Wykaz skrótów
AANZFTA (ASEAN-Australia-New Zealand Free Trade Area) - strefa wolnego handlu ASEAN-Australia-Nowa Zelandia
AC (average cost) - średni koszt
ACP (African, Caribbean and Pacific) - Afryka, Karaiby i Pacyfik
AD (anti-dumping) - antydumpingowy
AEC (ASEAN Economic Community) - Wspólnota Gospodarcza ASEAN
AFTA (ASEAN Free Trade Area) - strefa wolnego handlu ASEAN
AGE (applied general equilibrium) - stosowana równowaga ogólna
AMC (American Motor Corporation) - amerykańska korporacja motoryzacyjna
AMS (aggregate measure of support) - łączna miara wsparcia
AERAER (IMF's Annual Report on Exchange Rate Arrangements and Exchange Restrictions) - raport roczny MFW na temat ustaleń kursowych i walutowych
ASEAN (Association of Southeast Asian Nations) - Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej
ATC (Agreement on Textiles and Clothing) - porozumienie w sprawie tekstyliów i odzieży
BATNA (best alternative to a negotiated agreement) - najlepsza alternatywa dla wynegocjowanego porozumienia
BAW (Beijing Auto Works) - Zakłady samochodowe w Pekinie
BCBS (Basel Committee on Banking Supervision) - Bazylejski Komitet Nadzoru Bankowego
BI (Belassa index) - indeks Belassy
BIS (Bank for International Settlements) - Bank Rozrachunków Międzynarodowych
BIT (bilateral investment treaty) - dwustronny traktat inwestycyjny
BPM6 (IMF's Balance of Payments and International Investment Position Manual) - Podręcznik bilansu płatniczego i międzynarodowej pozycji inwestycyjnej MFW
CAMA (Central African Monetary Area)- Środkowoafrykański obszar monetarny
CAP (Common Agricultural Policy) - wspólna polityka rolna
CAR (capital account regulation or capital adequacy ration) - regulacja rachunku kapitałowego lub współczynnik adekwatności kapitałowej
CBD (Convention on Biological Diversity) - konwencja o różnorodności biologicznej
CEC (Commission for Environmental Cooperation North American) - Komisja ds. Współpracy Środowiskowej (Ameryka Północna)
CEPT (Culture, environment, politics and technology or Common Effective Preferential Tariff) - Kultura, środowisko, polityka i technologia lub też Wspólna efektywna taryfa preferencyjna
CET (common external tariff) - wspólna taryfa zewnętrzna
CFA (Communauté Financi?re Africaine)- Afrykańska Wspólnota Finansowa
CFM (capital flow (management) measure) - miara przepływu kapitału (zarządzania)
CIG (capital intensive good) - dobro kapitałochłonne
CIP (covered interest rate parity) - parytet stopy procentowej
CITES (Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora) - Konwencja o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem
CMA (Common Monetary Area of Southern Africa (rand zone)) - Wspólny Obszar Walutowy Afryki Południowej (strefa randów)
CMO (contract manufacturing organization) - organizacja produkująca kontraktowo
CO (certificate of origin) - certyfikat pochodzenia
CRTA (Committee on Regional Trade Agreements) - Komisja ds. Regionalnych Porozumień Handlowych
CTE (Committee on Trade and the Environment) - Komisja Handlu i Środowiska
CTH (change in tariff heading) - zmiana pozycji taryfowej
CU (customs union) - unia celna
CVD (countervailing duty) - cło wyrównawcze
DSB (Dispute Settlement Body) - organ rozstrzygania sporów
DSM (dispute settlement mechanism) - mechanizm rozstrzygania sporów
DSU (Dispute Settlement Understanding) - Porozumienie dotyczące rozstrzygania sporów
EC (European Community) - społeczność europejska
ECB (European Central Bank) - Europejski Bank Centralny
ECF (Extended Credit Facility) - rozszerzona linia kredytowa
ECOFIN (European Council of Ministers of Economics and Finance) - Europejska Rada Ministrów Gospodarki i Finansów
ECSC (European Coal and Steel Community) - Europejska Wspólnota Węgla i Stali
ECU (European currency unit) - europejska jednostka walutowa
EEC (European Economic Community) - Europejska Wspólnota Gospodarcza
EFF (Extended Fund Facility) - Rozszerzony instrument funduszowy
EFSF (European Financial Stability Facility) - Europejski Instrument Stabilności Finansowej
EME (emerging market economy) - wschodząca gospodarka rynkowa
EMI (European Monetary Institute) - Europejski Instytut Walutowy
EMIT (Working Group on Environmental Measures and International Trade) - Grupa Robocza ds. środków ochrony środowiska i handlu międzynarodowego
EMS (European Monetary System) - Europejski System Walutowy
EMU (European Monetary Union) - Europejska Unia Walutowa
EPZ (export-processing zone) - strefa przetwórstwa eksportowego
ERM (Exchange Rate Mechanism (European Union)) - Mechanizm kursów walutowych (Unia Europejska)
ESAF (Enhanced Structural Adjustment Facility) - ulepszona funkcja regulacji strukturalnej
ESCB (European System of Central Banks) - Europejski System Banków Centralnych
ESM (European Stability Mechanism) - Europejski Mechanizm Stabilności (rynkowej)
EU (European Union) - Unia Europejska
FCL (flexible credit line) - elastyczna linia kredytowa
FDI (foreign direct investment) - (BIZ) bezpośrednie inwestycje zagraniczne
FOGS (Functioning of the GATT System) - Funkcjonowanie Systemu GATT
FTA (free trade agreement) - umowa o wolnym handlu
FTAA (Free Trade Agreement of the Americas) - umowa o wolnym handlu obu Ameryk
FTZ (free trade zone) - strefa wolnego handlu
G10 (Group of 10) - Grupa 10
GAB (General Agreement to Borrow) - ogólna umowa pożyczki
GATS (General Agreement on Trade in Services) - Układ ogólny w sprawie handlu usługami
GATT (General Agreement on Tariffs and Trade) - Układ ogólny w sprawie taryf celnych i handlu
GBT (Group on Basic Telecommunications) - Grupa ds. Podstaw Telekomunikacji
GCIM (Global Commission on International Migration) - Globalna Komisja ds. Migracji Międzynarodowej
GDP (gross domestic product) - (PKB) produkt krajowy brutto
GF (gravitational force) - oddziaływanie grawitacyjne
GFC (global financial crisis) - światowy kryzys finansowy
GIIPS (Greece, Ireland, Italy, Portugal, and Spain) - Grecja, Irlandia, Włochy, Portugalia i Hiszpania
GNDI (gross national disposable income) - dochód narodowy do dyspozycji brutto
GNI (gross national income) - dochód narodowy brutto
GNP (gross national product) - (PNB) produkt narodowy brutto
GPN (global production network) - globalna sieć produkcyjna
GSIB (globally systemically important bank) - bank o znaczeniu globalnym i systemowym
GTAP (Global Trade Analysis Project) - projekt analizy handlu światowego
GVC (global value chain) - globalny łańcuch wartości
HDI (Human Development Index) - wskaźnik rozwoju społecznego
HIC (high-income country) - kraj o wysokich dochodach
HICP (Harmonised Index of Consumer Prices) - zharmonizowany wskaźnik cen konsumpcyjnych
HLD (United Nations High-Level Dialogue on International Migration and Development) - dialog wysokiego szczebla Organizacji Narodów Zjednoczonych w sprawie międzynarodowej migracji i rozwoju
ICT (information and communication technology) - teleinformatyka
ICU (International Clearing Union) - Międzynarodowa Unia Rozliczeniowa
IDA (Industrial Development Authority (Ireland)) - Urząd ds. Rozwoju Przemysłu (Irlandia)
IDM (integrated device manufacturer) - producent urządzeń zintegrowanych
IFSC (International Financial Services Centre (Ireland)) - Międzynarodowe Centrum Usług Finansowych (Irlandia)
IIA (international investment agreement) - międzynarodowa umowa inwestycyjna
ILO (International Labour Organization) - Międzynarodowa Organizacja Pracy
IMF (International Monetary Fund) - Międzynarodowy Fundusz Walutowy
IOM (International Organization for Migration) - Międzynarodowa Organizacja Migracji
IP (intellectual property) - własność intelektualna
IPC (Intellectual Property Committee) - Komisja ds. Własności Intelektualnej
IRB (internal ratings-based (approach)) - oparte na ratingach wewnętrznych (podejście)
ISDS (investor-state dispute settlement) - rozstrzyganie sporów inwestor-państwo
ISF (International Stabilization Fund) - Międzynarodowy Fundusz Stabilizacyjny
ITO (International Trade Organization) - Międzynarodowa Organizacja Handlu
ITRI (Industrial Technology Research Institute (Taiwan)) - Instytut Badań Technologii Przemysłowych (Tajwan)
JV (joint venture) - wspólne przedsięwzięcie gospodarcze (spółka)
LED (light-emitting diode) - diode świecąca
LIG (labor-intensive good) - dobro pracochłonne
LMICs (low- and middle-income countries) - krajach o niskich i średnich dochodach
M&A (mergers and acquisitions) - fuzje i przejęcia
MAI (Multilateral Agreement on Investment) - Wielostronne Porozumienie Inwestycyjne
MAL (minimum access level) - minimalny poziom dostępu
MBS (mortgage-backed security) - zabezpieczenie hipoteką
MC (marginal cost) - koszt marginalny
ME (market economy) - gospodarka rynkowa
MEA (multilateral environment agreement) - wielostronne porozumienie w sprawie środowiska
MFN (most favored nation) - najbardziej uprzywilejowany naród
MNE (multinational enterprise) - przedsiębiorstwo wielonarodowe
MR (marginal revenue) - marginalny przychód
MTN (multilateral trade negotiation) - wielostronne negocjacje handlowe
NAAEC (North American Agreement on Environmental Cooperation) - Północnoamerykańska umowa o współpracy w zakresie ochrony środowiska
NAALC (North American Agreement on Labor Cooperation) - Północnoamerykańskie porozumienie o współpracy pracy
NAB (New Agreement to Borrow) - nowa umowa pożyczki
NAFTA (North American Free Trade Agreement) - Północnoamerykański Układ Wolnego Handlu
NGBT (Negotiating Group on Basic Telecommunications) - Grupa Negocjacyjna ds. Podstawowej Telekomunikacji
NGO (non-governmental organization) - organizacja pozarządowa
NINA (no income, no asset (mortgage)) - brak dochodów, brak majątku (kredyt hipoteczny)
NINJA (no income, job, or asset (mortgage)) - brak dochodu, pracy lub majątku (kredyt hipoteczny)
NME (non-market economy) - gospodarka nierynkowa
NT (national treatment) - traktowanie narodowe
NTB (non-tariff barrier) - bariera pozataryfowa
NTM (non-tariff measure) - środek pozataryfowego
OCA (optimum currency area) - optymalny obszar walutowy
ODA (official development assistance) - Oficjalna Pomoc Rozwojowa
OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development) - Organizacja Współpracy Gospodarczej I Rozwoju
OTDS (overall trade distortion support) - ogólne wsparcie w zakresie zakłóceń handlu
PCA (Permanent Court of Arbitration (The Hague)) - Stały Trybunał Arbitrażowy (Haga)
PIIGS (Portugal, Italy, Ireland, Greece, and Spain) - Portugalia, Włochy, Irlandia, Grecja i Hiszpania
PPF (production possibilities frontier) - granice możliwości produkcyjnych
PPP (purchasing power parity) - parytet siły nabywczej
PRGF (Poverty Reduction and Growth Facility) - Instrument na rzecz walki z ubóstwem i wzrostu
PTA (preferential trade agreement) - preferencyjną umowę handlową
RCF (Rapid Credit Facility) - szybka linia kredytowa
REE (rare earth element) - pierwiastek ziem rzadkich
REER (real effective exchange rate) - realny efektywny kurs walutowy
RFI (Rapid Financing Instrument) - instrument szybkiego finansowania
RIT (regional investment treaty) - regionalny traktat inwestycyjny
RMAP (Responsible Minerals Assurance Process) - proces zapewnienia odpowiedzialnych minerałów
RMB (Renminbi (China)) - waluta Chin (naprzemiennie z Yuanem)
RoHS (Restriction of Hazardous Substances (EU directive)) - ograniczenie substancji niebezpiecznych (dyrektywa UE)
ROO (rule of origin) - reguła pochodzenia
RORE (rate of return to education) - stopa zwrotu z edukacji
RSCA (revealed symmetrical comparative advantage) - ujawniona symetryczna przewaga komparatywna
RTA (regional trade agreement) - regionalna umowa handlowa
QPC (quantitative performance criterion) - ilościowe kryterium wydajności
R&D (research and development) - badania i rozwój
RVC (regional value content) - zawartość wartości regionalnych
SAB (South African Breweries) - browary południowoafrykańskie
SACU (Southern African Customs Union) - Południowoafrykańska Unia Celna
SBA (Stand-By Arrangement) - Układ gotowości
SCF (Standby Credit Facility) - gotowa linia kredytowa
SDR (special drawing right) - umowna waluta rezerw walutowych
SITC (Standard International Trade Classification) - standardowa klasyfikacja handlu międzynarodowego
SLIG (skilled labor-intensive good) - dobro pochodzące z produkcji wymagającej wysokich kwalifikacji
SPS (sanitary and phyto-sanitary) - sanitarne i fitosanitarne
SSM (special safeguard mechanism) - specjalny mechanizm ochronny
STR (standards and technical regulations) - normy i przepisy techniczne
TARP (Troubled Asset Relief Program) - Program pomocy dla zagrożonych aktywów
TBT (technical barrier to trade) - bariera techniczna w handlu
TEU (Treaty on European Union (Maastricht Treaty)) - Traktat o Unii Europejskiej (Traktat z Maastricht)
TiSA (Trade in Services Agreement) - Umowa o handlu usługami
TiVA (Trade in Value Added (project/database)) - handel wartością dodaną (projekt/baza danych)
TLM (task, location, and mode (framework)) - zadanie, lokalizacja i tryb (schemat)
TNI (Transnationality Index) - indeks transnarodowości
TPP (Trans-Pacific Partnership) - Partnerstwo Transpacyficzne
TRIMs (trade-related investment measures) - środki inwestycyjne związane z handlem
TRIPS (Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights (Agreement)) - handlowe aspekty praw własności intelektualnej (umowa)
TRQ (tariff rate quota) - kontyngent taryfowy
TSMC (Taiwan Semiconductor Manufacturing Company) - tajwańska firma produkująca półprzewodniki
UIP (uncovered interest rate parity) - niepokryty parytet stóp procentowych
ULIG (Unskilled labor-intensive good) - dobro pochodzące z produkcji nie wymagającej wysokich kwalifikacji
UN (United Nations) - Organizacja Narodów Zjednoczonych
UNCTAD (United Nations Conference on Trade and Development) - Konferencja Narodów Zjednoczonych do spraw Handlu i Rozwoju
UNDP (United Nations Development Programme) - Program Rozwoju Narodów Zjednoczonych
UNHCR (United Nations High Commission for Refugees) - Wysoka Komisja Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców
UNU-IHDP (United Nations University - International Human Dimensions Programme) - Uniwersytet Narodów Zjednoczonych - Międzynarodowy Program Wymiary Ludzkie
URR (unremunerated reserve requirement) - nieopłacana rezerwa obowiązkowa
US (United States) - Stany Zjednoczone
USITC (United States International Trade Commission) - Komisja Handlu Międzynarodowego Stanów Zjednoczonych
VDR (variable deposit requirement) - wymóg depozytu zmiennego
VEAM (Vietnam Engine and Agricultural Machinery Corporation) - wietnamska firma zajmująca się silnikami i maszynami rolniczymi
VER (voluntary export restraint) - dobrowolne ograniczenia eksportu
VNM (value of non-originating materials) - wartość materiałów niepochodzących
WAMU (West African Monetary Union) - Unia Walutowa Afryki Zachodniej
WTO (World Trade Organization) - Światowa Organizacja Handlu
Wprowadzenie
W późnych latach 90. spotkałem studentkę antropologii, która wróciła z rocznego pobytu w Senegalu. Kiedy usłyszała, że zajmuję się ekonomią międzynarodową, zadała mi pytanie:
- Czy możesz mi coś powiedzieć o dewaluacji franka CFA? Czy musiało do tego dojść? Życie w Senegalu stało się przez to o wiele trudniejsze.
Kilka lat później spotkałem studenta teologii, który przyjechał z Haiti, gdzie spędził ostatnie pół roku, pracując w przychodni. Gdy tylko dowiedział się, czym się zajmuję, zapytał:
- Czy możemy porozmawiać o programach dopasowań strukturalnych? Zastanawiam się, czy zostały one wprowadzone w Haiti w odpowiedni sposób.
Następny był kierowca autobusu w szkole, do której uczęszcza jedno z moich dzieci, który to wprost przepytał mnie na temat wielostronnych negocjacji rundy dauhańskiej, a innym razem pewien profesor zapragnął wiedzieć jaka jest dokładna różnica między handlem a bezpośrednimi inwestycjami zagranicznymi.
Takie przypadki nie należą do rzadkości. Ekonomiści międzynarodowi słyszą podobne pytania od przeróżnych osób. Mogłoby się wydawać, że coraz więcej z nas chciałoby posiadać wiedzę na temat światowej ekonomii - od studentów teologii poprzez kierowców autobusów, o studentach biznesu i ekonomii nie zapominając. Czemu tak się dzieje? Można to ująć w prosty sposób. Światowa ekonomia oddziałuje na nas w coraz bardziej znaczący sposób. Coraz trudniej jest nam zamknąć się w wąskich specjalizacjach i zawodach bez konieczności posiadania wiedzy na temat podstaw międzynarodowej ekonomii. Rosnące znaczenie mają dla nas wszystkich przepływy handlowe, kursy walutowe lub też funkcjonowanie przedsiębiorstw międzynarodowych. Dzieje się tak nawet gdy chcielibyśmy, aby było inaczej. Globalny kryzys finansowy z 2008 roku (GFC), udowodnił to w wyjątkowo dramatyczny sposób, podobnie jak wynik referendum z 2016 roku decydujący o odejściu Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej (BREXIT).
W konsekwencji powyższych zmian, zarówno studenci, jak i osoby pracujące, jak również szeroka grupa obywateli wywodzących się z różnych środowisk, nabrali poważnych obawy związanych ze zjawiskiem globalizacji. Przykładem może być sytuacja, kiedy krótko przed nieudaną konferencją ministerialną Światowej Organizacji Handlu w Seattle, otrzymałem telefon od mojej byłej studentki. Miała właśnie udać się do Seattle, aby przyłączyć się do trwających protestów przeciwko WTO, nazwanej później "Bitwą o Seattle". Wiedziała, że spędziłem jakiś czas w WTO, więc przed wylotem chciała porozmawiać ze mną o dręczących ją wątpliwościach dotyczących globalizacji i tego jaki ma ona wpływ na gospodarkę obszarów wiejskich w Stanach Zjednoczonych. Spotkanie ministerialne w Seattle okazało się porażką, częściowo przez wysiłek osób takich jak moja była studentka i tych, którzy wraz z nią protestowali. Podobna sytuacja miała miejsce w czasie kolejnych konferencji ministerialnych WTO.
Od tego czasu ruchy anty globalistyczne urosły w siłę[1]. Zaczęły interesować się konsekwencjami dystrybucyjnymi wywoływanymi przez globalną integrację oraz często podawały w wątpliwość problematykę integracji światowej ekonomii w szerokim ujęciu. Czy obawy mojej byłej studentki oraz ruchów antyglobalizacyjnych były podstawne? Czy globalizacja jest złem, tak jak niektórzy twierdzą? Czy może jest samym dobrem, jak twierdzą inni [Wolf, 2004]? Najprawdopodobniej fakty związane z globalizacją są bardziej zawiłe niż ogólnie przyjęty podział na dobro i zło. Dla przykładu, w swojej analizie efektów wywoływanych przez mechanizmy globalizacyjne zachodzące podczas procesów rozwojowych, Goldin i Reinert [2012:1] stwierdzają co następuje: "Związek zachodzący między globalizacją a ubóstwem nie jest do końca zrozumiały... Jednakże dzięki dokładnemu przebadaniu zarówno procesów, którym podlega globalizacja oraz tego jak wpływają one na ograniczenie globalnego ubóstwa, jesteśmy w stanie oprzeć obecne dysputy na szerszej wiedzy".
Przekazanie studentom i innym zainteresowanym większej ilości informacji na temat globalizacji jest bardzo ważnym założeniem niniejszej książki a badanie kluczowych aspektów globalizacji jest jednym z zadań, które sobie tu wyznaczyliśmy. Będziemy starali się przebadać zagadnienia światowej ekonomii i globalizacji w najbardziej zbalansowany sposób. Pozwoli to ukształtować świadome poglądy i opinie, jakiekolwiek by one były. Tworzenie poglądów i opinii wymaga jednak poważnego studium ekonomii międzynarodowej. Zazwyczaj obszar ten podzielony jest na dwie części - handel międzynarodowy i finanse międzynarodowe. Te dwa elementy bardzo często stanowią jedyne obszary omawiane w ujęciu generalnym. W przypadku tej książki jednak zamierzamy podejść do tych zagadnień nieco inaczej. Ujmując temat światowej ekonomii z trochę innej perspektywy, zamierzamy zbadać trzy różne aspekty lub sfery świata współczesnej ekonomii. Są nimi handel międzynarodowy, produkcja międzynarodowa oraz międzynarodowe finanse. Pozwolimy sobie pokrótce je teraz przedstawić.
Handel międzynarodowy
Pierwszym obszarem światowej ekonomii, którym się zajmiemy będzie handel międzynarodowy[2]. Zjawisko to występuje w momencie, kiedy dochodzi do wymiany zarówno dóbr, jak i usług pomiędzy różnymi krajami. Często wyobrażamy sobie handel międzynarodowy jako wymianę towarów takich jak stal, samochody, wino lub banany. Jest to jednakże wyobrażenie nie do końca kompletne. Istotne jest uświadomienie sobie, że ważną część handlu międzynarodowego stanowi wymiana usług. Dla przykładu usługi finansowe, architektoniczne lub inżynieryjne są wykonywane nie tylko na poziomie lokalnym, ale także międzynarodowym. Szacuje się, że międzynarodowa wymiana usług stanowi około jedną piątą wartości całego handlu światowego [3]. Wymiana towarowa oraz wymiana usług przeplatają się wzajemnie, jako że procesy wymiany towarów pociągają za sobą konieczność wymiany usług, w takich formach jak transport, logistyka czy odprawa celna. Mało tego, proces produkcji sam w sobie staje się coraz bardziej zależny od różnej formy usług [4].
Międzynarodowa wymiana towarów i usług odgrywa coraz większą rolę w światowej ekonomii. Zwróćmy uwagę na dane zaprezentowane na rysunku 1.1.
Przedstawia on dwie grupy danych rozciągnięte w okresie między 1970 a 2018. Pierwszą grupą, przedstawioną za pomocą linii przerywanej, jest skorygowany o wartość inflacji światowy "produkt krajowy brutto" (GDP), czyli mierzalny wynik produkcji światowej. Rysunek ten został znormalizowany poprzez przyjęcie w roku 1970 wartości 100, a wartość każdego kolejnego roku dostosowana relatywnie do tegoż roku. Druga grupa danych, reprezentowana przez linię ciągłą, przedstawia skorygowany o wartość inflacji - światowy eksport [5]. Ta grupa została znormalizowana w podobny do poprzedniej sposób. Jak można zauważyć na rysunku 1.1, na przestrzeni dekad omawiana aktywność handlowa wzrosła bardziej gwałtownie niż aktywność produkcyjna światowej ekonomii. Jest to jedna z głównych cech globalizacji - wzrost poziomu wymiany towarów i usług między krajami całego świata. Na rysunku można też zauważyć, że handel tracił wartość stosunkowo szybko w roku 2009 w porównaniu z produkcją jako wynik kryzysu (GFC), po czym wrócił na swoją wcześniejszą trajektorię. Rysunek 1.1 przedstawia rosnące znaczenie handlu w światowej ekonomii na przestrzeni ponad pół wieku.
Jest wiele powodów wpływających na ekspansję światowego handlu przedstawioną na rysunku 1.1. Można to rozpatrywać poprzez pryzmat tak zwanych trzech T. Są nimi: transport, technologia i taryfy. Weźmy pod uwagę pierwsze "T", czyli transport. W latach 70. ubiegłego stulecia rozpoczęła się rewolucja w globalnym transporcie morskim towarów przy użyciu kontenerów. Zaprojektowano i zbudowano statki mogące pomieścić tysiące coraz bardziej ustandaryzowanych kontenerów, a porty zostały przekształcone tak, aby wydajnie przyjmować te statki oraz przewożone przez nie kontenery. Rozwój transportu kontenerowego trwa do dzisiaj. Największe z kontenerowców są w stanie pomieścić ponad 15 tys. kontenerów. Obecnie prowadzi się eksperymenty z wykorzystaniem nowych materiałów takich jak włókno szklane oraz wprowadza się nowe systemy skanowania. Rozpoczyna się nowy rozdział transportu kontenerowego [6]. Niedawne dane statystyczne sugerują, że transport kontenerowy miał znaczący i pozytywny wpływ na wzrost globalizacji poprzez poziom przepływu towarów i usług [7].
Rewolucja transportu kontenerowego pociągnęła za sobą znaczące zmiany w transporcie lotniczym, które miały miejsce w połowie lat 80. Ten środek transportu jest jednak bardziej kosztowny niż transport kontenerowy. Powodem, dla którego transport lotniczy stał się ważny, jest to, że jest on znacznie szybszy. Jak zauważył Baldwin [2016:85], "transport lotniczy pomógł producentom uświadomić sobie, że półprodukty mogą przemieszczać się między odległymi fabrykami prawie tak szybko jak przemieszczają się między fabrykami lokalnymi". Ta nowa rzeczywistość także przyczyniła się do spopularyzowania międzynarodowych przepływów handlowych.
Drugim "T" jest technologia, a zwłaszcza ta, która zajmuje się technologią informacyjno-komunikacyjną, lub inaczej ICT. Rewolucja w ICT w dużym stopniu poszerzyła możliwości przedsiębiorstw w zakresie koordynacji zarówno logistyki międzynarodowej, jak i nieco generalizując, międzynarodowych systemów produkcji. Postępy rozwoju ICT w znacznym stopniu umożliwiły przeniesienie niektórych usług na płaszczyznę e-commerce. Przyspieszyło to też rozwój transportu kontenerowego do takiego stopnia, że parafrazując Levinsona [2006:267], można stwierdzić, że krzyżówka komputera z kontenerem utorowała drogę współczesnej globalizacji. Wszystko wskazuje na to, że taka transformacja technologiczna nadal trwa[8]. Trzecie "T" należy do taryf. Przestrzeń czasowa przedstawiona na rysunku 1.1, zbiega się z erą liberalizacji handlu, która rozpoczęła się w wyniku obniżenia barier taryfowych, co miało miejsce zarówno jednostronnie, jak i w wyniku regionalnych i wielostronnych inicjatyw. Na przykład Hoekman i Kostecki [2009:138] przedstawiają w swoim raporcie to, że na skutek wielostronnej liberalizacji handlu, średnia ważona stawka celna nałożona przez kraje o wysokich dochodach na produkty przemysłowe, spadła z około 20% do 5% w samych latach 90. Widzimy więc, że taryfy lub ujmując to szerzej, liberalizacja handlu pomogła pobudzić światową integrację handlową[9].
RYSUNEK 1.2
Eksport jako część procentowa PKB, Chiny i Niemcy, od 1990 do 2018
Źródło: World Bank, World Development Indicators.
Reasumując, wspomniane trzy "T", czyli transport, technologia i taryfy, mają swój wspólny wkład do rozwoju światowej ekonomii, dzięki któremu relacje handlu zagranicznego nabrały znaczącej wagi[10]. W dalszej części omówimy to, w jaki sposób wpłynęły one na modele produkcji międzynarodowej.
Jedną z ostatnich, ale jakże istotnych zmian, które zaszły w globalnej gospodarce handlowej, było pojawienie się na rynku nowego gracza - Chin, które nastąpiło w wyniku przeprowadzonych przez ten kraj reform rynkowych, rozpoczętych jeszcze późnych latach 70. oraz ich przyłączenie się do WTO w 2001 roku. Wyraźne zwiększenie przez Chiny poziomu eksportu, głównie wyrobów przemysłowych, było wydarzeniem bezprecedensowym, które miało ogromny wpływ na to, co nazywamy ekonomią polityczną handlu na terenie większości świata[11]. Aby nabrać odpowiedniej perspektywy, spójrzmy na chiński eksport jako procentową część PKB i porównajmy go z innym dużym eksporterem, którym są na przykład Niemcy. Przedstawiamy to na rysunku 1.2. Możemy tam zauważyć, że poziom eksportu Chin rozpatrywany jako procentowa część PKB jest wyraźnie niższy od niemieckiego i malał od 2006 roku.
I tak jest faktycznie, ponieważ w 2018 roku chiński eksport, jako procentowa część PKB, znalazł się zdecydowanie niżej, niż miało to miejsce w 2000 roku, podczas kiedy niemiecki powiększał się równomiernie na przestrzeni czasu przedstawionego na rysunku. W istocie od 2016 roku, Niemcy mają największą nadwyżkę handlową na świecie[12].
W niedługim czasie zaczniesz rozumieć najważniejsze czynniki leżące u podstaw handlu międzynarodowego, które przedstawione są w części pierwszej publikacji. Analizując zagadnienie handlu oraz polityki handlowej, wykorzystamy standardowe podejście mikroekonomiczne. Dzięki temu zaznajomisz się z potężną koncepcją przewagi komparatywnej. Zostaniesz również zapoznany z kluczowymi kwestiami politycznymi związanymi z zarządzaniem handlem zagranicznym, wliczając w to zagadnienia dotyczące World Trade Organization oraz umowy preferencyjne takie jak North American Free Trade Agreement (NAFTA) czy też Association of Southeast Asian Nations (ASEAN). Pełne zrozumienie czynników leżących u podstaw handlu międzynarodowego będzie także wymagało przyswojenia sobie wiedzy na temat produkcji międzynarodowej, jednakże tym zajmiemy się w II części książki.
Produkcja międzynarodowa
Drugim ważnym obszarem światowej ekonomii jest produkcja międzynarodowa. Modele produkcyjne obowiązujące współcześnie w światowej ekonomii mogą wydawać się dosyć skomplikowane. Dla przykładu, kiedy moje dzieci były jeszcze małe, jedną z ich ulubionych książek była Bear's Busy Family, wydana przez nagradzane wielokrotnie wydawnictwo Barefoot Books. Jak napisano w 2006 roku, w "Inc. Magazine", wydawnictwo Barefoot Books założone zostało w 1993 przez Tessę Strickland i Nancy Traversy. Początkowo prowadzone było w ich domach w Wielkiej Brytanii (gdzie pod ciężarem kartonów z książkami załamał się stół), a następnie rozwinęło się, co pozwoliło na otwarcie sklepu firmowego w Cambridge w stanie Massachusetts w USA. W przypadku Bear's Busy Family separacja kolorów dokonywana była we Włoszech, a drukowanie całości miało miejsce w Malezji. Tak więc książka, którą z takim zainteresowaniem zaczytywały się moje dzieci, była rezultatem procesów produkcyjnych odbywających się w czterech krajach. Wytworzenie produktu (lub też ich części składowych), które odbywa się w wielu krajach, jest tym co nazywamy produkcją międzynarodową.
W szerszym ujęciu, produkcja międzynarodowa może się odbyć przy wykorzystaniu dwóch alternatywnych trybów. Pierwszym z nich jest zakontraktowanie bezkapitałowe i polega na wykorzystaniu zagranicznego outsourcingu, licencjonowania i franczyzy. Zawarcie umowy następuje na warunkach obowiązujących w danym kraju. Można to określić jako opcja niskiego zaangażowania lub niewielkiej kontroli. Drugim trybem jest bazująca na kapitale bezpośrednia inwestycja zagraniczna (FDI), podejmowana przez przedsiębiorstwa międzynarodowe (MNE)[13]. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne dotyczą firm bazujących w danym kraju, będących w posiadaniu co najmniej 10% firmy produkującej w innym kraju, a tym samym mających wpływ na ich kierownictwo. Jest to opcja wysokiego zaangażowania lub wysokiej kontroli[14]. Obie z tych opcji mają duże znaczenie we współczesnej ekonomii światowej[15].
Przedsiębiorstwa międzynarodowe odgrywają bardzo ważną rolę na scenie światowej ekonomii. Aby to zrozumieć zapoznajmy się z poniższymi faktami[16]:
- Przedsiębiorstwa międzynarodowe generują co najmniej jedną czwartą światowego PKB.
- Sprzedaż w zagranicznych oddziałach przedsiębiorstw międzynarodowych przekracza wolumen handlu światowego.
- Przedsiębiorstwa międzynarodowe uczestniczą w około trzech czwartych całości światowego handlu.
- Około jedna trzecia światowego handlu odbywa się w ramach przedsiębiorstw międzynarodowych.
- Przedsiębiorstwa międzynarodowe odpowiadają za prowadzenie prawie 75% badań cywilnych oraz na rzecz rozwoju.
Na rysunku 1.3, przedstawiono szereg danych na temat światowego napływu bezpośrednich inwestycji zagranicznych. Zostały podzielone między kraje o niskich i średnich dochodach oraz kraje o wysokich dochodach, które otrzymują bezpośrednie inwestycje zagraniczne. Napływ inwestycji do krajów o niskich dochodach jest niewielki jak na światowe standardy, więc największy napływ w tej grupie pochodzi od krajów o średnim dochodzie. Jak można zauważyć, lata 90. cechuje wyraźne zwiększenie napływu inwestycyjnego, głównie pochodzącego z krajów o wysokim przychodzie, odzwierciedlając częściowo ożywienie w zakresie fuzji i przejęć. Wyraźne jest także to, że kraje o średnim przychodzie goszczą rosnącą ilość inwestycji zagranicznych. W wyniku kryzysu finansowego, wartość całkowitego napływu bezpośrednich inwestycji zagranicznych znacznie się obniżyła w latach 2008 i 2009. Odrobiono potem straty do ponad 2 bilionów dolarów amerykańskich, czyli do wartości, która była osiągnięta w połowie lat 2000, w czasie poprzedniego ożywienia napływu bezpośrednich inwestycji zagranicznych. W końcowych latach uwzględnionych na rysunku, ponownie nastąpił spadek, przy czym najbardziej odczuły to kraje o wysokim poziomie przychodów.
RYSUNEK 1.3
Nominalny napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych, od 1970 to 2018
Źródło: World Bank, World Development Indicators.
Co odpowiada za długoterminowy wzrost aktywności bezpośrednich inwestycji zagranicznych w krajach o średnich i wysokich dochodach? Dwoma istotnymi czynnikami są wspomniane we wcześniejszej części dyskusji o handlu międzynarodowym, ulepszenie transportu oraz ICT. Dodajmy do tego ekspansję globalnych fuzji i przejęć, zwłaszcza w sektorze usług (finanse, transport, komunikacja). Faktycznie rzecz ujmując, usługi zaczęły odpowiadać za blisko połowę napływów bezpośrednich inwestycji zagranicznych w latach 90. Mało tego, coraz więcej krajów rozwijających się, zaczęło zmieniać swoją postawę polityczną z niechętnej napływom inwestycji na relatywnie przyjazną[17]. Towarzyszyło to wspomnianemu już wcześniej wzrostowi napływu FDI do Chin, co wspomogło pobudzenie omawianej intensyfikacji eksportu.
Zarówno relacje kontraktowe, jak i FDI są częścią zależności międzynarodowych, znanych jako globalne łańcuchy wartości (GVC). GVC są systemami łańcuchów wartości, łączącymi ze sobą międzynarodowe relacje nabywca-dostawca lub działającymi na płaszczyźnie własności[18]. GVC są dodatkowo spajane poprzez stosunki handlowe dotyczące zarówno produktów pośrednich, jak i końcowych. Tak jak poprzednio ich funkcjonowanie jest możliwe dzięki innowacjom w transporcie kontenerowym i ICT. Zależności istniejące między nimi wpływają na to, czy dany kraj jest zaliczony, czy też wykluczony z ciągle ewoluujących modeli współczesnej globalizacji. Niewielka ilość FDI w krajach o niskim dochodzie częściowo wpływa na ich wykluczenie z systemu globalnych łańcuchów wartości.
Globalne łańcuchy wartości wykorzystujące w dużym stopniu ICT stają się coraz bardziej popularne wśród badaczy. Nawet Baldwin [2016] sugeruje, że GVC wspomagane przez rozwinięte technologie informatyczne definiują drogę współczesnej globalizacji. Uważa on, że wysokie tempo rozwoju ICT wraz z postępem transportu lotniczego umożliwia koordynację działań produkcyjnych na odległość, a dzięki temu pozwala na funkcjonowanie przedsiębiorstw ponad granicami państw. Stwierdził że: "Obszary konkurencyjności przemysłu są obecnie w coraz większym stopniu wyznaczane przez zasięg międzynarodowych sieci produkcyjnych a nie przez granice państw" (6). Przez wielu proces ten określony jest jako "unbundling". Rozumie się przez to, że etapy niektórych procesów produkcyjnych są przenoszone z pierwotnej lokalizacji poza granice kraju. Proces ten jest częścią współczesnej ewolucji globalnych łańcuchów wartości.
Równie ważnym aspektem globalizacji jest migracja[19]. W książce tej migrację uważa się za istotny element produkcji międzynarodowej, ponieważ większość migrantów opuszcza jeden kraj i udaje się do innego w celach zarobkowych. Niemniej jednak mimo tego, że oficjalnie wyemigrowało od 3 do 4 procent światowej populacji, to nadal istnieją istotne przeszkody w tym aspekcie globalizacji. W miarę zmniejszania się barier przepływu towarów, usług, inwestycji bezpośrednich i transakcji finansowych, bariery ograniczające swobodny przepływ osób w dużej mierze pozostały niezmienione, a niekiedy nawet uległy zaostrzeniu. Spowodowało to, że niektórzy międzynarodowi ekonomiści [Pritchett, 2006] zaczęli używać określenia globalizacja "z wyłączeniem siły roboczej". Nie zmienia to faktu, że migracja jest istotnym, wartym zbadania elementem gospodarki światowej oraz należy docenić jej wkład w międzynarodową produkcję dzięki przemieszczaniu się osób nie tylko o niskich, ale i o wysokich kwalifikacjach.
Jak wskazują powyższe dane i fakty, FDI, MNE, GVC oraz migracja są dodatkowymi i równie ważnymi elementami globalizacji. W II części książki zostaniecie z nimi zapoznani zarówno z perspektywy biznesowej, jak i ekonomicznej. Jest to wyjątkowo rozległy obszar badań kształtowania polityki oraz międzynarodowej działalności gospodarczej, jednakże postaramy się przedstawić materiał w sposób zorganizowany i przystępny, tak aby zaznajomić was z nowymi perspektywami światowej ekonomii.
Finanse międzynarodowe
Trzecim ważnym obszarem światowej ekonomii są finanse międzynarodowe. Podczas gdy handel międzynarodowy odnosi się do wymiany towarów i usług pomiędzy krajami świata, finanse międzynarodowe odnoszą się do wymiany między tymi krajami aktywów. Aktywa są elementami finansowymi, charakteryzującymi się wartością pieniężną, która może ulegać zmianie na przestrzeni czasu. Tworzą portfele finansowe osób fizycznych, firm i rządów. Na przykład osoby i firmy na całym świecie przeprowadzają międzynarodowe transakcje przy użyciu walut, akcji, obligacji rządowych lub korporacyjnych, a nawet nieruchomości. To wszystko w ramach zarządzania portfelami międzynarodowymi. Sposób, w jaki ceny tych aktywów zmieniają się w odpowiedzi na międzynarodowe transakcje, w istotny sposób wpływają na poszczególne kraje. Ponadto, jak będziemy mogli zauważyć w dalszej części, transakcje te mogą przyczynić się do zapewnienia danym krajom źródła oszczędności przekraczające krajowe oszczędności ich gospodarstw domowych i przedsiębiorstw.
Finanse międzynarodowe odgrywają coraz większą rolę w światowej gospodarce. Możemy to dostrzec, rozważając problematykę transakcji walutowych. Jak się okazuje, wartość transakcji walutowych jest znacznie wyższa od transakcji handlowych. Na przykład rysunek 1.4 przedstawia zależności dwóch zmiennych, w trzyletnich odstępach na przestrzeni lat od 1989 do 2016. Pierwszą zmienną, przedstawioną w postaci pionowych kolumn, odnoszących się do lewej osi, są dzienne obroty dewizowe, określone na podstawie danych otrzymanych dzięki przeprowadzanym przez Bank for International Settlements (BIS) co trzy lata, kwietniowym badaniom. Pomimo pogorszenia się koniunktury w latach 2001 i 2016, całkowite obroty walutowe z biegiem czasu znacznie wzrosły. Obserwujący byli zdumieni, kiedy przekroczyły one 1 bilion dolarów w 1995. W 2013 osiągnęły już poziom ponad 5 bilionów dolarów. W 2016 roku, ku zaskoczeniu niektórych, obroty walutowe nieznacznie spadły.
Druga zmienna ukazuje roczne obroty dewizowe (przy założeniu stałych dziennych obrotów) jako wielokrotność całkowitego światowego eksportu, przedstawione w odniesieniu do prawej osi. Tutaj także użyto trzyletnich interwałów pomiędzy rokiem 1989 a 2016. Jak można zauważyć, obroty dewizowe mogą osiągnąć nawet 100-krotność wartości eksportu. Z tego jasno wynika, że w ujęciu rocznym globalne transakcje walutowe przyćmiewają globalne transakcje handlowe. Reasumując - finanse międzynarodowe mają znaczenie.
W ostatnich latach pojawiła się kolejna, równie ważna cecha finansów międzynarodowych. Naturalne jest, aby oczekiwać w świecie finansów międzynarodowych tego, że kraje o niskich i średnich dochodach będą w sposób naturalny otrzymywać napływ kapitału netto z krajów o wysokich dochodach, przy założeniu niskich stóp zwrotu, a następnie będą go inwestować ze stosunkowo wysoką stopą zwrotu. Od roku 2000 schemat ten uległ jednak zmianie. W dużej mierze z powodu deficytów w USA (wydatki obywateli przekroczyły oszczędności krajowe). Kraje LMIC (a głównie kraje o średnich dochodach) nie są importerami, ale ważnymi eksporterami kapitału finansowego. Mimo że kalkulacje są różne, śmiało można stwierdzić, że eksport kapitału z tych krajów osiągnął około 500 milionów dolarów. Było to nowe, istotne wydarzenie w finansach międzynarodowych[20].
To, czy transakcje walutowe, czy też przepływy kapitału w światowych finansach są najlepszym rozwiązaniem, podlega toczącej się debacie. Goldin i Reinert (2012: rozdz. 4) zachowują ostrożność w dyskusjach na temat przepływów kapitału, zwracając uwagę na to, że niektóre z nich mogą być zmienne i potencjalnie destabilizujące. Dotyczy to w szczególności kredytów banków komercyjnych, jak i finansowania obligacjami. Nawet Międzynarodowy Fundusz Walutowy (IMF), przyjął ostatnio ostrożny ton. Publikacja ich ekonomistów [Ostry, Loungani i Fuceri, 2016] również kwestionuje szybki wzrost poziomu kredytów banków komercyjnych, jak i finansowania obligacjami. Biorąc pod uwagę fakt, że IMF jest instytucją centralną światowych finansów, nie należy tego lekceważyć. The Economist (2016a) podsumował te obawy, stwierdzając, że "Istnieje wiele dowodów na to, że zalew kapitału krótkoterminowego może wywołać sytuacje kłopotliwe". Łagodzenie skutków powyższych "problemów" jest ciągłym wyzwaniem.
Znaczenie finansów międzynarodowych przedstawione na rysunku 1.4, stało się bardzo widoczne w drugiej połowie lat 90. Szybka sprzedaż aktywów, która miała wtedy miejsce w Meksyku, Tajlandii, Indonezji, Filipinach, Rosji i Brazylii, spowodowała kryzysy bilansów płatniczych oraz kryzysy finansowe. Proces ten jest znany jako ucieczka kapitału. Wiąże się ona ze sprzedażą przez inwestorów aktywów danego kraju oraz przeniesieniem ich portfeli finansowych do innego kraju, co wywołuje problemy w światowych finansach.
Począwszy od połowy roku 2008, siła zależności finansów międzynarodowych ponownie dała o sobie znać, przybierając formę światowego kryzysu finansowego, którego korzenie sięgały amerykańskiego rynku mieszkaniowego. Straty poniesione na rynku kredytów mieszkaniowych przeniesione zostały na resztę świata przez piramidę instrumentów finansowych związanych z tym sektorem. Było to wynikiem zaciągania przez banki kredytów, przekształcania ich w papiery wartościowe oparte na widniejących w księgach aktywach, a następnie międzynarodowego obrotu tymi papierami. Stworzyło to mechanizm wywołujący kryzys związany z tym, że produkt finansowy pochodzący z jednego kraju nabierał charakteru globalnego. Jak zauważył "Financial Times" w 2008 roku, "Globalny system przeszedł zmianę od finansowania wszystkiego, bez względu na to jak bardzo szalonego, do wzbraniania się od finansowania czegokolwiek, nawet najbardziej rozsądnego". Tego rodzaju zmienność jest, delikatnie mówiąc, niezbyt pożądana.
Kryzys roku 2008 dotknął nie tylko Stany Zjednoczone. Najpoważniejsze jego skutki były odczuwalne również w Europie. Najpierw w Zjednoczonym Królestwie, a zaraz potem w Portugalii, Włoszech, Irlandii, Grecji i Hiszpanii. Kryzysy w Grecji i Irlandii były szczególnie dotkliwe. Do tego stopnia, że Unia Europejska z trudem uniknęła potencjalnych szkód dla swojej politycznej i ekonomicznej integracji. Obserwując to, jak Stany Zjednoczone i Unia Europejska popadają w niestabilność finansową, wielu ekspertów i decydentów postanowiło wstrzymać się z decyzjami. Skłoniło to także niektórych głównych graczy (np. Chiny), do zakwestionowania całego "zachodniego modelu" rozwoju gospodarczego[21].
Jak więc widzimy, finanse międzynarodowe nabierają coraz większego znaczenia we współczesnej gospodarce światowej. W tematykę tę zagłębicie się bardziej w III części książki. Dowiecie się, czym jest rachunkowość gospodarki otwartej, jak wygląda ustalanie kursu walutowego, na czym polegają przepływy kapitałowe, co to jest międzynarodowy system monetarny oraz co wywołuje kryzysy finansowe. W całej III części aspekty finansowe, czyli te, które odróżniają finanse międzynarodowe od międzynarodowego handlu, będą traktowane ze szczególną uwagą.
Czynniki rozwoju międzynarodowego
Handel międzynarodowy, produkcja międzynarodowa oraz międzynarodowe finanse to trzy obszary, którymi zajmujemy się w tej książce. Procesy zachodzące w handlu międzynarodowym, produkcji i finansach są odzwierciedleniem głównych celów ich uczestników. Rozpatrując to z punktu widzenia polityki publicznej, można więc mieć nadzieję, że te trzy procesy przyczyniają się do odpowiedniego rozwoju międzynarodowego, a mianowicie poprawy poziomu dobrobytu i standardów życia. Tutaj zazwyczaj pojawiają się dwa główne problemy. Pierwszy z problemów stanowi sposób konceptualizacji poziomu dobrobytu i standardów życia, drugi zaś sposób, w jaki procesy handlu międzynarodowego, produkcji międzynarodowej i międzynarodowych finansów mogą przyczynić się do wsparcia lub osłabienia rozwoju międzynarodowego. Szczerze mówiąc, żadna z tych kwestii nie została jeszcze do końca wyjaśniona, a debaty polityczne na ten temat nadal trwają.
Pojęcie rozwoju można definiować na wiele sposobów. Najczęściej używanym terminem jest oszacowanie produktu krajowego brutto w odniesieniu do jednego mieszkańca, czyli średnia wartość produkcji wytworzonej przez jednego obywatela kraju. Takie podejście zostało przyjęte przez ekonomię głównego nurtu. Jego główne ograniczenie polega na tym, że PKB jest z założenia opracowane tak, żeby nie było miarą dobrobytu[22]. Używanie go w taki właśnie sposób jest wygodne, ale nieprawidłowe. Jedną z opcji dla "PKB na mieszkańca" jest ujęcie problematyki przez pryzmat możliwości, które ocenia poziom rozwoju z uwzględnieniem szeregu ludzkich możliwości - czyli tego, co ludzie mogą faktycznie osiągnąć, takich jak bycie zdrowym czy też umiejętność czytania i pisania[23]. Podejście oparte na zdolnościach, często ocenia się za pomocą wskaźnika rozwoju społecznego (HDI), miary opracowanej przez Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP). HDI uwzględnia dochód na mieszkańca (skorygowany o koszty utrzymania), średnią długość życia i średni poziom wykształcenia. To podejście także ma swoje ograniczenia, chociażby takie, że czynnik dochodu na mieszkańca nie jest miarą ludzkich możliwości[24].
Każde z tych podejść prowadzi do różnych typów ocen i sugestii politycznych. Mają one jednakże jeden wspólny mianownik: niezależnie od tego, jakiej metody używamy, wyniki rozwoju są często bardzo zróżnicowane w poszczególnych krajach - od skrajnej deprywacji do bogactwa. Można to zaobserwować w tabeli 1.1 na przykładzie garstki krajów. Między krajami tej niewielkiej grupy PKB na osobę jest zróżnicowany prawie 80-krotnie, różnica w średniej długości życia wynosi 17 lat, a różnica w średniej liczbie lat nauki wynosi przeciętnie dekadę. Interesujące może wydać się to, że Korea Południowa i Kostaryka mają wyższy wskaźnik przeciętnej długości życia niż Stany Zjednoczone, co wskazuje na to, że możliwe jest wydłużenie przeciętnej długości życia nawet przy niskim poziomie PKB na osobę. HDI stara się wypełnić podobne luki, tak aby uzyskać jak najbardziej relatywną ocenę poziomu rozwoju.
Tabela 1.1
Pomiar standardów życia, 2017
Kraj
PKB na osobę (w dolarach USA)
Przewidywana długość życia (w latach)
Przeciętny czas nauki (w latach)
Wskaźnik Rozwoju Społecznego (0-1) oraz pozycja
Etiopia
768
65,9
2,7
0,463/173
Indie
1 982
68,8
6,4
0,640/130
Chiny
8 759
76,4
7,8
0,752/86
Kostaryka
11 753
80,0
8,8
0,794/63
Korea Płd.
29 743
82,6
12,1
0,903/22
USA
59 928
78,5
13,4
0,924/13
Źródło: databank.worldbank.org oraz hdi.undp.org.
Ograniczenie rozbieżności wyników pomiaru poziomu rozwoju jest jednym z największych wyzwań, którym muszą stawić czoła dzisiejsi decydenci polityczni. Wszystko jednak wskazuje na to, że to wyzwanie będzie trwało jeszcze dosyć długo. Analiza tego, w jaki sposób określone czynniki globalizacji gospodarczej wspomagają lub ograniczają jego rozwój, jest ciągle bardzo ważnym obszarem badań naukowych. Mimo tego, że całkowite rozwiązanie problemu wykracza poza zakres tej książki, będziemy starali się nawiązywać do niego przy każdej okazji[25].
Inne, znaczące obszary
Każda z trzech dziedzin gospodarki światowej rozważanych w tej książce, czyli handel, produkcja i finanse, oferuje inne spojrzenie na obszerną tematykę globalizacji i procesów rozwoju gospodarczego. Badanie każdej z tych dziedzin pozwala na wypracowanie istotnego spojrzenia na świat ekonomii, ale konieczne jest uzupełnienie tych spostrzeżeń wnioskami z badań także innych obszarów. Zawężanie specjalizacji poprzez skupianie się na jednej dziedzinie i odrzucanie innych może przynieść efekt odbiegający od zamierzonego. Kilka równie istotnych tematów, których nie należy pominąć to: kultura, środowisko, polityka i technologia (CEPT). Prawda jest taka, że procesy ekonomii międzynarodowej są mocno uzależnione od wpływów czynników CEPT. Przedstawmy pokrótce każdy z nich.
Kultura definiowana była już na wiele różnych sposobów. Omawiając zależności zachodzące między kulturą, globalizacją i rozwojem gospodarczym, James (2017) definiuje kulturę jako: "Dziedzinę społeczną, która stanowi podstawę naszej egzystencji" (409), lub też mniej formalnie jako odpowiedź na pytanie: "W jaki sposób i z jakiego powodu robimy to, co robimy" (418)[26]. Mamy tendencje do tego, aby nie zauważać kultury, do momentu, w którym nasze normy kulturowe zostaną w jakiś sposób naruszone. Globalizacja, włączając w to integrację gospodarczą między różnymi krajami, jest jednym z tych momentów, kiedy dochodzi do spotkania się ze sobą różnych kultur. Może to nastąpić w wyniku migracji lub też przemieszczenia personelu w ramach MNE, czy nawet wsparcia produkcji za granicą. Kontakt może też przyjmować formę pośrednią, na przykład poprzez handel produktami kultury takimi jak filmy lub książki.
Dosyć często dochodzi do przedstawiania spotkań kulturowych jako nieuniknionych i rozbudowywanych do postaci "zderzeń cywilizacyjnych". Określenia takie często sprowadzają tożsamość ludzką do jednostkowych wersji tego, co w rzeczywistości jest tożsamością zbiorową, a proces ten Sen (2006) nazywa "miniaturyzacją". Multikulturowość jednakże może być czasami niezbyt czytelna oraz z upływem czasu ulegać zmianom. Globalizacja może przyczynić się do powstania kultury wielorakiej, rozmytej i zmiennej w naturze[27]. Niemniej jednak, sposób zarządzania konfliktami kulturowymi (niezależnie od tego, czy jest to poziom polityki międzynarodowej czy też jedynie MNE), ma ogromne znaczenie dla rozwoju światowej ekonomii. Z tego właśnie powodu, nie powinniśmy lekceważyć znaczenia kultury.
Środowisko jest drugim z obszarów CEPT. Między mechanizmami ekonomicznej integracji międzynarodowej a środowiskiem naturalnym zachodzi wiele silnych zależności. Procesy produkcyjne, które są częścią handlu i globalnych łańcuchów wartości, mają na nie duży wpływ. Należą do nich wydobycie zasobów, zanieczyszczenie i emisja gazów cieplarnianych. Nielegalne transakcje handlowe mogą powodować wymieranie zagrożonych gatunków w wyniku na przykład składowania toksycznych odpadów. Nie powinniśmy tej kwestii lekceważyć. Przykładem może być poziom emisji gazów cieplarnianych, które wpływają na globalny klimat. To z kolei może powodować obniżenie dostępności wód, a tym samym mogą wpływać na zależne od wody procesy produkcyjne, zarówno rolnicze, jak i przemysłowe[28]. Są to aspekty środowiskowe towarzyszące globalizacji gospodarczej i powinny zostać dogłębnie przeanalizowane.
Środowiskowe aspekty globalizacji powinny być odpowiednio uregulowane prawnie. Odpowiednie zapisy mogą zostać opracowane zarówno na poziomie lokalnym, krajowym, regionalnym, jak i globalnym. Z punktu widzenia celów zawartych w tej książce najbardziej istotne są związane ze środowiskiem globalne reakcje polityczne. Tematem wiążącym globalne kwestie środowiskowe jest znaczenie podejścia wielostronnego zawartego w tak zwanych wielostronnych porozumieniach środowiskowych (MEA)[29]. Przykładami MEA są na przykład Konwencja o międzynarodowym handlu zagrożonymi gatunkami fauny i flory (CITES), Protokół montrealski w sprawie substancji zubożających warstwę ozonową (Montreal Protocol), Protokół z Kioto do Ramowej Konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatycznych (Kyoto Protocol) oraz Konwencja o różnorodności biologicznej (CBD). Wiele osób związanych z tą problematyką ma nadzieję, że MEA wesprą światową ekonomię w kwestii zapobiegania groźbie wystąpienia nieodwracalnych szkód w środowisku.
Trzecim z obszarów CEPT jest polityka. W idealnym świecie kraje powinny współpracować ze sobą na zasadach ustalonych w ramach prawa międzynarodowego, procedur rozwiązywania sporów, zapobiegania konfliktom, transparentności oraz poszanowania praw człowieka. Nie żyjemy jednak w idealnym świecie - rządy nie zawsze przestrzegają prawa międzynarodowego, a uzbrojone bojówki wywierają naciski ponad granicami państw. W rezultacie wydarzenia polityczne wszelkiej skali nieustannie wpływają na światową gospodarkę. Cywilne i międzynarodowe konflikty dramatycznie odbijają się na podażowej stronie gospodarek narodowych, stronniczości rządu, wydatkach na zbrojenia czy promowaniu sił zbrojnych, ograniczając w ten sposób rozwój gospodarczy. Rządy takich krajów reprezentują sobą różny poziom siły i skuteczności działania - od bardzo stabilnych do bardzo kruchych, a nawet takich, które nie podołały wyzwaniom. Niestabilność polityczna w krajach objętych walkami wpływa na wszystkie trzy obszary światowej ekonomii, a także wywiera bezpośredni i negatywny wpływ na międzynarodowy rozwój gospodarczy[30]. W rezultacie założenia polityki opartej nawet na najlepszych intencjach mogą spełznąć na niczym w realiach naszego niezbyt idealnego świata politycznego[31].
W ostatnich latach sfery polityczne charakteryzował wzrost zjawiska, które "The Economist" (2016b) określił terminem etnonacjonalizm. Skłanianie się w stronę etnonacjonalizmu jest procesem przejścia od tradycyjnego nacjonalizmu obywatelskiego do nacjonalizmu etnicznego krwi i ziemi. W miarę wypaczania się pozytywnego patriotyzmu w negatywny nacjonalizm, wcześniejsza solidarność przemienia się w nieufność wobec mniejszości, których pojawia się coraz więcej. Ten właśnie rodzaj etnonacjonalizmu był przyczyną głosowania za opuszczeniem Unii Europejskiej przez Wielką Brytanię w 2016 r. (zjawiska znanego jako "brexit"), wyboru Donalda Trumpa na prezydenta USA w tym samym roku oraz wyboru Narendry Modiego na drugą kadencję na stanowisko premiera Indii w 2019 roku. Takie wydarzenia polityczne określane są jako odrzucenie globalizacji ekonomicznej na rzecz tożsamości etnicznej. To, w jaki sposób będziemy w przyszłości radzili sobie z takimi reakcjami na globalizację, o ile nadal będą miały miejsce, będzie dla nas wszystkich poważnym wyzwaniem.
Czwartym i ostatnim obszarem z grupy CEPT jest technologia. Występuje ona pod taką czy inną postacią prawie w każdej dziedzinie ludzkiego życia. Stare modele ekonomiczne przedstawiały technologię jako coś, co pojawiło się znikąd. Nowszy i bardziej trafny sposób myślenia w ekonomii uznaje, że procesy zmian, które zachodzą w technologii, są o wiele bardziej złożone[32]. O roli żeglugi kontenerowej oraz technologii ICT w rozwoju współczesnej gospodarki światowej pisaliśmy już wcześniej, a teraz zagłębimy się bardziej w sam temat ICT. Należy pamiętać o tym, że technologia i zmiany technologiczne są częścią każdego procesu produkcji, zarówno towarów, jak i usług. Pośredniczą w każdej transakcji składającej się na to, co nazywamy ekonomią międzynarodową. Oddziałują na kulturę, środowisko i obszary polityczne z grupy CEPT. Z drugiej jednak strony, ewolucja w technologii jest sama w sobie wynikiem procesów politycznych, a na wsparcie (lub ograniczanie) rozwoju technologicznego wpływ mają decyzje polityczne na najwyższym poziomie[33].
ICT a światowa ekonomia
Jako dynamiczna siła napędowa globalnych zmian ekonomicznych technologia odgrywa kluczowe znaczenie. W rzeczy samej, znaczącą część procesu globalizacji można przypisać rewolucjom w technologiach informacyjno-komunikacyjnych. Jak stwierdzili Heshmati i Lee (2009:628) ICT "zajmują się wykorzystaniem elektroniki, komputerów i oprogramowania komputerowego do przechowywania, ochrony, przetwarzania, przesyłania i odzyskiwania informacji". Panuje powszechna, zgodna opinia co do tego, że ICT stanowią innowację technologiczną o takim samym znaczeniu jak wcześniejsze innowacje w dziedzinie energii parowej i elektrycznej. Stanowią tym samym wynik zmian rewolucyjnych.
To właśnie ICT umożliwiło pracownikowi firmy Philips, holenderskiego producenta elektroniki użytkowej, wykorzystanie Internetu w celu dostosowania linii montażowej telewizorów w fabryce Flextronic w Guadalajarze w Meksyku. To właśnie ICT umożliwiło szybki zakup i sprzedaż akcji na giełdzie w Johannesburgu. W ostatnich czasach technologie informacyjno-komunikacyjne w obszarze "teleobecności" pozwoliły wprowadzić telekonferencje w całkiem nową erę, w której wydaje się, że uczestnicy z innych części świata siedzą po drugiej stronie stołu, znacznie poprawiając w ten sposób globalną koordynację oraz redukując potrzebę podróży międzynarodowych. Spekuluje się również, że "telerobotyka" stanie się w najbliższym czasie rzeczywistością, umożliwiając osobie będącej w jednym kraju obsługę robotów w innym, przyjmując formę "wirtualnej migracji".
W dziedzinie produkcji międzynarodowej, ICT miały dość nietypowy wpływ, przesuwając produkcję w dwóch przeciwstawnych kierunkach: poszerzenia globalnej integracji, ale zarazem selektywnej dezintegracji lub rozdzielenia systemów produkcyjnych. Wysokość kosztów komunikacji i koordynacji produkcji międzynarodowej od dłuższego czasu zniechęcają do FDI. Powoduje to pewnego rodzaju oczekiwanie posiadania przez MNE innych korzyści równoważących, zapewniających udaną produkcję zagraniczną. Postęp ICT obniża te koszty, przyczyniając się do rosnącego zainteresowania integracją globalnych systemów produkcyjnych. Przykładem może być Swissair, który założył spółkę zajmującą się ich księgowością w Bombaju w Indiach. Koniec dnia pracy w Szwajcarii odpowiada porankowi w Bombaju, tak więc ze szwajcarskiego punktu widzenia całość prac księgowych wykonywana jest w nocy. Stanowi to przykład usług, które podległy globalizacji, jednakże pozostały w ramach danego przedsiębiorstwa.
Jednocześnie miał miejsce inny proces. Udoskonalenia w ICT spowodowały, że firmy zlecają na skalę globalną funkcje, które wcześniej wykonywały we własnym zakresie, co jest procesem znanym jako "outsourcing zagraniczny". Wpłynęło to na znaczące obniżenie przez ITC kosztów outsourcingu zagranicznego. Dla przykładu wiele firm amerykańskich zleca obecnie tworzenie oprogramowania firmom indyjskim, a zwłaszcza Tata Consultancy Services i Tata Unsys Ltd. Ponadto wiele szpitali amerykańskich zawiera obecnie umowy z firmami indyjskimi na usługi transkrypcji dokumentacji medycznych przy użyciu technologii satelitarnej, stanowi to przykłady usług, które podlegają globalizacji i są realizowane poza strukturą firmy.
Obydwa scenariusze, czyli FDI i outsourcing zagraniczny, są możliwe dzięki rozwojowi ICT, co wpływa na globalną restrukturyzację sposobu wykonywania pracy. Jest to proces, który mimo że nie osiągnął jeszcze swojej ostatecznej formy, już wywarł rewolucyjny wpływ na światową gospodarkę, w nowy sposób rozdzielając etapy produkcji i zadania pomiędzy różne kraje świata.
Źródło: Baldwin (2016), Dicken (2015), "The Economist" (2000; 2007) oraz Heshmati i Lee (2009).
Jest to tylko jeden z przykładów na to, jak obszary CEPT są wzajemnie powiązane. Miałem kiedyś okazję odbyć długą rozmowę z doktorem Owensem Wiwą, bratem Kena Saro-Wiwy, członka ludu Ogani z Delty Nigru. Doktor Wiwa poinformował mnie o kampanii swojego brata skierowanej przeciwko szkodliwym dla środowiska skutkom wynikającym z wydobycia ropy naftowej w Delcie Nigru, za którą to działalność został przez nigeryjski rząd stracony. Jednym z faktów, na które zwrócił moją uwagę dr Wiwa było to, że flary gazowe w tym rejonie skierowane są horyzontalnie, w odniesieniu do gruntu, a nie pionowo, jak to się typowo praktykuje. Mimo tego, że jest to wygodny sposób suszenia prania, technologia taka ma poważny wpływ na zdrowie i środowisko. Obecnie można wyszukać zdjęcia tych flar gazowych w Google Images, a Delta Nigru jest bliska wojny domowej. Globalna produkcja ropy naftowej, biorąc pod uwagę jej aspekty technologiczne, ma istotny wpływ na politykę, kulturę i środowisko tego konkretnego rejonu gospodarki światowej. Inne przykłady interakcji między obszarami politycznymi, kulturowymi i środowiskowymi są powszechne na całym świecie[34].
Determinanty analityczne
W celu lepszego zrozumienia złożoności problematyki podczas analizy zależności zachodzących między trzema omawianymi obszarami światowej gospodarki, w mniej lub bardziej widoczny sposób wykorzystywać będziemy szereg elementów analitycznych. Są to wykorzystywane naprzemiennie elementy rzeczywiste, funkcjonujące w rzeczywistej gospodarce światowej oraz elementy pojęciowe różnych modeli ekonomicznych, którymi posługują się badacze w celu zrozumienia gospodarki światowej. Będziemy opierać się na siedmiu głównych elementach analitycznych:
1. Kraje. Są to państwa gospodarki światowej, wraz z ich rządami, służą jako "dom" zarówno dla przedsiębiorstw, jak i mieszkańców.
2. Sektory. Są to kategorie produkcji, definiowane w dużym stopniu przez pryzmat produktu końcowego. Przykładem może być sektor motoryzacyjny.
3. Zadania. Czasami należy sobie zdać sprawę z tego, że produkcja w określonym sektorze obejmuje szereg etapów lub oddzielnych zadań. Opierając się na przykładzie produkcji samochodów, zadaniem jest montaż podwozia, mocowanie silnika lub karoserii.
4. Przedsiębiorstwa. Produkcją w danym sektorze zajmują się przedsiębiorstwa lokalne lub międzynarodowe.
5. Czynniki produkcji. Produkcja podejmowana w danym sektorze przez przedsiębiorstwo korzysta z różnych czynników produkcji. Podczas produkcji samochodów wykorzystuje się zarówno czynniki pracy, jak i kapitału fizycznego.
6. Waluty. Większość, chociaż nie wszystkie kraje w gospodarce światowej posługują się odrębną walutą. Z tego powodu transakcje z innymi krajami odbywają się przy użyciu odpowiednio obliczonych kursów wymiany walutowej.
7. Aktywa finansowe. Zarówno kraje, jak i przedsiębiorstwa emitują instrumenty finansowe, takie jak aktywa denominowane w określonej walucie. Mogą one zostać zakupione w celu zasilenia portfeli finansowych mieszkańców, przedsiębiorstw lub innych krajów.
Podczas lektury tej książki zwróć uwagę na wymienione siedem elementów analitycznych oraz sposób, w jaki czerpiemy korzyści z kombinacji między nimi. Pomoże Ci to lepiej zrozumieć zależności zachodzące w gospodarce globalnej.
Wnioski
Coraz trudniej jest nam ignorować bieżące i jakże istotne realia światowej gospodarki. Zarówno studenci, jak i specjaliści różnych dziedzin, dochodzą do wniosku, że aby móc skutecznie działać, konieczna jest podstawowa chociaż znajomość zagadnień związanych z ekonomią międzynarodową. Aby dokładnie zrozumieć mechanizmy gospodarki światowej, konieczne jest zrozumienie jej trzech głównych obszarów, którymi są handel międzynarodowy, produkcja międzynarodowa i międzynarodowe finanse. To trzy główne aspekty światowej gospodarki, które poddajemy w tej książce dokładnym badaniom.
Handel międzynarodowy rośnie w tempie wyższym niż produkcja światowa. Tymczasem produkcja międzynarodowa przyjmuje coraz bardziej złożone formy, obejmujące zarówno ustalenia umowne, jak i bezpośrednie inwestycje zagraniczne, realizowane w ramach globalnych łańcuchów wartości. FDI realizowane są przez przedsiębiorstwa wielonarodowe, czyli odgrywające kluczową rolę w gospodarce światowej. Niemniej jednak, jak mogliśmy to już zauważyć, ujęcie gospodarki światowej pod kątem aspektów handlowych i produkcyjnych jest nadal niepełne. Sfera finansów międzynarodowych wydaje się o wiele ważniejsza, a transakcje walutowe przyćmiewają transakcje handlowe.
Oczekuje się, że handel międzynarodowy, produkcja międzynarodowa i międzynarodowe finanse pozytywnie przyczynią się do rozwoju międzynarodowego, poprawy dobrobytu oraz podniesienia poziomu życia. Zrozumienie tego w jaki sposób tak się dzieje, lub też co stoi na przeszkodzie, będzie poruszane w miarę potrzeb w całej książce podczas rozważań nad powiązaniami między procesami globalizacji i rozwoju.
Trzy wspomniane wcześniej aspekty światowej ekonomii - handel, produkcja i finanse, powinny być rozpatrywane jako nierozłączne. Co więcej, te trzy obszary są pod silnym wpływem i równie silnie oddziałują na szersze czynniki takie jak kultura, środowisko, polityka i technologia. (CEPT). Zrozumienie tego, w jaki sposób wszystkie te obszary ewoluują w systemie globalizacji, nie jest, delikatnie mówiąc, łatwe. Prawdę mówiąc, wykracza to daleko poza zakres tej książki. Przy odpowiedniej wytrwałości i odrobinie cierpliwości na bazie dalszych rozdziałów zaczniesz budować intelektualne podstawy do zrozumienia tego systemu.
Ćwiczenia powtórkowe
1. Czemu zainteresowałeś się ekonomią międzynarodową? Co Cię zmotywowało? Jaki wpływ światowa gospodarka ma na Twoje zainteresowania, kierunek lub zawód?
2. O jakich trzech obszarach gospodarki światowej mowa w tej książce? Omów dokładnie każdy z nich.
3. Jaka jest różnica między sprzedażą towarów a sprzedażą usług?
4. Jaka jest różnica między handlem międzynarodowym a międzynarodowymi inwestycjami bezpośrednimi?
5. Jaka jest różnica między handlem międzynarodowym a międzynarodowymi finansami?
6. Podaj jeden przykład, w jaki handel międzynarodowy, produkcja międzynarodowa i międzynarodowe finanse mogłyby pozytywnie przyczynić się do rozwoju międzynarodowego? Podaj jedną z sytuacji, w której te działania mogą negatywnie przyczynić się do rozwoju międzynarodowego. W jaki sposób możesz wyjaśnić, czy działania mają pozytywny lub negatywny wpływ na rozwój?
7. Zapoznaj się z informacjami udostępnianymi na stronach internetowych głównych ośrodków prasy poświęconej globalnym finansom/biznesowi, takich jak "The Economist" lub "Financial Times". Poświęć trochę czasu na lekturę powyższych periodyków.
Lektura dodatkowa i zasoby internetowe
Osterhammel i Petersson (2005) przedstawiają bardzo przystępną dla szerokiego grona odbiorców, zwięzłą historię globalizacji. Dicken (2015) oraz Dunning i Lundan (2008) przyglądają się bezpośrednim inwestycjom zagranicznym, a Prahalad i Lieberthal (2008) przedstawiają zwięzłą, ale bardzo interesującą analizę FDI w krajach rozwijających się. Aby uzyskać więcej informacji na temat handlu zagranicznego zapoznaj się z pracą Hoekmana i Kosteckiego. Eichengreen (2008) z kolei przedstawia nam doskonałą historię finansów międzynarodowych, a "Financial Times" (2008) pobieżnie przygląda się ich niedawnej porażce. Goldin i Reinert (2012) oraz niektóre rozdziały pracy Reinerta (2017a) badają zależności zachodzące między szeregiem aspektów globalizacji a rozwojem gospodarczym i ograniczaniem ubóstwa. Przegląd skutków globalizacji został także przedstawiony przez "The Economist" (2016a, 2017b). Sen (2006) skutecznie zajmuje się kwestiami kulturowymi w perspektywie globalnej, a Speth i Haas (2006) globalnymi kwestiami środowiskowymi. Szirmai (2015) przedstawia nam wszechstronną analizę rozwoju społeczno-gospodarczego. Jako podsumowanie należy wspomnieć o tym, że Reinert wraz z zespołem (2009) zredagował obszerną encyklopedię gospodarki światowej, bezpośrednio związaną z trzema, analizowanymi w niniejszym opracowaniu, dziedzinami gospodarki światowej.
Peterson Institute for International Economics w Waszyngtonie regularnie udostępniają aktualne i czytelne analizy wielu zagadnień ekonomii międzynarodowej. Adres ich strony to www.piie.com. Dwoma, wysokiej jakości źródłami informacji na temat międzynarodowych zagadnień gospodarczych są "The Economist" oraz "Financial Times". Ich strony dostępne są pod adresami: www.economist.com oraz www.ft.com. Do ważnych instytucji związanych ze światową gospodarką zalicza się: Światową Organizację Handlu (www.wto.org), Bank Światowy (www.worldbank.org), Międzynarodowy Fundusz Walutowy (www.imf.org), Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (www.oecd.org) oraz Międzynarodową Organizację ds. Migracji (www.iom.int)
Materiały źródłowe
Acemoglu D., Robinson J.A. (2006), "Economic Backwardness in Political Perspective" American Political Science Review, 100:1, s. 115-131.
Anyanwu J.C. (2017), "Foreign Direct Investment", [w:] Reinert K.A. (ed.), Handbook of Globalisation and Development, Edward Elgar, s. 131-152.
Ayres J. (2004), "Framing Collective Action against Neoliberalism: The Case of the Anti-Globalization Movement", Journal of World Systems Research, 10:1, s. 11-34.
Baldwin R. (2016), The Great Convergence: Information Technology and the New Globalization, Harvard University Press.
Bernhofen D.M., El-Sahli Z., Kneller R. (2016), "Estimating the Effects of the Container Revolution on World Trade", Journal of International Economics, 98, s. 36-50.
Chanda R. (2017), "Trade in Services", [w:] Reinert K.A. (ed.), Handbook of Globalisation and Development, Edward Elgar, s. 36-58.
Coyle D. (2014), GDP: A Brief but Affectionate History, Princeton University Press. Dicken P. (2015), Global Shift: Mapping the Changing Contours of the World Economy, Guilford.
Dunkley G. (2016), One World Mania: A Critical Guide to Free Trade, Financialization and Over-Globalization, Zed Books.
Dunning J.H., Lundan S.M. (2008), Multinational Enterprises and the Global Economy, Edward Elgar.
The Economist (2000), "Have Factory, Will Travel", 12 luty.
The Economist (2007), "Behold, Telepresence", 24 sierpień.
The Economist (2008), "Business and Water: Running Dry", 21 sierpień.
The Economist (2013), "The Humble Hero", 18 maj.
The Economist (2014), "Boxing Clever: High-Tech Shipping Containers", 1 marzec.
The Economist (2015), " Beware of Sandstorms", 20 czerwiec.
The Economist (2016a), "An Open and Shut Case: Special Report on the World Economy", 1 październik.
The Economist (2016b), "League of Nationalists", 19 listopad.
The Economist (2017a), "Surplus War", 11 luty.
The Economist (2017b), "Briefing: Left-Behind Places", 21 październik.
The Economist (2019), "Global Supply Chains", 13 lipiec.
Eichengreen B. (2008), Globalizing Capital: A History of the International Monetary System, Princeton University Press.
Financial Times (2008), "The Year the God of Finance Failed", 26 grudzień.
Feenstra R.C., Jensen J.B. (2009), "Outsourcing/Offshoring", Reinert K.A., Rajan K.A., Glass A.J., Davis L.S. (eds.), The Princeton Encyclopedia of the World Economy, Princeton University Press, s. 881-887.
Francois J.F., Hoekman B. (2010), "Services Trade and Policy", Journal of Economic Literature, 48:3, s. 642-692.
Goldin I., Reinert K.A. (2012), Globalization for Development: Meeting New Challenges, Oxford University Press.
Gupta P. (2017), "Global Production Networks", Reinert K. A.(ed.), Handbook of Globalisation and Development, Edward Elgar, s. 153-168.
Heshmati A., Lee M. (2009), " Information and Communication Technology", Reinert K.A., Rajan R.S., Glass A.J., Davis L.S. (eds.), The Princeton Encyclopedia of the World Economy, Princeton University Press, s. 628-635.
Hoekman B.M., Kostecki M. (2009), The Political Economy of the World Trading System, Oxford University Press.
Hunt J.T. (2006), The Politics of Bones, McClelland & Stewart.
James P. (2017), "Culture", Reinert K.A. (ed.), Handbook of Globalisation and Development, Edward Elgar, s. 409-425.
Levinson M. (2006), The Box: How the Shipping Container Made the World Smaller and the World Economy Bigger, Princeton University Press.
Lodefalk M. (2015), "Servicification of Manufacturing Firms Makes Divides in Trade Policy-Making Antiquated" Working Paper 2015:1, Örebro University School of Business.
Lucas R. (1990), "Why Doesn't Capital Flow from Rich to Poor Countries?", American Economic Review, 80:2, s. 92-96.
Mathews G. (2000), Global Culture/Individual Identity: Searching for Home in the Cultural Supermarket, Routledge.
McIvor R. (2005), The Outsourcing Process: Strategies for Evaluation and Management, Cambridge University Press.
Nussbaum M. (2011), Creating Capabilities: The Human Development Approach, Belknap Press
Omelaniuk I. (2017), "Migration", [w:] Reinert K.A. (ed.), Handbook of Globalisation and Development, Edward Elgar, s. 289-311.
Osterhammel J., Petersson N.P. (2005), Globalization: A Short History, Princeton University Press.
Ostry J.D., Loungani P., Fuceri D. (2016), " Neoliberalism: Oversold?", Finance and Development, 53:2, s. 38-41.
Prahalad C.K., Liberthal K. (2008), The End of Corporate Imperialism, Harvard Business Press.
Pritchett L. (2006), Let Their People Come: Breaking the Gridlock on Global Labor Mobility, Center for Global Development.
Reinert K.A. (ed.) (2017a), Handbook of Globalisation and Development, Edward Elgar.
Reinert K.A. (2017b), "Trade in Goods", [w:] Reinert K. A. (ed.), Handbook of Globalisation and Development, Edward Elgar, s. 19-35.
Reinert K.A. (2018), No Small Hope: Towards the Universal Provision of Basic Goods, Oxford University Press.
Reinert K.A., Rajan R.S., Glass A.J., Davis L.S. (eds.) (2009), The Princeton Encyclopedia of the World Economy, Princeton University Press.
Runge C.F. (2009), "Multilateral Environmental Agreements", Reinert K.A., Rajan R.S., Glass A.J., Davis L.S. (eds.), The Princeton Encyclopedia of the World Economy, Princeton University Press, s. 795-799.
Sen A. (1989), "Development as Capability Expansion", Journal of Development Planning, 19, s. 41-58.
Sen A. (2006), Identity and Violence: The Illusion of Destiny, Norton.
Singh J.P. (2017), "Technology", Reinert K.A. (ed.), Handbook of Globalisation and Development, Edward Elgar, s. 426-443.
Speth J.G., Haas P.M. (2006), Global Environmental Governance, Island Press. Streeten, P. (1979), "Basic Needs: Premises and Promises", Journal of Policy Modeling, 1:1, s. 136-146.
Szirmai A. (2015), Socio-Economic Development, Cambridge University Press.
Wisser D., Frolking S., Douglas E.M., Fekete B.M., Schumann A.H., Vörösmarty C.J. (2010), "The Significance of Local Water Resources Captured in Small Reservoirs for Crop Production: A Global Scale Analysis", Journal of Hydrology, 384:3/4, s. 264-275.
Wolf M. (2004), Why Globalization Works, Yale University Press.
World Bank (2011), World Development Report 2011: Conflict, Security and Development, World Bank.
Zhao S. (2010), "The China Model: Can It Replace the Western Model of Modernization?", Journal of Contemporary China, 19:65, s. 419-436.
2. Przewaga absolutna
Przez większą część lat 80. Wietnam importował ryż. Jednakże już w roku 1989 Wietnam wyeksportował ponad milion ton ryżu. W latach 90. roczny eksport ryżu wzrósł do ponad 3 milionów ton. W ciągu następnych lat stale rósł i w chwili obecnej Wietnam eksportuje około 8 milionów ton do ponad 100 krajów. Pomimo tego, że uprawa ryżu należy do podstawowych upraw konsumpcyjnych tego kraju, rozwój eksportu ryżu pomógł złagodzić efekty ubóstwa w Wietnamie, poprzez zwiększenie zatrudnienia, a co się z tym wiąże i dochodów. Korzystny wzrost eksportu ryżu stanowi jeden z ważnych aspektów związanych z wejściem Wietnamu do gospodarki światowej w procesie ekspansji handlu, który omawialiśmy w rozdziale 1[35].
W rozdziale 1 stwierdziliśmy, że międzynarodowy handel towarami i usługami odgrywa istotną rolę w gospodarce światowej, jako jeden z głównych aspektów globalizacji. W pierwszej części publikacji zamierzamy zbadać czynniki leżące u podstaw handlu międzynarodowego. Nadszedł czas, abyśmy ten proces rozpoczęli, aby ułatwić zrozumienie powodów, dla których dany kraj eksportuje lub importuje określony towar lub usługę. Historycznie rzecz biorąc, wstępne wyjaśnienie wzorców handlu opiera się na koncepcji przewagi absolutnej. Następnie, koncepcję tę zastąpiono potężniejszą koncepcją przewagi komparatywnej. W tym rozdziale zapoznamy Cię z koncepcją przewagi absolutnej, a w rozdziałach 3 i 4 zajmiemy się zagadnieniem przewagi komparatywnej. We wszystkich tych trzech rozdziałach zostaniesz też zapoznany z jedną z najbardziej fundamentalnych zasad ekonomii, a mianowicie zyskami z handlu.
Przewagę komparatywną można wyjaśnić na dwa sposoby. Pierwszy z nich znany jest jako model ricardiański, od nazwiska Davida Ricardo. Analizuje on sposoby, za pomocą których można określić przewagę komparatywną, na podstawie różnic w technologiach istniejących między krajami świata. Poświęcony został temu rozdział 3. Drugi znany jest jako model Heckshera-Ohlina, od nazwisk Eli Heckshera i Bertila Ohlina. Przy jego pomocy bada się sposoby, za pomocą których można określić przewagę komparatywną wynikającą z różnic w ilości zasobów występujących pomiędzy krajami świata. Jak zobaczymy dalej, przewaga absolutna jest blisko powiązana z ricardiańskim modelem przewagi komparatywnej.
Rozpocznijmy więc dyskusję na temat przewagi absolutnej, używając jako przykładu eksport ryżu z Wietnamu. Podejmiemy również rozważania nad czymś, co ekonomiści międzynarodowi nazywają "teorią handlu".
Definicja przewagi absolutnej
Idea przewagi absolutnej została po raz pierwszy przedstawiona w książce Bogactwo narodów Adama Smitha, opublikowanej w 1776 roku. Przyzwyczailiśmy się traktować Bogactwo narodów jako dzieło opowiadające się za systemem wolnorynkowym i w dużej mierze tak właśnie jest. Zasadniczym jednak celem książki Smitha było zdyskredytowanie dotychczasowej filozofii ekonomicznej, znanej jako merkantylizm. Merkantylizm był filozofią ekonomiczną bazującą na teorii sumy zerowej, w której bogactwo charakteryzowano jako równowartość zapasów metali szlachetnych, zwyczajowo przechowywanych w skarbcach królewskich[36]. Dużo ważniejszym celem, który Smith postawił sobie w swojej książce, było zakwestionowanie podobnych poglądów na najwięcej możliwych sposobów, zastępując koncepcję bogactwa konsumpcją towarów i usług na szeroką skalę. Reprezentowana przez niego koncepcja przewagi absolutnej była tylko jednym ze sposobów osiągnięcia tego celu. Chciał tego dokonać przez wskazanie, że handel międzynarodowy przynosi więcej wzajemnych korzyści niż dotychczasowa filozofia sum zerowych.
W swojej słynnej książce Adam Smith stwierdza, co następuje (1937 [1776]:424): "Jeżeli inny kraj może nam dostarczyć towar tańszy niż wyprodukowany przez nas, lepiej kupić go od niego, za część produktów naszego własnego przemysłu, wykorzystanych w sposób przynoszący nam przewagę". Innymi słowy wzorzec przewagi absolutnej implikuje model handlu. Używając współczesnej terminologii, przewaga absolutna odnosi się do zdolności kraju do wytworzenia towaru lub usługi przy mniejszych od innych krajów rzeczywistych zasobach i nakładach. Można na to także spojrzeć z odwrotnej strony, czyli zdolność danego kraju do wytworzenia większej ilości towaru lub usługi, przy użyciu tych samych zasobów i nakładów co inny kraj[37].
Sformalizujmy to nieco. Załóżmy, że dysponujemy wyłącznie jednym zasobem - pracą. Oczywiście muszą istnieć też inne zasoby, ale na potrzeby opracowania naszego pierwszego modelu w ekonomii międzynarodowej użyjemy uproszczenia. Ilość pracy zużytej na wyprodukowanie jednostki ryżu będzie oznaczona jako aR[38]. Ryż jest produkowany w wielu krajach, ale używając uproszczenia, weźmiemy pod uwagę tylko dwa kraje, Wietnam i Japonię. Ilość pracy zużytej do wyprodukowania jednostki ryżu w Wietnamie będzie oznaczona jako aVR, a ilość pracy użyta do wyprodukowania jednostki ryżu w Japonii aJR. Założenia przewagi absolutnej są dosyć proste, jeżeli aVR< aJR, wtedy Wietnam ma przewagę absolutną w produkcji ryżu w porównaniu do Japonii. W tym przypadku, zgodnie z sugestią Adama Smitha, Wietnam powinien eksportować ryż do Japonii, a Japonia powinna importować ryż z Wietnamu. Na kolejnej stronie podano inny przykład przewagi absolutnej, tym razem na przykładzie robotów przemysłowych.
Królestwo robotów: przewaga Japonii na przykładzie robotów przemysłowych
Słowo "robot" po raz pierwszy pojawiło się w 1921 roku, w sztuce Karela Čapka. Wywodzi się ono od czeskiego słowa "robota", czyli "harówka". Pierwszy na świecie robot przemysłowy został zbudowany przez przemysłowca Josepha Engelbergera, który w 1956 roku założył firmę Unimation, a pierwszego robota przemysłowego uruchomił w 1961 roku. Engelberger miał swój moment sławy w 1966 roku, kiedy jeden z jego robotów pojawił się w programie Johna Carsona "Tonight Show", otwierając i nalewając puszkę piwa. W roku 1967 Engelberger został zaproszony do Japonii, gdzie przemawiał do 600 japońskich naukowców i biznesmenów. W wyniku tego Japonia sprowadziła pierwsze roboty ze Stanów Zjednoczonych. W 1969 roku, na podstawie umowy licencyjnej z Unimation, rozpoczęto tam produkcję robotów, a w 1972 założono Japan Robot Association. Był to początek zaangażowania Japonii w tak zwane "Największe innowacje produkcyjne ostatnich czasów" (Mansfield, 1989:19).
Eksport robotów przemysłowych z Japonii rozpoczął się w 1975 roku. Następstwem był jego powolny, lecz stały wzrost. Pod koniec lat 80. Japonia stała się liderem w większości obszarów robotyki przemysłowej, wliczając w to sterowniki numeryczne, obrabiarki, silniki i czujniki optyczne. Była wtedy odpowiedzialna za połowę światowej produkcji robotów przemysłowych. Technologiczny charakter przewagi Japonii w produkcji robotów uchwycił Porter (1990:235). Tempo innowacji i wprowadzania nowych produktów wśród japońskich firm było gorączkowe. Innowacje produkcyjne zostały bardzo szybko przejęte i wprowadzone przez innych producentów. Oprócz szybszego tempa innowacji, japońskie firmy wykorzystały niższe koszty oraz rosnącą kulturową akceptację robotyki.
Do wiodącej pozycji Japonii w dziedzinie technologii produkcji robotów przemysłowych przyczynił się poziom konkurencji w tym sektorze. Od zaledwie dziesięciu firm istniejących w 1968 roku, branża rozrosła się w 1987 do prawie 300, jednakże liczba ta spadła w 2000 roku do około 150. Innym znaczącym czynnikiem była dyfuzja wewnętrzna, kiedy to firmy wymagające użycia robotów (takie jak przemysł elektroniczny) rozpoczęły produkcję robotów na własne potrzeby. Ostatnim czynnikiem wpływającym na poziom wykorzystania robotów w Japonii był powiększający się niedobór siły roboczej, który dotknął wiele obszarów.
Tam, gdzie taki niedobór się pojawił, został on uzupełniony robotami. Od 1997 roku Japonia wykorzystywała jednego robota na każde 36 osób zatrudnionych przy produkcji, podczas gdy w Stanach Zjednoczonych używa się jednego robota na każde 250 pracowników wytwórczych. Obecnie aż połowa robotów przemysłowych jest zainstalowana w Japonii, a kraj ten określa się mianem "Królestwa robotów".
Pomimo tych wszystkich długoterminowych korzyści, Japan Robot Association (2001) wskazało pewne słabe strony. Gałąź ta miała pewne trudności z relokacją z dużych zastosowań przemysłowych do bardziej specjalistycznych, typu zastosowania biotechnologiczne, medyczne czy konsumenckie. Problematyczne było także wykorzystanie kapitału wysokiego ryzyka. W przeciwieństwie do poprzednich modeli innowacji technologicznych charakteryzujących Japonię, Japan Robot Associacion nawoływało do skupienia się na małych przedsiębiorstwach przy zachowaniu większej otwartości. Oczekiwano, iż umożliwi to branży rozszerzenie wachlarza zastosowań robotycznych, razem z obiecującymi perspektywami przyszłego wzrostu.
Źródło: The Economist (1980), Horiuchi (1989), Mansfield (1989), Porter (1990), Schodt (1988), Tanzer i Simon (1990), Japan Robot Association (2001).
Należy tu pamiętać o tym, że założeniem przewagi absolutnej jest tendencja polityczna do tego, aby dany kraj importował towary z krajów, w których są one produkowane wydajniej. Kraje te powinny następnie wykorzystać swoje ograniczone zasoby do jeszcze bardziej efektywnej produkcji[39]. Ważne jest też, aby pamiętać, iż model handlu implikowany przez przewagę absolutną jest w wysokim stopniu zdeterminowany względami technologicznymi. Jak się jednak okazuje, wzorce przewagi absolutnej nie są warunkiem ani koniecznym, ani też wystarczającym, aby kraje mogły eksportować lub importować towary i usługi. Rzeczywiste wzorce handlu wyznaczane są przez przewagę komparatywną, o czym będzie mowa w rozdziałach 3 i 4.
Pomimo ograniczonych możliwości zastosowania modelu przewagi absolutnej, warto pójść o krok dalej i spróbować zastosować go w ramach standardowego modelu popytu i podaży, znanego z podstaw mikroekonomii[40]. Zajmijmy się tym teraz.
Przewaga absolutna popytu i podaży
Zaczynając rozważania na temat przewagi absolutnej w modelu popytu i podaży, przypomnijmy sobie, na czym polega jej koncepcja. Mówi ona, że jeżeli aVR< aJR, wówczas Wietnam ma absolutną przewagę w produkcji ryżu w stosunku do Japonii. Przypomnijmy też, że symbolem aR oznaczyliśmy ilość włożonej pracy, potrzebnej do wyprodukowania jednostki ryżu. Biorąc to pod uwagę, czy scharakteryzowalibyście koncepcję przewagi absolutnej jako opierającą się w gospodarce po stronie podaży, czy popytu? Prawidłowa odpowiedź to strona podaży. Podobnie będzie w przypadku koncepcji przewagi komparatywnej. Prawdę mówiąc, większość (chociaż nie wszystkie) wyjaśnień zjawisk związanych z handlem zagranicznym koncentruje się na podażowej stronie gospodarek.
Zakładając, że skupimy się tutaj na stronie podaży, sensownym będzie pewne uproszczenie strony popytu. Dokonamy tego na naszym przykładzie Wietnamu i Japonii. Mówiąc dokładniej, założymy, że warunki popytu są dokładnie takie same w obu krajach - to znaczy, nie ma różnic w preferencjach, dochodach ani też w sposobie, w jaki popyt reaguje na zmiany cen zarówno w Wietnamie, jak i w Japonii. Oznacza to, że krzywe popytu na ryż w obu krajach są dokładnie takie same, co przedstawiono na rysunku 2.1. Takie założenie bardzo uprości nam sprawę, bez wpływu na sposób wyjaśnienia przewagi absolutnej.
Rozważany przez nas wzorzec przewagi absolutnej sugeruje, że Wietnam posiada lepszą technologię produkcji ryżu niż Japonia, w sensie takim, że zużywa mniejsze nakłady pracy na produkcję jednostki ryżu niż Japonia. Odłóżmy to na chwilę, czy jest tak faktycznie, i rozważmy, jakie ma to konsekwencje dla strony podażowej wietnamskich i japońskich rynków ryżowych. Z zajęć z mikroekonomii wiesz już, że zmiany technologiczne powodują przesunięcie krzywej podaży (Zobacz również dodatek 2.1). Pozwólmy zatem, aby warunki dostaw ryżu między Wietnamem a Japonią zmieniły się i ustalmy różne krzywe podaży dla obu krajów. Dodatkowo załóżmy, że krzywa podaży Wietnamu jest przesunięta bardziej w prawo, w stosunku do krzywej podaży Japonii. Będzie to oznaczać, że w przypadku tej samej ceny ilość ryżu dostarczana przez Wietnam jest większa niż dostarczana przez Japonię.
Sytuację taką przedstawiono na rysunku 2.2. Nachylone w górę krzywe podaży odzwierciedlają pozytywną relację zachodzącą między ceną a ilością sprzedaży. Różnica w warunkach podaży powoduje, że krzywa podaży Wietnamu jest przesunięta bardziej na prawo, niż krzywa podaży Japonii. Punkty przecięcia krzywych popytu i podaży wyznaczają ceny równowagi na obu rynkach. Obie ceny są oznaczone na rysunku jako PV i PJ.
RYSUNEK 2.1
Zapotrzebowanie (popyt) na ryż w Wietnamie i Japonii
RYSUNEK 2.2
Przewaga absolutna na rynku ryżu
Tak długo, jak nie dochodzi tu do sprzedaży, ceny te określane są w ekonomii międzynarodowej jako ceny autarkiczne. Autarkia jest sytuacją, w której dany kraj nie ma powiązań gospodarczych z innymi krajami. Ceny autarkiczne są wyrazem wzorca przewagi absolutnej zachodzącej między obydwoma krajami.
Rysunek 2.2 przedstawia sytuację, w której autarkiczna cena ryżu w Wietnamie jest niższa niż w Japonii, czyli:
PV < P J
(2.1)
W teorii handlu międzynarodowego sytuację taką interpretuje się jako odzwierciedlenie faktu, iż Wietnam ma nad Japonią absolutną przewagę w produkcji ryżu, czyli że aVR< aJR. Jak za chwilę zobaczymy, zaistnienie przewagi absolutnej może umożliwić handel zagraniczny.
Jeżeli Japonia i Wietnam zdecydują się porzucić autarkię i rozpocząć handel, światowa cena ryżu PW znajdzie się gdzieś pomiędzy dwiema cenami autarkii, jak poniżej:
PV < PW < P J
(2.2)
Sytuacja taka zobrazowana jest na rysunku 2.3. Dzięki przejściu od autarkii do handlu Wietnam doświadcza wzrostu cen ryżu do poziomu światowego (od PV do PW). Wartość podaży wzrośnie, podczas gdy wartość popytu zmaleje. Dodatnia różnica między ilością podażową a ilością popytową w Wietnamie po cenie światowej PW kształtuje poziom eksportu ryżu - EV. Japonia w tym przypadku doświadcza spadku cen do poziomu światowego (od PJ do PW). Co za tym następuje, wartość podaży spadnie, a wartość popytu wzrośnie. Dodatnia różnica między ilością popytową a ilością podażową w Japonii po cenie światowej PW kształtuje poziom importu ryżu - ZJ[41]. Kraj posiadający przewagę absolutną (Wietnam) może dzięki temu zwiększyć ilość dostaw i eksportu danego towaru, podczas gdy partner handlowy (Japonia) ogranicza produkcję i importuje towar.
RYSUNEK 2.3
Handel na rynku ryżem
Jak mogliśmy zobaczyć, różnice technologiczne między Wietnamem a Japonią, przedstawione w modelu przewagi absolutnej, tworzą formułę handlu. Wietnam przejawia tendencje do eksportu ryżu, podczas gdy Japonia ma tendencje do jego importu. Jednakże w głowach studentów często rodzi się pytanie: co gwarantuje, że ilość eksportowana przez Wietnam jest taka sama, jak ilość importowana przez Japonię? Odpowiedź jest taka, że jeżeli EV byłoby mniejsze niż ZJ, to na światowym rynku ryżu wystąpiłby nadmierny popyt lub jego niedobór. Zgodnie z tym, czego nauczyły nas podstawy mikroekonomii, nadmierny popyt powoduje wzrost cen. Wraz ze wzrostem PW eksport z Wietnamu będzie wzrastał, a import do Japonii będzie malał, aż do osiągnięcia punktu, w którym nastąpi zanik nadmiernego popytu na rynku światowym. Podobnie, gdyby EV było większe niż ZJ, to PW obniżyłoby się, przywracając rynek światowy do równowagi.
Przykładów przewagi absolutnej możemy doszukać się w wielu krajach i produktach, zarówno towarach, jak i usługach. Poniżej przedstawiony jest szczególny przypadek metali ziem rzadkich.
Metale ziem rzadkich
Na metale ziem rzadkich składa się 17 elementów układu okresowego. Są one kluczowymi komponentami niektórych produktów technologii informacyjno-komunikacyjnych, omówionych w rozdziale 1 jako czynniki napędzające globalizację. Należą do nich wyświetlacze ciekłokrystaliczne, kable światłowodowe, magnesy systemów komunikacyjnych, turbiny wiatrowe, panele słoneczne czy też akumulatory stosowane w samochodach hybrydowych. Wbrew pozorom jednak REE nie są rzadkie. Niektóre z nich występują częściej niż złoto. Pomimo takiej obfitości, REE nie zawsze posiadają stężenie wystarczające do komercyjnego wydobycia, w związku z czym znaczenie ma jedynie kilka ich źródeł.
W latach 1965-1980 większość REE pochodziła z kopalni Mountain Pass na pustyni Mojave w Stanach Zjednoczonych. Począwszy od roku 1985, główne wydobycie przeniosło się na teren Mongolii Wewnętrznej w Chinach. The Economist (2009) zauważa, że ówczesny przywódca Partii Komunistycznej Deng Xiaoping "ogłosił, iż metale ziem rzadkich stanowią ropę Chin, powodując tym samym rozwój przemysłu wydobywczego w połowie lat 80. W wyniku tego ceny dramatycznie spadły, a istniejące w Ameryce kopalnie upadły". Następstwem było to, że Chiny zaopatrywały 70 procent światowego rynku metali ziem rzadkich (spadek z 90 procent), a kopalnia Mountain Pass została zamknięta. Dzięki temu, Chiny często są określane mianem "monopolistycznego" dostawcy REE.
Globalny eksport metali ziem rzadkich wzrósł z kilkuset ton w 1990 do ponad 100 000 ton w 2004. Jednak w miarę wzrostu zapotrzebowania Chin na REE pojawiły się obawy o bezpieczeństwo dostaw. The Economist (2009) informuje: "Sprzedaż REE wynosi mniej niż 2 miliony dolarów rocznie. Ale bez nich branże warte biliony dolarów stanęłyby w miejscu". W reakcji na tę sytuację w chińskim rządzie zaczęto nawet mówić o zakazie eksportu niektórych ważnych REE. Do 2014 roku światowy eksport spadł do około 80 000 ton. W rezultacie zaczęto poszukiwać alternatywnych możliwości dostaw z Australii Zachodniej, Ameryki Północnej (Alaska i Quebec), a także Afryki Południowej. Chiny zaczęły ograniczać eksport metali ziem rzadkich w 2007 roku. W roku 2010 REE stały się przyczyną sporu między Japonią a Chinami o leżące na Morzu Wschodniochińskim wyspy Senkaku (według Japonii), czyli Diaoyu (według Chin), do których oba kraje mają roszczenia.
W rezultacie Chiny wstrzymały eksport REE do Japonii, co spowodowało znaczny wzrost cen. W konsekwencji inne kraje rozpoczęły eksport REE jednocześnie z Chińczykami, co umożliwiło uruchomienie nowych projektów wydobywczych.
W 2012 roku Stany Zjednoczone, Unia Europejska i Japonia złożyły skargę do Światowej Organizacji Handlu w sprawie ograniczenia chińskiego eksportu REE. W 2014 roku, w ramach działania mechanizmów rozstrzygania sporów (DSM), WTO uznała zażalenie, wskutek czego Chiny rozpoczęły dostosowywanie swojej polityki handlowej dotyczącej REE do ustaleń WTO. Nie zmienia to faktu, że metale ziem rzadkich pozostają krytycznym i wrażliwym ogniwem handlowym w różnego rodzaju globalnych łańcuchach wartości.
To, jak drażliwym tematem jest wydobycie REE, okazało się ponownie w 2019 roku, kiedy Chiny wróciły do rozmów o ograniczeniu dostaw w ramach rodzącej się wojny handlowej ze Stanami Zjednoczonymi. Chiński dziennik Global Times doniósł, że Chiny "przygotowują się do wykorzystania swojej przewagi w zakresie produkcji metali ziem rzadkich". W międzyczasie jednak kopalnia Mountain Pass w Stanach Zjednoczonych została ponownie otwarta, a Japonia podpisała kontrakt z australijskim przedsiębiorstwem wydobywczym, dotyczący pomocy w zaspokojeniu jednej trzeciej jej zapotrzebowania na REE. Często okazuje się, że wraz z upływem czasu pojawiają się granice władzy monopolistycznej.
Źródło: Bradsher (2010), The Economist (2009; 2019), Mancheri (2015) oraz United States Geological Survey (2002).
