Spis treści
WSTĘP
1. WPROWADZENIE
1.1. Wrażenia i spostrzeżenia
1.1.1. Progi i adaptacja zmysłowa
1.1.2. Widzenie
1.1.3. Selektywna uwaga, złudzenia spostrzeżeń, organizacja spostrzeżeń
1.1.4. Interpretacja
1.2. Uczenie się, pamięć i myślenie
2. SPOSOBY WIZUALIZACJI – PRZYKŁADY
2.1. Excel – elementy
2.1.1. Wykresy
2.1.2. Style tabeli
2.1.3. Wykresy przebiegu w czasie
2.1.4. Formatowanie warunkowe
2.1.5. Kolory komórek
2.1.6. Obramowanie tabeli
2.1.7. SmartArt
2.1.8. Autokształty
2.1.9. Obrazy
2.1.10. ClipArty
2.1.11. Rysunki odręczne
2.1.12. Kolejność obiektów
2.1.13. Zaznaczanie i widoczność
2.1.14. Linie siatki
2.1.15. Blokowanie okienek
2.1.16. Widok – pełny ekran
2.1.17. Interaktywne elementy
2.2. Mind mapping
2.2.1. Idea
2.2.2. Założenia
2.2.3. Przykłady odręczne
2.2.4. Przykłady komputerowe
2.3. Mapowanie wiedzy (mapy strukturalne)
2.3.1. Struktury
2.3.2. Definiowanie informacji o zadaniu
2.3.3. Informacje kontekstowe: notatki, załączniki, hiperłącza, chmurki
2.3.4. Obrazki i ikony
2.3.5. Obramowanie
2.3.6. Filtrowanie i wyszukiwanie informacji w mapie
2.3.7. Różne widoki dokumentu: mapa, wykres Gantta, wypunktowanie, widoki analityczne
2.3.8. Miniarkusze jako element tematu w mapie
2.3.9. Wewnętrzne kalkulacje
2.3.10. Formatowanie warunkowe
2.3.11. Alarmy do tematu:
2.3.12. Zakresy Excela
2.3.13. Wewnętrzna przeglądarka w obszarze mapy – pliki oraz strony WWW
2.3.14. Integracja z MS Office
2.3.15. Łącza do baz danych
2.3.16. Praca w chmurze
2.3.17. Wymiana danych pomiędzy aplikacjami
2.4. Mapy sferyczne
2.5. Dashboard
2.5.1. Wskaźniki: zegary, pokrętła, informacja o postępie
2.5.2. Wykresy
2.5.3. Mapy geograficzne
2.5.4. Alarmy kolorystyczne
2.5.5. Komunikowanie struktury modelu: linie powiązań, grupowania, przyciski opcji, opcje wyboru
2.5.6. Zmiana wartości w modelu
2.5.7. Metafory (style)
2.5.8. Tła
2.6. Struktura radiacyjna
2.7. Metro mapy
2.8. Struktura 3D topicscape
2.9. Crystal mapping
2.10. Diagram rybiej ości
2.11. Mapy procesów
2.12. Diagramy sieciowe
2.13. Struktury drzewiaste
2.14. Plany pomieszczeń
2.15. Wykres Gantta
2.16. Infografiki
2.17. Storyboard
2.18. Sketchnote
2.19. Miksowanie sposobów wizualizacji
3. ZASTOSOWANIE BIZNESOWE
3.1. Niezależnie od stanowiska – czym się zajmuję i w jaki sposób spełniam stawiane przede mną wymagania
3.1.1. Komunikacja w firmie i na rynku
3.2. Niezależnie od działu
3.2.1. Dział sprzedaży
3.2.2. Dział marketingu
3.2.3. Dział logistyki
3.2.4. Dział szkoleń
3.2.5. Biuro strategii
3.2.6. Biuro projektowe
3.2.7. Dział zasobów ludzkich
3.2.8. Dział finansowy
1. WPROWADZENIE
Jak wspomniałem we wstępie, pierwsza część książki zachęca, aby przemyśleć sobie pewne kwestie – na co warto zwrócić uwagę podczas tworzenia wizualizacji, aby ich odbiorcy w jak najlepszym stopniu zrozumieli i zapamiętali informacje, które tam zamieściliśmy. Skoro już o wizualizacji – oczywiście jest kilka faktów o naszym wzroku – warto wiedzieć, jak działa ten zmysł i o czym należy pamiętać. Poglądowe informacje (definicje) przygotowane zostały na podstawie książki "Psychologia", której autorem jest David G. Myers.
1.1. Wrażenia i spostrzeżenia
1.1.1. Progi i adaptacja zmysłowa
Wrażenie – proces, w którym receptory zmysłowe i układ nerwowy odbierają energię bodźca ze środowiska i tworzą jego reprezentację.
Spostrzeganie (percepcja) – proces organizowania i interpretowania informacji zmysłowych, umożliwiający rozpoznawanie znaczących przedmiotów i zdarzeń.
Przetwarzanie "z dołu do góry" – analiza rozpoczynająca się w receptorach zmysłowych, zakończona integracją informacji w mózgu.
Przetwarzanie "od góry do dołu" – przetwarzanie informacji, sterowane procesami umysłowymi wyższego poziomu, gdy konstruujemy spostrzeżenia na podstawie naszych doświadczeń i oczekiwań.
Próg absolutny – minimalna stymulacja potrzebna do wykrycia określonego bodźca.
Teoria detekcji sygnałów – przewidywanie, jak i kiedy można wykryć obecność słabego bodźca (sygnału). Zakłada, że nie ma jednej absolutnej wartości progowej i że wykrywanie sygnału zależy od indywidualnych doświadczeń, oczekiwań i poziomu zmęczenia.
Adaptacja zmysłowa – zmniejszanie się wrażliwości na niezmieniający się bodziec. Dzięki adaptacji zmysłowej możemy skupiać się na zmianach informacyjnych, które mają miejsce w świecie zewnętrznym.
Próg różnicy – minimalna wartość różnicy, jaką można wykryć w 50% przypadków pomiędzy dwoma bodźcami.
Prawo Webera – zasada, według której dwa bodźce muszą różnić się o minimalny procent (a nie stałą wartość), aby różnica pomiędzy nimi została zauważona.
1.1.2. Widzenie
Transdukcja – przemiana jednej energii w inną. W przypadku wrażeń – przekształcanie energii bodźca w impulsy nerwowe.
Oczy odbierają energię świetlną i dokonują przekształcenia energii w przekazy przenoszone drogą nerwową i przetwarzane przez mózg w to, co świadomie widzimy.
Oko
Światło dociera do oka przez rogówkę, a potem wędruje przez źrenicę, mały otwór o zmiennej szerokości. Wielkość źrenicy, a tym samym ilość światła docierającego do oka, jest regulowana przez tęczówkę – mięsień otaczający źrenicę. Za źrenicą znajduje się soczewka, która skupia napływające promienie w obraz na światłoczułej powierzchni. Towarzyszą temu zmiany jej krzywizny w procesie zwanym akomodacją. Światłoczuła powierzchnia gałki ocznej, na której skupiają się promienie, to wielowarstwowa tkanka nazwana siatkówką.
Źrenica – otwór o zmiennej szerokości, znajdujący się w środku gałki ocznej, przez który przedostaje się światło.
Tęczówka – pierścień z tkanki mięśniowej tworzący barwną część gałki ocznej wokół źrenicy i kontrolujący jej szerokość.
Soczewka – przeźroczysta struktura znajdująca się za źrenicą, zmieniająca kształt w celu skupienia obrazu na siatkówce.
Akomodacja – proces, w którym soczewka oka zmienia kształt, aby skupić na siatkówce obraz bliskich przedmiotów.
Siatkówka – światłoczuła wewnętrzna powierzchnia oka, w której skład wchodzą receptory zwane pręcikami i czopkami oraz warstwy neuronów rozpoczynające przetwarzanie informacji wzrokowej.
Ostrość widzenia – dokładność widzenia obrazu.
Ślepa plamka – w miejscu, gdzie nerw wzrokowy opuszcza oko, nie ma komórek receptorowych.
Pręciki – receptory siatkówki wykrywające czerń, biel oraz szarość, umożliwiające spostrzeganie obrzeży pola widzenia oraz widzenie w mroku, kiedy czopki nie reagują.
Czopki – komórki receptorowe skupione w pobliżu środka siatkówki, funkcjonujące w świetle dziennym lub dobrym oświetleniu sztucznym. Czopki wykrywają drobne szczegóły i umożliwiają widzenie kolorów.
Nerw wzrokowy – nerw przenoszący impulsy nerwowe z oka do mózgu.
Detektory cech – komórki, które reagują na określone cechy bodźca, takie jak kształt, kąt lub ruch.
Złudne kontury – symulowane sieci neuronowe reagują na pozorne trójkąty tak samo jak wzrok człowieka (nachodzący trójkąt na trzy koła czy też trzy wycinki koła?)
Przetwarzanie równoległe – przetwarzanie wszystkich aspektów problemu równocześnie, naturalny sposób przetwarzania informacji przez mózg w przypadku wielu jego funkcji, na przykład widzenia.
Przetwarzanie seryjne – przetwarzanie po kolei, z jakim mamy do czynienia przy świadomym rozwiązywaniu problemu.
Teoria trzech barw Younga-Helmholtza – teoria, według której siatkówka zawiera trzy różne typy receptorów barw: wrażliwy na kolor czerwony, zielony oraz niebieski. Ich łączna stymulacja powoduje spostrzeganie wszystkich barw.
Teoria procesów przeciwstawnych – teoria, według której widzenie barw jest możliwe dzięki zachodzącym w siatkówce procesom przeciwstawnym (barw: czerwonej i zielonej, żółtej i niebieskiej, białej i czarnej). Niektóre komórki są na przykład stymulowane przez barwę zieloną i hamowane przez czerwoną, inne zaś stymulowane przez czerwień, a hamowane przez zieleń.
Uproszczony schemat przetwarzania informacji:
Stałość barwy – spostrzeganie znanych przedmiotów w niezmiennych barwach, nawet gdy wskutek zmiany oświetlenia zmienia się długość odbijanych przez przedmiot fal świetlnych.
Barwa zależy od kontekstu – w zależności od otoczenia wydaje nam się, że coś jest jaśniejsze lub ciemniejsze.
1.1.3. Selektywna uwaga, złudzenia spostrzeżeń, organizacja spostrzeżeń
Selektywna uwaga – skupienie uwagi na określonym bodźcu. Oznacza to, że w każdej chwili skupiamy się tylko na ograniczonym aspekcie wszystkiego, czego jesteśmy zdolni doświadczyć.
Długość odcinków
Wzrokowe przechwycenie – jeśli istnieje sprzeczność pomiędzy widzeniem a innymi wrażeniami, wzrok na ogół przeważa.
Aby przekształcić informacje zmysłowe w znaczące spostrzeżenia, musimy je zorganizować: spostrzegać przedmioty jako wyróżniające się z otoczenia, widzieć ich znaczącą i stałą formę oraz rozpoznawać ich odległość i ruch.
Gestalt – zorganizowana całość. Gestaltyści podkreślają naszą tendencję do organizowania napływających informacji w znaczącą całość.
Spostrzeganie kształtu
Układ figura-tło – organizacja pola widzenia w obiekty (figury) wyróżniające się z otoczenia (tła.)
Odwracalne wyobrażenia figury i tła demonstrują, że ten sam bodziec może wywoływać więcej niż jedno spostrzeżenie.
Po odróżnieniu figury od tła musimy zorganizować figurę w znaczącą formę. Pewne podstawowe cechy obrazu – jak kolor, ruch oraz kontrasty światła i cienia – przetwarzamy nieustannie i automatycznie. Nasz umysł kieruje się pewnymi regułami grupowania bodźców. Reguły te, sformułowane przez psychologów postaci, ilustrują ich twierdzenie, że postrzegana całość jest czymś więcej niż sumą części.
Bliskość – grupujemy figury położone obok siebie.
Podobieństwo – grupujemy figury podobne.
Ciągłość – spostrzegamy raczej łagodną ciągłość wzorca niż rozdzielność.
Zamykanie – wypełniamy luki, tworząc kompletny przedmiot.
Powiązanie – punkty, linie lub obszary spostrzegamy jako jeden obiekt, jeżeli mają taki sam kształt i są połączone.
Spostrzeganie głębi – zdolność widzenia przedmiotów w trzech wymiarach, choć obrazy docierające do siatkówki są dwuwymiarowe, umożliwiają ocenę odległości.
Wskazówki dwuoczne – wskazówki głębi, które wymagają użycia obojga oczu.
Różnica siatkówkowa – dwuoczna wskazówka postrzegania głębi – im większa różnica pomiędzy dwoma rzutowanymi na siatkówkę obrazami jednego przedmiotu, tym przedmiot ten znajduje się bliżej patrzącego.
Konwergencja – wskazówka dwuoczna postrzegania głębi, która określa, na ile gałki oczne zwrócone są do wewnątrz przy patrzeniu na określony przedmiot.
Wskazówki jednooczne – wskazówki odległości, jak perspektywa liniowa i nakładanie się przedmiotów, dostępne dla każdego oka z osobna.
Wskazówki jednooczne:
– względna wielkość – przy założeniu, że dwa przedmioty mają podobną wielkość, spostrzegamy jako bardziej oddalony ten przedmiot, który rzutuje mniejszy obraz na siatkówce,
– względna pozycja – jeżeli jeden przedmiot częściowo zasłania widok innego, to postrzegamy go jako bliższy,
– względna wyrazistość – ponieważ światło z oddalonych przedmiotów przechodzi przez większą przestrzeń powietrzną, przedmioty zamazane wydają nam się bardziej oddalone niż przedmioty o wyraźnych, ostrych zarysach,
– gradient faktury – stopniowe przechodzenie od nierównej, zróżnicowanej faktury do faktury gładkiej i jednolitej wskazuje na zwiększanie się odległości. Przedmioty oddalone wydają się mniejsze i bardziej zagęszczone,
– względna wysokość – jako bardziej oddalone spostrzegamy w naszym polu widzenia przedmioty wyższe (kiedy patrzymy na coś ponad horyzontem, spostrzegamy odwrotnie – ptak znajdujący się wyżej wydaje nam się bliższy). Względna wysokość przyczynia się do złudzenia, że wymiary pionowe są większe od identycznych wymiarów poziomych,
– perspektywa liniowa – linie równoległe zbliżają się do siebie wraz z odległością (np. tory kolejowe). Im bardziej linie się zbliżają, tym większa jest postrzegana odległość,
– względna jaskrawość – przedmioty bliższe odbijają więcej światła do naszych oczu. Z dwóch identycznych przedmiotów dalszy wydaje nam się więc przedmiot mniej jaskrawy.
Nastawienie percepcyjne – gotowość umysłu, która w dużym stopniu ma wpływ na to, co spostrzegamy (taki, a nie inny przedmiot). Widząc nieczytelny obraz, automatycznie tworzymy wstępne domysły (nastawienie percepcyjne), przeszkadzające w późniejszych spostrzeżeniach. Kiedy wyrobimy sobie niewłaściwy pogląd na rzeczywistość, trudniej nam zobaczyć prawdę.
Wpływ kontekstu – określony bodziec może wywoływać zupełnie inne spostrzeżenia, m.in. ze względu na różne schematy, lecz także ze względu na najbliższy kontekst.
1.1.4. Interpretacja
1.2. Uczenie się, pamięć i myślenie
Uczenie się – stosunkowo stała zmiana zachowania w wyniku doświadczenia.
Uczenie się skojarzeniowe – uczenie się, że pewne zdarzenia występują razem. Zdarzeniami mogą być dwa bodźce (w warunkowaniu klasycznym) lub reakcja i jej skutki (w warunkowaniu instrumentalnym).
Warunkowanie klasyczne – typ uczenia się, w którym organizm zaczyna kojarzyć bodźce. Bodziec obojętny, który sygnalizuje bodziec bezwarunkowy, zaczyna wywoływać reakcję, która zapowiada i przygotowuje organizm na bodziec bezwarunkowy.
Warunkowanie instrumentalne – typ uczenia się, w którym zachowanie się nasila, jeżeli następuje po nim wzmocnienie, lub zanika, jeżeli następuje po nim kara.
Generalizacja – tendencja występująca po uwarunkowaniu, polegająca na wywoływaniu podobnych reakcji przez podobne bodźce.
Różnicowanie – w warunkowaniu klasycznym jest to zdolność rozróżniania pomiędzy bodźcem warunkowym a innym bodźcem, który nie sygnalizuje bodźca bezwarunkowego. W warunkowaniu instrumentalnym jest to odmienne reagowanie na bodźce, które sygnalizują, czy dane zachowanie zostanie wzmocnione czy nie.
Mapa poznawcza – psychiczna reprezentacja układu przestrzennego środowiska.
Uczenie się utajone – uczenie się, które dokonuje się, lecz nie ujawnia, dopóki nie ma powodu do jego zademonstrowania.
Efekt nadmiernego uzasadnienia – skutek obiecywania nagrody za wykonanie czynności, która i bez tego jest wykonywana z przyjemnością. W takiej sytuacji motywem działania może stać się nagroda, a nie wewnętrzne zainteresowanie.
Uczenie się przez obserwację – uczenie się poprzez obserwację i naśladowanie zachowania innych.
Modelowanie – proces obserwowania i naśladowania zachowań.
Pamięć – utrwalenie rezultatu uczenia się dzięki przechowywaniu i przywracaniu informacji.
Pamięć fleszowa – wyraziste, emocjonalne wspomnienia ważnych momentów lub zdarzeń.
Uproszczony model pamięci
Kodowanie – przetwarzanie informacji w systemie pamięci, np. przy odczytywaniu znaczenia.
Przechowywanie – zatrzymywanie na pewien czas zakodowanej informacji.
Przywracanie – proces wydobywania informacji z magazynu pamięci.
Pamięć długotrwała – stosunkowo trwały i nieograniczony magazyn systemu pamięci.
Pamięć krótkotrwała – uaktywniona pamięć przechowująca niewielką ilość informacji przez krótki czas, zanim zostaną one zachowane lub zapomniane.
Przetwarzanie automatyczne – nieświadome kodowanie przypadkowych informacji, takich jak dane o przestrzeni, czasie i częstotliwości oraz informacji dobrze znanych, jak znaczenie słów.
Przetwarzanie świadome – kodowanie wymagające uwagi i świadomego wysiłku.
Powtarzanie – świadome kilkakrotne przywoływanie informacji w celu zachowania ich w świadomości lub zakodowania, aby mogły być przechowane na dłużej.
Efekt rozłożenia w czasie – skłonność do lepszego długotrwałego zapamiętywania rozłożonej w czasie nauki lub praktyki, niż można to osiągnąć przez skomasowaną naukę lub praktykę.
Efekt pozycji w serii – skłonność do najlepszego zapamiętywania ostatnich i pierwszych elementów z listy.
Kodowanie semantyczne – kodowanie znaczenia, np. znaczenia słów.
Kodowanie akustyczne – kodowanie dźwięku, zwłaszcza dźwięku słów.
Kodowanie wizualne – kodowanie obrazu.
Wyobraźnia – obrazy umysłowe, mocne narzędzie przetwarzania świadomego, zwłaszcza w połączeniu z kodowaniem semantycznym.
Mnemotechnika – sposoby zapamiętywania, zwłaszcza wykorzystujące żywe wyobrażenia i organizowanie materiału.
Zasada wyobrażeń – pojęcia abstrakcyjne łatwiej zapamiętać przez połączenie z wyobrażeniami wizualnymi.
Grupowanie – organizowanie danych w znane, możliwe do opanowania jednostki. Grupowanie często odbywa się automatycznie.
Hierarchie – kiedy organizujemy słowa lub pojęcia w hierarchiczne grupy, pamiętamy je lepiej niż wtedy, gdy widzimy je w dowolnym porządku.
Pamięć sensoryczna – bezpośrednia, wstępna rejestracja informacji zmysłowych w systemie pamięci.
Pamięć ikoniczna – chwilowa pamięć sensoryczna bodźców wzrokowych, pamięć fotograficzna lub obrazowa, trwająca zaledwie kilka dziesiątych sekundy.
Pamięć echoiczna – chwilowa pamięć sensoryczna bodźców słuchowych; nawet przy odwróceniu uwagi dźwięki i słowa mogą być powtórzone w ciągu trzech lub czterech sekund.
Zanikanie pamięci krótkotrwałej – bez powtarzania informacje słowne są szybko zapominane.
Pamięć utajona – pamięć bez świadomego zapamiętywania (umiejętności i skłonności).
Pamięć jawna – pamięć faktów i doświadczeń, które są nam świadomie znane i "deklarowane".
Podsystemy pamięci
Przypominanie – sprawność pamięci polegająca na przywracaniu wyuczonych wcześniej informacji.
Rozpoznawanie – sprawność pamięci wymagająca tylko zidentyfikowania wyuczonych wcześniej informacji.
Ponowne uczenie się – sprawność pamięci określana przez ilość czasu potrzebnego na ponowne opanowanie wyuczonych wcześniej informacji.
Torowanie – uaktywnienie (często nieświadomie) określonych skojarzeń w pamięci.
Pamięć zgodna z nastrojem – tendencja do przypominania doświadczeń, które są zgodne z obecnym stanem: dobrym lub złym nastrojem.
Interferencja proaktywna – hamujący wpływ uprzedniego uczenia się na zapamiętywanie nowych informacji.
Interferencja retrospektywna – hamujący wpływ uczenia się nowego materiału na przypominanie dawnych informacji.
Myślenie – tworzenie pojęć, które organizują nasz świat, rozwiązywanie problemów oraz skuteczne podejmowanie decyzji i formułowanie sądów.
Poznanie – czynność psychiczna z przetwarzaniem, rozumieniem i przekazywaniem informacji.
Algorytm – metodyczna, logiczna zasada lub procedura gwarantująca rozwiązanie określonego problemu.
Heurystyka – praktyczna strategia pozwalająca często skutecznie formułować sądy i rozwiązywać problemy, zazwyczaj szybsza, lecz bardziej zawodna niż algorytm.
Wgląd – nagły, często oryginalny pomysł rozwiązania problemu, przeciwieństwo rozwiązań opartych na strategiach.
Tendencja do potwierdzania – tendencja do szukania informacji, które potwierdzają czyjeś wstępne założenia.
Fiksacja – niezdolność widzenia problemu z nowej perspektywy, utrudnienie w rozwiązywaniu problemów.
Nastawienie umysłowe – tendencja do traktowania problemu w określony sposób, zwłaszcza skuteczny w przeszłości, lecz nie zawsze pomocny w rozwiązywaniu nowego problemu.
Fiksacja funkcjonalna – tendencja do myślenia o przedmiotach jedynie w kategoriach ich normalnych funkcji.
Heurystyka reprezentatywności – praktyczna zasada oceny prawdopodobieństwa zdarzeń w zależności od tego, jak dalece wydają się reprezentatywne lub zgodne z określonymi prototypami, może prowadzić do ignorowania innych ważnych informacji.
Heurystyka dostępności – ocena prawdopodobieństwa zdarzeń na podstawie ich dostępności w pamięci; jeżeli przykłady łatwo przychodzą na myśl (choćby ze względu na ich drastyczność), sądzimy, że takie zdarzenia są powszechne.
Nadmierna pewność – większa pewność niż słuszność, tendencja do przeceniania niezawodności własnej wiedzy i ocen.
Sposób ujęcia – forma podawania informacji, ujęcie informacji może mieć znaczący wpływ na decyzje i oceny.
Tendencyjność przekonań – tendencja do zaprzeczania logice wskutek utrwalonych wcześniej przekonań, gdy błędne wnioski uznaje się za prawidłowe lub prawidłowe wnioski uznaje się za błędne.
Konserwatyzm przekonań – przywiązanie do pierwotnych koncepcji, mimo wykazania błędów, na których się opierały.
