Wstęp
Hinduizm w całej jego różnorodności form, tradycji i nurtów religijnych stanowi niezwykle interesujący i jednocześnie trudny przedmiot badań religioznawczych. Ta trudność w odczytaniu wzajemnych odniesień poszczególnych fenomenów religijnych hinduizmu częstokroć wynika z ich odległych, sięgających w głąb prehistorii źródeł. Jednym z najpierwotniejszych przejawów duchowej aktywności nie tylko Hindusów, lecz także prehistorycznych mieszkańców znacznych obszarów naszej ekumeny jest śaktyzm. Początki tej religii znacznie wyprzedzają moment pojawienia się piśmiennictwa wedyjskiego na Subkontynencie Indyjskim. Przypuszcza się, że śaktyzm w jego zalążkowej postaci pojawił się w okresie górnego paleolitu, który bezpośrednio poprzedza właściwe powstanie tej religii w neolicie. Ten niezwykle żywotny fenomen religijny zajmuje ważne miejsce we współczesnym hinduizmie. Jednocześnie zaliczany jest do najmniej zrozumiałych i błędnie zinterpretowanych naukowo zjawisk religijnych. Istotnie, śaktyzm charakteryzuje swoista ambiwalencja cech: z jednej strony otwartość, elastyczność, zdolność przystosowania do zmieniających się warunków społecznych i umiejętność swobodnej metamorfozy, zaś z drugiej, hermetyczny mistycyzm, wyrafinowane teorie filozoficzno-teologiczne, płodna i oryginalna twórczość religijna w dziedzinie literatury i sztuki. Ten szczególny charakter śaktyzmu oraz jego bogata historia tłumaczą rosnące nim zainteresowanie religioznawców wielu specjalności: indologów, antropologów i prahistoryków religii. Do najważniejszych zagadnień w dziedzinie badań nad śaktyzmem należy problem jego istoty oraz związku z postacią Wielkiej Bogini-Matki. Wydaje się jednak, że religioznawstwo stoi na początku drogi, prowadzącej do pełniejszego zrozumienia tych istotnych problemów. Uważam, że stanowi to wystarczający powód dla podjęcia wysiłku zaprezentowania tak ważnych i jednocześnie trudnych zagadnień.
Chociaż pojęcie śaktyzmu nie wyraża explicite sensu samego zjawiska, to należy z całą mocą podkreślić, że religia, którą ono oznacza pozostaje w najściślejszym i nierozerwalnym związku z ideą Wielkiej Macierzy Bogów. Wydaje się, że tak w perspektywie historyczno-religijnej, jak i teologicznej, idea Wielkiej Bogini jest źródłem i jednocześnie samym celem śaktyzmu. Można powiedzieć, iż celem jego nieustannej ewolucji jest osiągnięcie świadomości Wielkiej Macierzy. Jednocześnie jest to już nowa świadomość, wzbogacona o nowe znaczenia, treści i symbole. Pomimo, że najważniejsza epifania śaktyzmu ulega nieustannej metamorfozie, to zasadniczy jej sens pozostaje niezmienny niemal od początku jego historycznej wędrówki.
Przedmiotem pracy zatytułowanej: "Wielka Bogini-Matka w śaktyzmie" jest historia konkretnego fenomenu religijnego - postaci Boskiej Wszechmatki, jako szczególnej manifestacji nurtu religijnego określanego mianem śaktyzmu. Z jednej strony, oczywistym wydaje się fakt, iż śaktyzm implikuje różne magiczno-religijne treści. W ramach złożonej struktury śaktyzmu idea Wielkiej Macierzy zajmuje centralne miejsce. Z drugiej strony, prahistoryczna geneza misteriów Magna Mater w Azji Zachodniej znacznie wyprzedza pojawienie się śaktyzmu jako hinduistycznego nurtu religijnego na Subkontynencie Indyjskim. Dlatego też, celem niniejszego opracowania jest: po pierwsze, ukazanie fenomenologicznego związku archetypicznej postaci Wielkiej Bogini-Matki i śaktyzmu; po drugie, wykazanie i uzasadnienie, że postać Matki Świata stanowi źródło, istotę i przedmiot śaktyjskiego kultu; po trzecie, ukazanie ciągłości i trwałości tradycji żeńskich epifanii mocy z centralną pozycją Bogini-Matki od prehistorii do okresu Wed i epickiej literatury Puran.
Polskojęzyczna literatura przedmiotu jest niezmiernie uboga. Przede wszystkim są to niewielkiej objętości prace w formie artykułów, sporadycznie broszury. W trakcie zbierania literatury przedmiotu nie stwierdziłem występowania ani jednego polskiego wydania w formie książki, które mógłbym wykorzystać w swojej pracy jako tekst źródłowy. Natomiast istnieje szereg przekładów na język polski dzieł, które miały wartość opracowania. Spośród czterech artykułów bezpośrednio dotyczących przedmiotu pracy jedynie dwa udało mi się uzyskać: pracę ks. E. Bulanda, Kult Bogini-Matki w kulturach prehistorii i etnologii a cześć Matki Bożej w chrześcijaństwie (Lublin, 1947) oraz artykuł tego samego autora Geneza kultu Magnea Matris w świetle etnologicznej kultury wyspy Ceram (Collectanea Theologica, 1959). Inną praca ks. E. Bulandy, Powstanie kultu Wielkiej Macierzy w świetle ostatnich badań etnologiczno-indologicznych nad szaktizmem i odkryć prehistorycznej kultury Mohendżo-Daro (Roczniki Teologiczno-Kanoniczne, 1949) oraz praca H. Wałkówskiej, Indyjski rodowód Wielkiej Bogini (Acta Universitatis Vratislaviensis, Wrocław 1981) obecnie są nieosiągalne. Niestety, powódź która w 1997 roku nawiedziła południowe rejony naszego kraju, spowodowała ogromne spustoszenie, w wyniku którego częściowemu zniszczeniu uległy cenne zbiory Biblioteki Narodowej we Wrocławiu, która prace te przechowuje.
W naukowym dorobku ks. E. Bulandy znajdują się prace z pogranicza etnologii i prahistorii religii. Jest autorem artykułu: Pojęcie religii, jej geneza i rozwój (Poznań 1962) oraz Powstanie i początki religii w świetle nowych badań prahistorii i etnologii (Collectanea Theologica, 1961). Warto podkreślić, że praca ks. E. Bulandy p.t. Kult Bogini-Matki w kulturach prehistorii i etnologii a cześć Matki Bożej w chrześcijaństwie posiada szczególną wartość. Autor bowiem podaje charakterystykę sztuki przedstawień kobiecych neolitu w Europie Środkowo-wschodniej.
Punktem zwrotnym w trakcie zbierania materiału źródłowego dla przygotowania pracy było nawiązanie kontaktu z dwoma największymi wydawnictwami indologicznymi w Indiach, z siedzibą w New Delhi: Motilal Banarsidass Publishers oraz Munshiram Manoharlal Publishers. Niebawem stałem się posiadaczem cennych i reprezentatywnych z punktu widzenia problematyki śaktyzmu dzieł anglojęzycznych.
Książka N. N. Bhattacharyya, History of the Śakta Religion (New Delhi 1996) jest próbą przedstawienia historii śaktyzmu na tle różnych religijnych tradycji Indii. N. N. Bhattacharyya jest cenionym w Indiach i na świecie autorem licznych prac z dziedziny historii kultury i religii Indii. Wymienię tylko niektóre: Indian Puberty Rites, Indian Mother Goddess, Ancient Indian History and Civilization, History of Indian Cosmogony, History of Indian Erotic Literature, History of Tantric Religion, Buddhism in the History of Indian Ideas.
Dzieło V. R. Ramachandra Dikshitar pt. The Lalita Cult (Delhi, 1991), chociaż powstało pół wieku temu, jednak nie straciło na aktualności. Autor prezentuje jeden z aspektów hinduistycznej religii Matki - kult Lality. Jednocześnie przedstawia on fenomen śaktyzmu w szerszym historyczno-religijnym tle. Warto również podkreślić, zerem były wykładowca w St. Joseph's College w Bangalore uznawany był za wybitnego przedstawiciela ówczesnej indologii i jej mitologii.
Ważnym dziełem z punktu widzenia przedmiotu pracy jest książka D. Kinsleya pt. Hindu Goddesses. Visions of the Divine and Feminine on the Hindu Religious Tradition (Delhi, 1987). Religioznawcze zainteresowania tego kanadyjskiego uczonego koncentrują się wokół zagadnień związanych z religiami Indii. Jest on autorem dwóch znanych prac: The Sword and the Flute - Kali and Krsna. Dark Visions of the Terrible and Sublime in the Hindu Mythology (University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London, 1975) oraz The Divine Player. A study of Krsna Lila (Motilal Banarsidass, 1978). Wymienione źródło stanowi jedyne całościowe tego autora na temat żeńskich epifanii w hinduizmie. D. Kinsley w swojej pracy podaje charakterystykę hinduistycznych postaci bogiń że szczególnym uwzględnieniem teologicznej, filozoficznej i mitologicznej tradycji śaktyzmu. Autor prezentuje własne zrozumienie historycznego śaktyzmu, w który podkreśla pluralistyczny charakter tradycji żeńskich epifanii mocy. Praca ta stanowiła cenne źródło, zwlaszcza przy okazji prezentowania postaci Magna Mater w literaturze indyjskiej.
Następnym źródłem jest autorytatywne dzieło śaktyzmu nieznanego autora, Śri Lalita Sahasranama (Mylapore, 1981), część Brahmanda-purany, datowanej na okres między IV a VII wiekiem po Chr. Przekładu sanskrytu na język angielski dokonał oraz komentarz napisał prof. D. S. Sarma. We wstępie tłumacz wyjaśnia teologiczne znaczenia imion i pojęć związanych z numinalną postacią Pani Świata - Lality. Lalitasahasranama stanowi podstawowe źródło wiedzy na temat śaktyjskiej doktryny i wiary w Boską Wszechmatkę.
Ostatnim źródłem jest wyczerpujące encyklopedyczne opracowanie Williama Crooke'a dotyczące religii Drawidów. Stanowi ono jedno z haseł obszernej, trzynastotomowej Encyclopaedia of Religion and Ethics pod redakcją J. Hastingsa, wydanej w Edynburgu 1912 roku. W. Crooke był wykładowcą w Trinity College w Dublinie, przewodniczącym The Antropological Section of the British Association, The Folklore Society oraz The Bengal Civil Service. Jest autorem dwutomowej pracy: An introduction to the Popular Religion and Folk-lore of Northern India (Westminster, 1896), Secret Messages and Symbolem Used in India (Journal of the Bihar and Orissa Research Society (Bankipore), 1919) oraz czterotomowego dzieła, The Tribes and Castes of the North-Western Provinces and Oudh (Calcutta, 1896). Opracowanie encyklopedycznego hasła o nazwie Drawidians przedstawia różne aspekty wierzeń ludu zamieszkującego Półwysep Indyjski w tym także wierzenia, obrzędy i mity dotyczące kultu Matki. Dzieło to znacznie wzbogaciło pracę, stając się jednym z najważniejszych źródeł.
Praca: Wielka Bogini-Matka w śaktyzmie składa się z trzech zasadniczych członów tematycznych, odpowiadających kolejnym rozdziałom: Geneza idei Wielkiej Bogini-Matki, Wielka Bogini-Matka w drawidyjskiej religii oraz Wielka Bogini-Matka w literaturze indyjskiej. Wydaje się, że struktura pracy odzwierciedla zarówno sens jej zasadniczego przedmiotu, jak również jej najistotniejszych zagadnień.
Szczególny charakter przedmiotu pracy o nazwie: Wielka Bogini-Matka w śaktyzmie wymagał przyjęcia dwóch metod pracy. Zasadniczym celem badań było ukazanie jedności i ciągłości religijnej tradycji Wielkiej Bogini-Matki, dlatego też przyjęliśmy metodę historyczną. Metoda fenomenologiczna znalazła zastosowanie szczególnie tam, gdzie koniecznym było opracowanie zagadnienia istoty śaktyzmu, a także znaczenia złożonej morfologii postaci Magna Mater. W sposób istotny uzupełnia ona podstawową - historyczną metodę pracy. Jedynie takie rozwiązanie umożliwiało w miarę pełne zaprezentowanie przedmiotu pracy, a więc istoty śaktyzmu w jego historycznym kontekście.
