Co rozumiemy przez suplementy diety?Mirosław Jarosz
Definicja suplementów diety
Nie ma właściwie dobrej definicji suplementów diety. Ich znaczenie dla zdrowia jest wciąż badane i powoduje istotne różnice zdań wśród fizjologów, lekarzy, dietetyków i farmaceutów. Nie określono dotychczas zarówno w Polsce, jak i Unii Europejskiej, wymogów odnośnie maksymalnych poziomów zawartości w diecie witamin i składników mineralnych oraz innych substancji.
Akceptowanym przez badaczy określeniem dotyczącym suplementów diety jest traktowanie ich jako produktów stanowiących źródło skoncentrowanych składników odżywczych i innych składników o działaniu fizjologicznym.
Definicja suplementów diety wskazuje, kiedy mogą być one stosowane - przede wszystkim w przypadku, gdy z różnych powodów nie jest możliwe spożywanie zalecanych ilości składników witaminowych lub mineralnych w diecie.
Opracowane są również bardziej formalne określenia dotyczące suplementów diety. Zgodnie z ustawą o bezpieczeństwie żywności i żywienia z dnia 25 sierpnia 2006 r., suplementy diety to środki spożywcze, których celem jest uzupełnianie normalnej diety, będące skoncentrowanym źródłem witamin, składników mineralnych lub innych substancji, wykazujące efekt odżywczy, lub inny fizjologiczny, wprowadzone do obrotu w formie umożliwiającej dawkowanie, przeznaczone do spożywania w małych, odmierzonych ilościach jednostkowych, z wyłączeniem produktów posiadających właściwości produktu leczniczego w rozumieniu przepisów prawa farmaceutycznego.
W suplementach diety mogą występować witaminy, składniki mineralne i inne substancje wykazujące efekt odżywczy lub inny fizjologiczny, np. aminokwasy, kwasy tłuszczowe, błonnik oraz lecytyna. Poza tym obejmują one także inne produkty (roślinne, pszczele) zawierające np. koenzym Q10, glukozaminę, chondroitynę, chrząstkę z rekina i wiele innych.
Spożycie suplementów w Polsce i na świecie
Grupa osób zażywających suplementy diety systematycznie się zwiększa. Badania prowadzone w USA wykazały, że 75% osób przynajmniej raz zażywało suplement diety w ostatnich 10 latach. W USA szacuje się, że wśród osób poniżej 33. roku życia 30% zażywa suplementy diety, wśród osób do 50. roku życia aż 50% i po 50. roku życia nawet do 70%. Większość z nich nie informuje swojego lekarza o zażywaniu takich środków.
Z badań OBOP z 2006 r. wynika, że w ciągu roku 22% Polaków zażywało co najmniej jeden suplement diety (ryc. 1). Wśród nich suplementy częściej zażywały kobiety niż mężczyźni. Zaobserwowano, że im wyższe było wykształcenie respondentów, tym częściej zażywali oni suplementy. Wśród osób zażywających takie środki 29% stosowało je codziennie lub niemal codziennie przez cały rok. Z badań tych wynika, że co piąty Polak w wieku powyżej 15 lat sięgał w ciągu roku po suplementy diety. Zażywano je najczęściej z powodu zmęczenia, osłabienia i choroby. Rzadziej wymieniano takie powody, jak: wspomaganie organizmu przy zwiększonym wysiłku fizycznym lub psychicznym czy odchudzanie. Młodsi respondenci deklarowali, że sięgali po suplementy w celu wspomagania organizmu przy zwiększonym wysiłku oraz z powodów związanych z poprawianiem urody, starsi natomiast, aby wzmocnić serce, kości oraz stawy.
Ryc. 1. Stosowanie suplementów diety w Polsce.
W ostatnich latach obserwuje się dynamiczny wzrost spożycia suplementów diety w Polsce i na świecie. Znakomicie obrazują to zjawisko badania amerykańskie. Stwierdzono w nich wyraźny wzrost liczby osób zażywających suplementy diety niezawierające witamin i składników mineralnych, natomiast zawierające zioła i inne składniki roślinne (ryc. 2). Jednocześnie zwiększyła się ponad 2,5-krotnie grupa ww. osób narażonych na ryzyko interakcji suplementów z jednocześnie zażywanymi lekami (ryc. 3).
Ryc. 2. Odsetek pacjentów powyżej 65. roku życia przyjmujących suplementy1 diety w stanie Nowy Meksyk (USA), w latach 1994-1999 (opracowanie własne na podstawie: Wold R.S. i wsp., J. Am. Diet. Assoc., 2005).
Ryc. 3. Odsetek osób powyżej 65. roku życia przyjmujących suplementy1, u których wystąpiło ryzyko interakcji z zażywanymi jednocześnie lekami2 (opracowanie własne na podstawie: Wold R.S. i wsp., J. Am. Diet. Assoc., 2005).
1 Suplementy niezawierające witamin i składników mineralnych.
2 Interakcje suplementów z lekami oznaczały przeciwwskazanie do ich zażywania.
Rodzaje suplementów dietyKatarzyna Stoś, Wioletta Bogusz-Kaliś
Istnieje wiele substancji, które mogą występować w suplementach diety. Są to: witaminy, składniki mineralne, aminokwasy, niezbędne kwasy tłuszczowe, błonnik, rośliny, ekstrakty roślinne i ziołowe, a także probiotyki i prebiotyki, enzymy, produkty pszczele i wiele innych.
Suplementy diety stanowią uzupełnienie normalnej diety. Pod pojęciem normalnej diety należy rozumieć zwyczajową dietę, opartą na tradycyjnych produktach żywnościowych.
Odpowiednia i zróżnicowana dieta mogłaby, w normalnych warunkach, dostarczać wszystkich składników odżywczych, niezbędnych dla prawidłowego rozwoju i zachowania zdrowia, w ilościach spełniających normy, ustalone i zalecane na podstawie ogólnie przyjętych danych naukowych. Takie warunki bardzo często nie są jednak spełniane w zakresie wszystkich składników odżywczych i w odniesieniu do wszystkich grup ludności na całym obszarze, szczególnie u osób, które z różnych powodów stosują diety niskokaloryczne.
Niektórzy ludzie odżywiają się nieracjonalnie, co wynika z uwarunkowań fizjologicznych, psychologicznych i socjoekonomicznych. Może to prowadzić do niedoborów pokarmowych bądź nadkonsumpcji, a co z tym się wiąże, do nasilenia występowania chorób dietozależnych. Składniki suplementów mogą wzmacniać stan zdrowia i wpływać na funkcje fizjologiczne organizmu. Mogą też zmniejszać ryzyko zachorowania dzięki utrzymaniu w organizmie homeostazy, czyli równowagi warunków środowiska wewnętrznego, umożliwiających zachowanie zdrowia.
Suplementy diety mogą być źródłem składników o działaniu odżywczym lub innym wpływającym na funkcje fizjologiczne organizmu, co pozwala poprawić nieracjonalny sposób żywienia. W praktyce można zatem rozważać znaczenie suplementów jako składników uzupełniających nieprawidłową dietę bądź jako składników zmniejszających ryzyko wystąpienia zaburzeń stanu zdrowia.
Podział suplementów ze względu na skład
Suplementy zawierające witaminy i składniki mineralne. Zgodnie z obowiązującym prawodawstwem, w skład suplementów diety mogą wchodzić witaminy: witamina A, D, E, K, tiamina, ryboflawina, niacyna, kwas pantotenowy, witamina B6, foliany, witamina B12, biotyna, witamina C oraz składniki mineralne: wapń, magnez, żelazo, miedź, jod, cynk, mangan, sód, potas, selen, chrom, molibden, fluorki, chlorki, fosfor. Witaminy te i składniki mineralne określa rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 9 października 2007 r. w sprawie składu oraz oznakowania suplementów diety (DzU nr 196 poz. 1425), które określa również formy chemiczne wymienionych witamin i składników mineralnych.
Zarówno w Polsce, jak i w innych krajach Unii Europejskiej, w suplementach diety nie określono szczegółowych wymagań odnośnie do maksymalnej zawartości witamin i składników mineralnych oraz innych substancji wykazujących działanie odżywcze lub wpływających na funkcje fizjologiczne organizmu.
W świetle przepisów prawnych, maksymalna zawartość witamin i składników mineralnych w dziennej porcji suplementu diety powinna być ustalana, biorąc pod uwagę:
- górne bezpieczne poziomy (UL) witamin i składników mineralnych, ustalone na podstawie naukowej oceny ryzyka, w oparciu o ogólnie akceptowane dane naukowe, uwzględniając zmienne stopnie wrażliwości różnych grup konsumentów;
- spożycie witamin i składników mineralnych wynikające z innych źródeł diety, z uwzględnieniem żywności wzbogacanej;
- zalecane spożycie witamin i składników mineralnych dla populacji.
Do ustalania maksymalnych zawartości pomocne wydaje się korzystanie z górnych tolerowanych poziomów spożycia (UL) przyjętych przez Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA), a w przypadku braku odpowiednich wartości korzystanie z opracowań innych grup ekspertów. Sposób obliczania maksymalnych zawartości witamin i składników mineralnych jest aktualnie dyskutowany w różnych gremiach eksperckich, także w Komisji Europejskiej.
Suplementy zawierające składniki roślinne i różne ekstrakty roślinne. Rośliny i wyizolowane substancje czynne coraz częściej wchodzą w skład suplementów diety. Działanie tych składników polega głównie na wzmacnianiu sił odpornościowych organizmu i poprawie funkcjonowania poszczególnych organów.
Działanie roślin zależy od obecności wchodzących w ich skład określonych substancji (związków) czynnych. Wyróżniamy: metabolity pierwotne, m.in. cukry proste, skrobię, kwasy tłuszczowe, aminokwasy, śluzy i metabolity wtórne zbudowane z części cukrowej (glikonu) i niecukrowej (aglukonu) charakterystycznej dla danej grupy związków czynnych. Do metabolitów wtórnych należą, m.in. flawonoidy, terpeny, saponiny, alkaloidy i garbniki. Jako składniki suplementów diety stosowane są najczęściej rośliny lub ekstrakty z roślin, nie wykazujące silnego działania farmakologicznego, a ich dawki są od kilku do kilkunastu, a nawet kilkudziesięciu razy niższe od dawek leczniczych.
W składzie suplementów diety w większości występują surowce roślinne tradycyjnie stosowane w Europie. W ostatnich latach coraz częściej stosowane są rośliny pochodzące z Azji, m.in. kolcowój, liczi chińskie, żeń-szeń i miłorząb japoński, stosowane w tradycyjnej medycynie chińskiej oraz rośliny pochodzące z Ameryki Południowej, m.in. maca i opuncja, stosowane w tradycyjnej medycynie południowoamerykańskiej. Składnikami roślinnymi dość często występującymi w składzie suplementów diety są bioflawonoidy.
Bioflawonoidy to związki flawonowe, należące do substancji fotochemicznych, które znajdują się w roślinach. Jest ich około 7000. Występują, m.in. w owocach (szczególnie cytrusowych), warzywach (pomidorach, brokułach, papryce, sałacie), kaszy gryczanej, roślinach strączkowych (np. soi), herbacie i w czerwonym winie. Źródła pokarmowe niektórych flawonoidów zostały przedstawione w tabeli 1.
Tabela 1Źródła pokarmowe wybranych flawonoidów
Flawonoidy
Źródła pokarmowe
Antocyjaniny
Jagody, jeżyny, maliny, winogrona, oberżyna, czerwona kapusta, wino
Kwas elagowy
Truskawki, winogrona, jabłka, żurawiny, jeżyny, orzechy włoskie
Katechiny
Zielona i czerwona herbata
Taniny
Zielona i czerwona herbata
Kemferol
Truskawki, por, włoska kapusta, brokuły, rzodkiewka, buraki
Kwercetyna
Zielona herbata, cebula, włoska kapusta, czerwona kapusta, pomidory, sałata, truskawki, czereśnie, winogrona
Na podstawie badań przeprowadzonych w USA w latach 1999-2002, dotyczących sposobu żywienia określono dzienne spożycie flawonoidów z dietą, które wynosiło 189,7 mg/dzień. Z badań europejskich, głównie holenderskich, wynika, że średnie spożycie z dietą głównych grup flawonoidów, a więc flawonoli (kwercetyna, mirycetyna, kemferol) i flawonów (luteolina, apigenina), wynosi około 23 mg/dobę. Znaczną ilość wśród nich stanowiła kwercetyna, której spożycie szacowane było na 16 mg/dobę.
Składniki ziołowe wchodzące w skład suplementów diety to również przyprawy, które są powszechnie stosowane. Należą do nich, m.in.: cynamon, czosnek, imbir, koper włoski, pieprz, oregano i bazylia. Regulacje prawne w odniesieniu do suplementów diety zawierających składniki roślinne we Wspólnocie Europejskiej, nie są ujednolicone.
Suplementy zawierające niezbędne kwasy tłuszczowe. Kwasy tłuszczowe wchodzące w skład suplementów diety możemy podzielić ze względu na ich pochodzenie na: zwierzęce i roślinne.
Głównym źródłem kwasów tłuszczowych n-3 (zwanych też omega-3) są tłuste ryby morskie: łosoś, makrela, śledź, tuńczyk. Kwasy tłuszczowe n-3, a zwłaszcza kwas eikozapentaenowy (EPA, C20:5) i dokozaheksaenowy (DHA, C22:6), zaliczane są do niezbędnych składników pokarmowych. Z badań eksperymentalnych wynika, że kwasy n-3 wykazują działanie antyarytmiczne, przeciwzapalne, hipotensyjne i antyagregacyjne. Wpływają one również na profil lipidów, co wyraża się głównie obniżeniem stężenia trójglicerydów w surowicy oraz podwyższeniem stężenia cholesterolu HDL.
Przykładami roślinnych źródeł kwasów tłuszczowych w suplementach diety są: wiesiołek dwuletni oraz ogórecznik. Niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe, które zawarte są w oleju z nasion wiesiołka, odgrywają ważną rolę w powstawaniu niezbędnych elementów skóry - ceramików, pełniących funkcję bariery ochronnej. Olej z nasion wiesiołka może łagodzić stany alergiczne skóry, objawy napięcia przedmiesiączkowego, wpływa na prawidłową przemianę tkanki tłuszczowej.
Olej z ogórecznika - zawiera ok. 18-25% kwasu gamma-linolenowego (GLA), jest bogaty we flawonoidy (kwercetynę, izoramnetynę, kemferol), garbniki, śluz, kwasy organiczne (askorbinowy, jabłkowy, cytrynowy), składniki mineralne oraz saponiny. Kwas tłuszczowy GLA pełni ważną rolę jako materiał budulcowy dla komórek i tkanek, reguluje wiele przemian biochemicznych i fizjologicznych. GLA jest prekursorem substancji czynnych, hormonów tkankowych, które mają istotny wpływ na regulację układu sercowo-naczyniowego, przemiany materii, zawartości cholesterolu HDL i trójglicerydów, a także odpowiada za prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego i hormonalnego.
Suplementy diety zawierające w składzie błonnik pokarmowy. Błonnik roślinny jest kompozycją wielu składników o budowie chemicznej związków z grupy węglowodanów, które nie ulegają trawieniu i wchłanianiu w przewodzie pokarmowym człowieka. Podczas pasażu przez jelita błonnik chłonie wodę, przyczyniając się do zwiększenia objętości stolca. Ponadto odpowiednia jego zawartość sprzyja rozwojowi prawidłowej flory jelitowej. Zaleca się, aby zawartość błonnika w dobowej diecie wynosiła />ok. 30-40 g.
Produkty zawierające błonnik mogą być uzupełnieniem diety osób odchudzających się. Ważną rolę odgrywają tutaj frakcje rozpuszczalne błonnika. W jelicie cienkim, wraz z wodą tworzą żele, co utrudnia wchłanianie glukozy, obniża stężenie poposiłkowe glukozy, jednocześnie przyczyniając się do zmniejszenia nadmiernego wydzielania insuliny. Ponadto błonnik rozpuszczalny sprzyja obniżeniu stężenia w surowicy krwi cholesterolu i trójglicerygów.
Suplementy diety zawierające w swoim składzie probiotyki i prebiotyki. Zgodnie z powszechnie akceptowaną definicją FAO/WHO, probiotyki są to żywe drobnoustroje, które podawane w odpowiednich ilościach, wywierają korzystny wpływ na zdrowie. Do drobnoustrojów o działaniu probiotycznym należą przede wszystkim bakterie produkujące kwas mlekowy z rodzaju Lactobacillus i Bifidobacterium. Prebiotyki natomiast są naturalnymi składnikami żywności nietrawionymi przez człowieka, które selektywnie stymulują wzrost lub aktywność bakterii w jelicie grubym. Do związków prebiotycznych zalicza się niektóre białka, peptydy, tłuszcze oraz oligo- i polisacharydy. Występują one m.in. w cebuli, czosnku, ziemniakach, bananach, cykorii i porach.
Suplementy zawierające aminokwasy. Do aminokwasów i ich pochodnych znajdujących zastosowanie w suplementach diety możemy zaliczyć: argininę, taurynę, metioninę, glutaminę, cytrulinę, kreatynę i L-karnitynę. Suplementy diety zawierające w swoim składzie aminokwasy są najczęściej przeznaczone dla osób wykonujących wzmożony wysiłek fizyczny, zwłaszcza sportowców.
Podział suplementów ze względu na przeznaczenie
Mechanizm działania suplementów diety polega na utrzymaniu i/lub przywróceniu stanu homeostazy organizmu, na wzmacnianiu układu odpornościowego, a także na zmniejszaniu ryzyka zachorowań. Wśród suplementów można wyodrębnić grupy zawierające składniki oddziaływujące na poszczególne układy i narządy organizmu człowieka.
Suplementy wspomagające odchudzanie. Działanie takie producenci deklarują na etykietach produktów zawierających m.in. następujące składniki: błonnik pokarmowy, inulina, kwas hydroksycytrynowy, L-karnityna, chitosan, chrom, kofeina, guma guar, ananas, wyciąg z zielonej kawy, ekstrakt z czerwonej herbaty Pu-Erh, ekstrakt z zielonej herbaty oraz skoniungowany kwas linolowy (CLA).
Suplementy wspomagające układ odpornościowy. W skład tych suplementów diety wchodzą takie składniki, jak: witaminy (np. witamina C), składniki mineralne, probiotyki, polifenole (np. rutyna, saponiny) oraz produkty pszczele.
Suplementy wpływające na narządy ruchu. Do takich składników należą: glukozamina, chondroityna i MSM (metylosulfonylometan).
Suplementy wpływające na opóźnienie procesów starzenia się. W produktach o takim działaniu stosowane są m.in.: antyoksydanty, w tym witaminy, składniki mineralne, polifenole (np. katechiny, glikozydy, saponiny), lecytyna oraz koenzym Q10.
Suplementy wpływające na układ nerwowy, koncentrację, a także wzmacniające witalność. Produkty z tej grupy zawierają najczęściej kofeinę, inozytol, cholinę, taurynę, lecytynę, składniki czynne występujące w takich roślinach, jak np. żeń-szeń, guarana, witamina C i E, magnez, aminokwasy, cynk i selen.
Suplementy wpływające na układ sercowo-naczyniowy. Takie działanie przypisuje się: sterolom i stanolom roślinnym, NNKT (Niezbędnym Nienasyconym Kwasom Tłuszczowym) z grupy n-3 i n-6, lecytynie, polifenolom (np. rutynie), witaminom; ekstraktowi z kwiatostanu głogu, liściom miłorzębu japońskiego, ekstraktowi ze skórek czarnych winogron.
Suplementy wspomagające układ pokarmowy. W skład tych suplementów wchodzą m.in.: enzymy trawienne, pro- i prebiotyki, składniki czynne występujące w takich roślinach, jak: koper włoski, rumianek pospolity, siemię lniane, mięta pieprzowa, kolendra, kwiat lawendy, owoce kminku, ostropest plamisty oraz ekstrakt z karczocha.
Suplementy wspomagające prawidłowy proces widzenia. Do składników o takim działaniu zaliczamy np. karotenoidy (luteina, zeaksantyna), borówka czernica, ?-karoten.
Suplementy wpływające na stan skóry, włosów, paznokci. W produktach o takim działaniu stosowane są m.in.: skrzyp polny, olej z nasion ogórecznika, witaminy: niacyna, E, B6, B2, B1, wapń, kwasy EPA i DHA.
Suplementy dla sportowców. W skład tych produktów wchodzą: aminokwasy, witaminy i składniki mineralne, CLA (sprzężony kwas linolowy), średniołańcuchowe kwasy tłuszczowe, chrząstka rekina, siarczan chondroityny, glukozamina, ?-hydroksy-?-metylomaślan (HMB).
Suplementy stosowne w celu zmniejszania ryzyka osteoporozy. W produktach o takim działaniu stosowane są: witamina D i wapń.
Należy podkreślić, że oświadczenia żywieniowe i zdrowotne zamieszczane na etykiecie, w prezentacji lub reklamie suplementu diety, opisujące lub powołujące się na działanie składnika odżywczego lub innej substancji mającej wpływ na wzrost, rozwój i funkcje organizmu, a także funkcje psychologiczne, behawioralne, odchudzanie lub kontrolę masy ciała, mogą być stosowane, jeśli są oparte na ogólnie przyjętych danych naukowych oraz są zrozumiałe dla przeciętnego konsumenta.
Należy podkreślić, że suplementy diety mogą być stosowane jako uzupełnienie diety w składniki o działaniu odżywczym lub innym wpływającym na funkcje fizjologiczne organizmu. Mogą być również wykorzystywane jako składniki zmniejszające ryzyko niektórych chorób. Suplementy diety nie są lekami i nie mogą być wykorzystywane w leczeniu.
Szczegółowy opis wpływu wybranych składników suplementów diety na niektóre układy i narządy organizmu człowieka zostały opisane w kolejnych rozdziałach.
