl/download (dostęp: 11.11.2024)

Wdrażanie koncepcji zrównoważonego rozwoju

Unia Europejska uznała zrównoważony rozwój za ogólną zasadę działania w traktacie o Unii Europejskiej, a kierunki szczegółowych działań znalazły się w strategii zrównoważonego rozwoju UE przyjętej w 2001 r. i odnowionej w 2006 r. Włączając się w realizację Agendy 2030, Komisja Europejska (KE) w 2016 r. zadeklarowała uwzględnienie celów SDG w unijnych politykach oraz regularne raportowanie postępów. Cele Agendy 2030 powiązane zostały m.in. ze Strategią "Europa 2020", z 10 priorytetami KE oraz pakietem gospodarki o obiegu zamkniętym, a w kolejnym okresie 6 priorytetów KE na lata 2019 - 2024 zostało bezpośrednio powiązanych z 17 celami. W największym zakresie nawiązywał do nich pierwszy priorytet KE - Europejski Zielony Ład (2019 r.), czyli nowa strategia gospodarcza 9 . W kolejnych krokach pojawiały się szczegółowe regulacje, m.in. przyjęta w 2020 r. nowa strategia przemysłowa i plan działania dotyczący gospodarki obiegu zamkniętego.

Globalne oraz unijne strategie i regulacje przeniesiono na grunt krajów członkowskich. Polska jako odpowiedź na Agendę 2030 przyjęła Strategię na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju określającą jako cel "tworzenie warunków dla wzrostu dochodów mieszkańców Polski przy jednoczesnym wzroście spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym, środowiskowym i terytorialnym" 10 . W konsekwencji unijnych regulacji w Polsce wdrożono różne programy i regulacje, m.in. plan dotyczący gospodarki o obiegu zamkniętym, a w 2019 r. Mapę drogowej transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym .

Realizacja celów zrównoważonego rozwoju przeszła także na poziom przedsiębiorstw, w istotny sposób wpływających swoją działalnością na kwestie środowiskowe i społeczne. Europa, zwłaszcza Unia Europejska (UE), przoduje na świecie w tworzeniu regulacji, które mają na celu ograniczenie negatywnego wpływu działalności gospodarczej na środowisko. UE wdrożyła wiele kluczowych dokumentów prawnych i regulacji, które nakładają na przedsiębiorstwa obowiązki w zakresie ujawniania informacji na temat ich działań w kontekście środowiskowym, społecznym i ładu korporacyjnego (ang. Environmental, Social, Governance , ESG). Dzięki takiemu podejściu firmy operujące na terenie UE muszą się stosować do standardów i wymagań promujących zrównoważony rozwój .

Oto najistotniejsze regulacje w tym obszarze:

Dyrektywa o sprawozdawczości niefinansowej (NFRD) 11 przyjęta w 2014 r. Wprowadziła ona obowiązek raportowania danych niefinansowych przez duże jednostki interesu publicznego, obejmując takie sektory jak przemysł, energetyka czy sektor finansowy. Zostały one zobowiązane do ujawniania informacji dotyczących wpływu ich działalności na środowisko, a także podejmowanych działań mających na celu ograniczenie negatywnego wpływu na środowisko. Informacje te powinny obejmować m.in.: emisję gazów cieplarnianych, zużycie zasobów, zarządzanie odpadami i wpływ na bioróżnorodność. Europejski Zielony Ład ( European Green Deal ) 12 , szeroko zakrojona strategia UE, której celem jest przekształcenie gospodarki europejskiej w bardziej zrównoważoną i neutralną klimatycznie do 2050 r. Zielony Ład zawiera liczne inicjatywy wspierające ochronę środowiska, w tym propozycje ograniczenia emisji, przejścia na odnawialne źródła energii i promowania gospodarki o obiegu zamkniętym. Firmy są zachęcane do stosowania się do nowych wytycznych oraz do wprowadzania innowacyjnych rozwiązań, które będą miały pozytywny wpływ na środowisko. Rozporządzenie w sprawie taksonomii ( EU Taxonomy ) 13 , przyjęte w 2020 r., będące elementem Europejskiego Zielonego Ładu. Jego celem jest stworzenie systemu klasyfikacji definiującego, jakie działania mogą być uznane za zrównoważone. Rozporządzenie wspiera inwestorów w identyfikowaniu zrównoważonych projektów i przedsiębiorstw, które przyczyniają się do realizacji celów klimatycznych UE. Przedsiębiorstwa muszą ocenić swoje działania w odniesieniu do sześciu głównych celów środowiskowych UE, takich jak łagodzenie zmian klimatu, adaptacja do zmian klimatu, ochrona zasobów wodnych i morskich, gospodarka o obiegu zamkniętym, zapobieganie zanieczyszczeniom oraz ochrona bioróżnorodności. Dyrektywa o sprawozdawczości przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju ( Corporate Sustainability Reporting Directive , CSRD) 14 , wprowadzona w 2021 r. jako rozszerzenie NFRD, zaostrzająca wymogi dotyczące sprawozdawczości niefinansowej zarówno pod kątem objętych nią podmiotów, jak i zakresu wymaganych informacji. CSRD wymaga od firm bardziej szczegółowego ujawniania informacji związanych z ich wpływem na środowisko oraz zwiększa przejrzystość raportowania poprzez wprowadzenie jednolitych standardów raportowania w całej UE. Rozszerza też obowiązek sprawozdawczości na mniejsze firmy, co w znaczący sposób zwiększa zasięg regulacji.

Dzięki tym regulacjom UE wprowadziła rygorystyczne wymagania, które mają na celu minimalizację negatywnego wpływu biznesu na środowisko i promowanie odpowiedzialnego rozwoju.

Raportowanie zrównoważonego rozwoju

Wdrażając obowiązek raportowania, Unia Europejska zadbała o standaryzację raportowania zrównoważonego rozwoju. Przyświeca jej cel zwiększenia przejrzystości, porównywalności oraz spójności informacji ujawnianych przez przedsiębiorstwa na temat ich działań środowiskowych, społecznych i związanych z ładem korporacyjnym (ESG). Dążenie do harmonizacji raportowania ESG odpowiada na potrzeby różnych interesariuszy - inwestorów, klientów, regulatorów i społeczności, którzy oczekują spójnych, wiarygodnych danych o wpływie firm na środowisko i społeczeństwo. UE wdrożyła liczne standardy i regulacje, aby ułatwić porównywanie wyników firm oraz wspierać transformację ku bardziej zrównoważonym modelom biznesowym.

Standardy ESRS

Od 2024 r. dyrektywa CSRD wprowadziła wymóg stworzenia krajowych ram prawnych dotyczących sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju, zastępując dotychczasowe przepisy o raportowaniu niefinansowym. Nowe regulacje obejmują szerszą grupę podmiotów, w tym także małe i średnie przedsiębiorstwa, które wcześniej nie miały takiego obowiązku. W efekcie dyrektywa CSRD obejmie ok. 50 tys. firm, podczas gdy wcześniejsza dyrektywa NFRD obejmowała ponad 11 tys. przedsiębiorstw. Co więcej, NFRD dawała firmom dowolność w wyborze standardów raportowania, co skutkowało różnorodnością raportów i utrudniało porównywanie danych między firmami. CSRD rozwiązuje ten problem, wprowadzając obowiązek stosowania jednolitych europejskich standardów ESRS ( European Sustainability Reporting Standards ), co ma poprawić jakość, przejrzystość i porównywalność raportowanych informacji. Oprócz ogólnych standardów ESRS przewidziano standardy przeznaczone dla MŚP, zarówno tych notowanych (ESRS LSME), jak i nienotowanych (ESRS VSME), oraz standardy sektorowe.

Standard ESRS LSME ( Listed Small- and Medium-Sized Enterprises ) jest dedykowany MŚP notowanym na giełdzie papierów wartościowych, które zostaną objęte wymogami CSRD od roku finansowego 2026. ESRS LSME wyznacza górną granicę zakresu informacji o zrównoważonym rozwoju, których duże firmy mogą wymagać od MŚP w łańcuchu wartości. W porównaniu do standardów dla dużych przedsiębiorstw ESRS LSME uwzględnia uproszczenia, które mają zrównoważyć wymagania wobec MŚP oraz potrzeby informacyjne inwestorów i partnerów biznesowych. Standard ten obejmuje trzy główne obszary: "Wymogi ogólne", "Ujawnienia ogólne" oraz "Polityki, działania i cele", a także trzy sekcje z metrykami dotyczącymi środowiska, społeczeństwa i ładu korporacyjnego (ESG).

Standard ESRS VSME ( Voluntary Small- and Medium-Sized Enterprises ) to standard dla nienotowanych MŚP, który ma charakter dobrowolny i nie będzie stanowił aktu prawnego. Wprowadza on uproszczony format raportowania, który pozwala mniejszym firmom na łatwe rozpoczęcie praktyk w zakresie zrównoważonego rozwoju oraz spełnienie oczekiwań partnerów biznesowych w zakresie ESG. Projekt ESRS VSME składa się z obligatoryjnego modułu podstawowego i dwóch opcjonalnych modułów: "Narracyjne polityki, działania i cele" oraz "Partnerzy biznesowi". Moduł dla partnerów biznesowych pozwala MŚP na ujednolicone i standaryzowane odpowiedzi na zapytania zewnętrzne.

31 maja 2024 r. EFRAG (Europejska Grupa Doradcza ds. Sprawozdawczości Finansowej) udostępniła trzy pierwsze dokumenty zawierające wytyczne wdrażania ESRS: EFRAG IG1 (ocena istotności) 15 , EFRAG IG2 (łańcuch wartości) 16 i EFRAG IG3 (punkty danych ESRS) 17 . Wytyczne dotyczące oceny istotności (IG1) pomagają firmom ustalić, które informacje są najważniejsze w raportowaniu, zgodnie z zasadą podwójnej istotności oraz z uwzględnieniem opinii interesariuszy. Dokument IG2 dotyczący łańcucha wartości wyjaśnia, jak raportować dane obejmujące całą działalność firmy, w tym działania partnerów biznesowych, zawiera również mapę wymogów ujawnieniowych ułatwiającą firmom określenie, jakie informacje należy zbierać z całego łańcucha wartości. Trzeci dokument (IG3) to szczegółowa lista wymaganych danych zgodnych ze standardami ESRS , co pozwala firmom na upewnienie się, że raporty zawierają wszystkie niezbędne informacje. Wytyczne te, mimo szczegółowego charakteru, mają uprościć i ustandaryzować proces raportowania - ułatwia to tworzenie spójnych i przejrzystych raportów zrównoważonego rozwoju.

Europejskie standardy raportowania zrównoważonego rozwoju obejmują szeroki zakres tematów ESG , w ramach których wymagają od przedsiębiorstw bardziej szczegółowego raportowania, np.: w zakresie emisji gazów cieplarnianych, zużycia energii czy wpływu na zasoby naturalne.

Skrót ESG oznacza trzy elementy:

Czynniki środowiskowe (E) - odnoszące się do sposobu korzystania przez przedsiębiorstwo z zasobów naturalnych i wpływu na środowisko; dotyczą m.in. wpływu na klimat (poprzez emisje gazów cieplarnianych), bioróżnorodność i środowisko naturalne, wykorzystanie energii, wody i innych zasobów, zarządzanie zanieczyszczeniami i odpadami. Czynniki społeczne (S) - odnoszące się do wpływu przedsiębiorstwa na ludzi w swoim otoczeniu (pracowników, klientów, dostawców, społeczności lokalne i innych interesariuszy) oraz oddziaływania ludzi z otoczenia na przedsiębiorstwo; obejmują m.in.: warunki pracy (we własnej działalności przedsiębiorstwa i w łańcuchu dostaw), bezpieczeństwo i higienę pracy, różnorodność i inkluzyjność, poszanowanie praw człowieka, wpływ na społeczności lokalne i użytkowników końcowych. Ład korporacyjny (G) - dotyczący wewnętrznych praktyk, mechanizmów kontroli i procedur wdrożonych w celu zarządzania, podejmowania decyzji, przestrzegania prawa i odpowiadania na potrzeby interesariuszy; jego celem jest budowanie zaufania, przejrzystości i odpowiedzialności w celu zapewnienia stabilności przedsiębiorstwa.

Właśnie tych trzech czynników dotyczą ESRS. Standardy ESRS obejmują standardy przekrojowe i tematyczne.

Standardy przekrojowe: ESRS 1 i ESRS 2

Standardy przekrojowe, ESRS 1 i ESRS 2, stanowią fundament systemu raportowania ESG dla wszystkich przedsiębiorstw objętych dyrektywą CSRD, w tym także MŚP.

ESRS 1 określa zasady ogólne oraz wytyczne, które dotyczą całego procesu raportowania zrównoważonego rozwoju. Standaryzuje podejście do ujawniania danych ESG, takich jak istotność kwestii ESG, zakres raportowania, sposób gromadzenia danych oraz zasady transparentności. ESRS 2 obejmuje bardziej szczegółowe wytyczne dotyczące ujawniania informacji niefinansowych. Określa wymagania w zakresie polityk i procedur, procesów zarządzania ESG, identyfikacji ryzyk i szans oraz wskaźników stosowanych do monitorowania działań ESG. Dzięki temu firmy mogą w sposób usystematyzowany analizować i komunikować wpływ swojej działalności na środowisko, społeczeństwo i zarządzanie.

Standardy tematyczne

Standardy tematyczne w ramach ESRS są podzielone na trzy kluczowe obszary: środowiskowe (E), społeczne (S) i zarządcze (G). Każdy z nich obejmuje konkretne standardy, które umożliwiają dokładniejsze raportowanie działań w poszczególnych dziedzinach.

Czynniki środowiskowe (E):

ESRS E1 - zmiana klimatu. Standard ten koncentruje się na zarządzaniu emisjami gazów cieplarnianych, strategiach redukcji emisji oraz adaptacji do zmian klimatycznych. Firmy muszą określić, w jaki sposób wpływają na zmiany klimatyczne i jakie kroki podejmują w celu ograniczenia swojego śladu węglowego. ESRS E2 - zanieczyszczenia. Standard dotyczy działań w zakresie minimalizowania zanieczyszczeń powietrza, wody i gleby. Firmy powinny raportować emisje szkodliwych substancji oraz działania zmierzające do ich redukcji. ESRS E3 - zasoby wodne i morskie. Raportowanie obejmuje zużycie wody oraz zarządzanie zasobami wodnymi, zwłaszcza w kontekście zrównoważonego gospodarowania wodą. ESRS E4 - bioróżnorodność i ekosystemy. Standard skupia się na wpływie działalności na bioróżnorodność, ochronie lokalnych ekosystemów oraz strategiach minimalizujących degradację przyrody. ESRS E5 - zużycie zasobów i gospodarka o obiegu zamkniętym. Standard koncentruje się na efektywnym zarządzaniu zasobami oraz działaniach na rzecz gospodarki o obiegu zamkniętym, co obejmuje m.in. recykling i minimalizację odpadów.

Czynniki społeczne (S):

ESRS S1 - zatrudnianie. Obejmuje polityki zatrudniania, warunki pracy, bezpieczeństwo oraz równość szans. Standard ten nakłada na firmy obowiązek raportowania o standardach pracy, równych szansach i różnorodności. ESRS S2 - pracownicy w łańcuchu dostaw. Koncentruje się na odpowiedzialnym zarządzaniu łańcuchem dostaw, w szczególności na warunkach pracy osób zatrudnianych przez dostawców. ESRS S3 - otoczenie społeczne. Standard dotyczy działań firmy w zakresie wpływu na społeczności lokalne, współpracy z organizacjami pozarządowymi i odpowiedzialności społecznej. ESRS S4 - konsumenci i użytkownicy końcowi. Raportowanie obejmuje odpowiedzialność wobec klientów, w tym bezpieczeństwo produktów, uczciwość w komunikacji i ochronę danych osobowych.

Ład korporacyjny (G):

ESRS G1 - praktyki biznesowe. Standard obejmuje zasady ładu korporacyjnego, etyki, przeciwdziałania korupcji, a także przejrzystości działań biznesowych. Firmy raportują praktyki i procedury zapewniające zgodność z wymogami prawnymi i etycznymi, w tym polityki antykorupcyjne i zabezpieczenia przed konfliktem interesów.

Dzięki ustandaryzowanym wymaganiom w zakresie raportowania firmy operujące w różnych sektorach i krajach mogą dostarczać zrozumiałe i jednolite dane. Ułatwia to porównywanie ich wyników oraz pozwala interesariuszom na lepszą ocenę zrównoważonego charakteru danego przedsiębiorstwa.

Istotne aspekty raportowania ESG

W raportowaniu ESG jest kilka szczególnie ważnych zasad i podejść, o których warto powiedzieć więcej. W istocie są one kluczowe do zdiagnozowania wpływu firmy na środowisko i zarządzania ryzykiem klimatycznym.

Identyfikacja i zaangażowanie interesariuszy

Zaangażowanie interesariuszy odgrywa bardzo ważną rolę w procesie raportowania zrównoważonego rozwoju, w tym kwestii środowiskowych, dlatego przedsiębiorstwa coraz częściej podejmują dialog z szeroką grupą interesariuszy, do których należą nie tylko inwestorzy, lecz także klienci, pracownicy, organizacje pozarządowe, lokalne społeczności i organy regulacyjne. Dialog z interesariuszami umożliwia firmom lepsze zrozumienie oczekiwań i potencjalnych obaw związanych z wpływem ich działalności na środowisko i społeczeństwo. W ramach tych konsultacji przedsiębiorstwa mogą pozyskać cenne informacje, które pomagają w identyfikowaniu istotnych kwestii ESG oraz wyznaczeniu priorytetów działań. Interesariusze często dzielą się najlepszymi praktykami i wskazówkami, które mogą wpłynąć na poprawę wyników zrównoważonego rozwoju firmy i przyczynić się do zwiększenia jej wartości społecznej.

Proces angażowania interesariuszy obejmuje identyfikację interesariuszy, dialog z nimi oraz wdrażanie działań na podstawie poznanych ich opinii i oczekiwań.

Identyfikacja powinna opierać się na kilku zasadach:

Zbudowanie fundamentu. Podstawą skutecznego zaangażowania interesariuszy jest utworzenie listy wszystkich istotnych stron, które mogą mieć wpływ na działalność firmy lub są dotknięte jej działaniami. Należy uwzględnić zarówno interesariuszy wewnętrznych (np. pracowników, zarząd), jak i zewnętrznych (klientów, dostawców, organizacje społeczne). Firmy mogą wykorzystać dostępne narzędzia, które pomagają sklasyfikować interesariuszy w zależności od poziomu ich wpływu i zainteresowania. Zapewnienie różnorodności. Różnorodność w grupie interesariuszy jest niezbędna do uzyskania pełniejszego obrazu. Firmy powinny angażować przedstawicieli różnych grup, uwzględniając zróżnicowanie pod względem płci, wieku, pochodzenia etnicznego i szczebli zarządzania. Dzięki temu perspektywa na kwestie ESG będzie szeroka i obejmie potrzeby różnych grup, co zwiększa obiektywność i przejrzystość procesu. Uzyskanie równowagi. Dążenie do równowagi liczby i rodzaju interesariuszy pomaga uniknąć przeciążenia procesu angażowania. Zbyt duża liczba interesariuszy może prowadzić do komplikacji i wydłużenia czasu potrzebnego na realizację działań, natomiast zbyt mała może ograniczyć pełny obraz wyzwań związanych z ESG. Ważne jest, by uwzględnić interesariuszy z wieloletnim doświadczeniem, którzy mogą reprezentować kilka grup jednocześnie. Regularne przeglądy i aktualizacje. Zmieniające się potrzeby i dynamika rynku wymagają, aby firmy regularnie przeglądały i aktualizowały listę interesariuszy. Dzięki temu firma może dostosować się do nowych trendów i wyzwań, takich jak zmieniające się oczekiwania społeczne i nowe regulacje ESG. Regularne przeglądy zapewniają, że firma pozostaje w zgodzie ze swoimi strategicznymi celami oraz aktualnymi oczekiwaniami interesariuszy.

Do podstawowych korzyści z zaangażowania interesariuszy można zaliczyć: