Prolog. Jak wielkie oczy ma strach

Mieszkańcy Marshall Heights, dzielnicy położonej w południowo-wschodniej części Waszyngtonu, żyją ze świadomością wszechobecnej groźby przemocy z użyciem broni. Jak oznajmiono w dotyczącym tej dzielnicy reportażu, który ukazał się w gazecie "Washington Post" w 2021 r., Strach jest częścią życia1.

W Hongkongu w czerwcu 2020 r. przyjęto ustawę o bezpieczeństwie narodowym w celu stłumienia antyrządowych protestów. Wymijająco zdefiniowane czynności, od "sabotażu" aż po "zmowę z zagranicznymi siłami", sklasyfikowane są jako przestępstwa, za które można spędzić w więzieniu całe życie. "Zdolność wywołania u kogoś strachu to najtańszy i najefektywniejszy sposób, aby go kontrolować" - powiedział BBC Jimmy Lai, wydawca prasowy i prodemokratyczny aktywista, zanim wtrącono go do więzienia, a Ai Weiwei, chiński artysta i aktywista żyjący obecnie jako dobrowolny emigrant w Portugalii, stwierdził: "Życie w strachu jest gorsze niż utrata wolności"2.

W tym czasie rosyjskie czołgi T-64 i myśliwce SU-27 wkraczały na terytorium Ukrainy. "Jestem w Kijowie i sytuacja jest przerażająca" - przekazała światu ukraińska dziennikarka po tym, jak obudziła się przy hałasie bomb i syren. Napisała również: "Czuję, jak strach wkrada się w moje trzewia, tak jakby może sam pan Putin złapał moje serce i je ścisnął"3. "Nie boimy się niczego i nikogo" - oznajmił ukraiński prezydent Wołodymyr Zełenski podczas konferencji prasowej nadawanej z jego bunkra w obleganej stolicy, podczas gdy w Ukrainie zaczynała się wojna.

Natomiast od marca 2020 r. kiedy Światowa Organizacja Zdrowia oświadczyła, że gwałtownie rozprzestrzeniający się koronawirus wywołał pandemię, ogromna część świata została ogarnięta koronafobią, czyli "nowo powstałą fobią charakterystyczną dla wirusa COVID-19"4.

Strach wywołują jednak nie tylko przestępstwa z bronią w ręku, autokratyczne rządy i choroby wirusowe, ale również terroryzm, cyberataki, rządowe spiski, imigranci, bankructwo, zmiany klimatu i wiele innych. Przeprowadzony w 2022 r. w Stanach Zjednoczonych sondaż wykazał, że wśród dziesięciu rzeczy, które w Amerykanach wzbudzają największy lęk, znajdują się: korupcja polityków, śmierć lub choroba bliskich osób, nuklearny atak ze strony Rosji, udział USA w wojnie światowej, finansowy i ekonomiczny krach, zanieczyszczenia i wojna biologiczna5.

Jak napisał filozof Brian Massumi, "znaturalizowany strach, wszechogarniający strach czy nieodłączna klimatyczna trwoga" stały się powszechnym, "konsternująco emotywnym muzakiem", który być może zostanie zapamiętany jako "znak rozpoznawczy" naszych czasów6. Uważa się, że nowoczesne technologie, a przede wszystkim rozwój internetu wraz z wiadomościami nadawanymi dwadzieścia cztery godziny na dobę, umożliwiły odległym zagrożeniom przekraczać granice z niespotykaną wcześniej prędkością. Po zamachach 11 września 2001 r., finansowym kryzysie z 2008 r. i pandemii COVID-19 jesteśmy bardziej lękliwi niż kiedykolwiek wcześniej7.

Być może powinniśmy przypisać część tych obaw "ignorowaniu prawdopodobieństwa" zachodzącemu wtedy, gdy potencjalne ryzyko wywołuje w nas tak intensywną reakcję emocjonalną, że ignorujemy prawdopodobieństwo wystąpienia danych zdarzeń. Zgodnie z hipotezą "niechęci do straty", opracowaną w ekonomii behawioralnej w celu wyjaśnienia procesu podejmowania decyzji oraz ryzyka, przejawiamy większą tendencję do zamartwiania się o uniknięcie strat niż o osiąganie zysków i nasze obawy o to, że coś potoczy się źle, są większe niż nasze nadzieje, że sprawy mogą się poukładać8.

Niektóre lęki wynikają, co prawda, z realnych zagrożeń, lecz inne wydają się wyolbrzymione, a nawet wyimaginowane. Można by zatem zaobserwować dysonans między mnożącymi się obawami a dowodami, że początek XXI w. jest prawdopodobnie najbezpieczniejszym okresem w historii, biorąc pod uwagę średnią długość życia i znaczące ograniczenie skrajnego ubóstwa oraz wojen, nawet jeżeli w wielu miejscach na świecie nadal istnieją rażące nierówności i szerzy się przemoc9. Jednak w 2022 r. Bank Światowy oświadczył, że globalny proces zwalczania ubóstwa zatrzymał się, a w skrajnej biedzie żyje ponad 700 milionów ludzi - większość z nich w Afryce Subsaharyjskiej10. Z perspektywy ruin takich miast jak Hims i Aleppo czy ukraińskiego Mariupola świat nie wygląda już tak radośnie; podobnie jak w dzielnicach Detroit, St Louis czy Memphis, które często klasyfikowane są jako najniebezpieczniejsze miasta Stanów Zjednoczonych.

W tej książce będę starał się udowodnić, że strach jest środkiem pozyskiwania władzy i że jest on wzbudzany przez ludzi, którzy na nim korzystają - niezależnie od tego, czy są to politycy, ruchy religijne, organizacje medialne, firmy technologiczne, instytucje farmaceutyczne czy finansowe11. Ponadto potępianie strachu przynoszącego korzyści również jest polityczną strategią, tak jak wówczas, gdy osoby walczące w 2016 r. o brexit, czyli wyjście Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej, oskarżyły swoich przeciwników o inicjowanie "Projektu Strachu" (ang. Project Fear). Jednocześnie analiza długiej historii strachu skłania do postawienia ważnego pobocznego pytania: jak możemy przerwać ten cykl wyzysku? A jeżeli już by nam się udało, to co stałoby się ze wszystkimi społecznymi interwencjami, które polegają na strategicznym wykorzystaniu strachu w celu zmiany naszego zachowania? Czy nie potrzebujemy lęku, aby traktować nasze problemy poważnie?

Choć strach może służyć jako środek utrzymywania kontroli, to jego zmienne własności sprawiają, że niełatwo nim zarządzać. Tak jak zauważymy w rozdziałach poświęconych finansowym krachom oraz technologii XIX i początku XX w., strach i skłonność do paniki rozumiane były przez wiele ówczesnych osób jako nieodłączne elementy uprzemysławiającego się świata, w którym nowa wolność przynosiła ze sobą nowe zagrożenia.

Ale przede wszystkim: czym jest ten strach, o którym mówimy? To słowo obejmuje przecież zaskakująco szerokie spektrum doświadczeń: opisuje emocjonalny stan i wykorzystywane jest jako odniesienie do skomplikowanych procesów psychologicznych i fizjologicznych. To tak głębokie pojęcie, że można tam zmieścić i wydarzenia masowe, i indywidualne przeżycia. Nasz leksykon strachu zawiera taką różnorodność bliższych i dalszych ekwiwalentów, że łatwo się pogubić w ich definicjach: niepokój, obawa, groza, lęk, przerażenie, panika, histeria itd.

"Lęk to antycypacja bólu" - napisał psycholog Granville Stanley Hall pod koniec XIX w., przywołując tym samym słowa Arystotelesa, który twierdził: "lęk jest to przykrość i niepokój wywołane wyobrażeniem o grożącym nieszczęściu, które niesie zgubę lub cierpienie"12. Hall, pierwszy prezes Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego, postanowił sklasyfikować różne rodzaje strachu na podstawie odpowiedzi w kwestionariuszu, który rozesłał do 748 osób, co stanowiło pierwszy publiczny sondaż dotyczący tego tematu; liczba fobii, które wówczas odkrył, wprawiła Halla w konsternację: były tam lęki przed wiatrem, grzmotami, meteorami, ciemnością, ogniem, wodą, samotnością, pistoletami, brudem, pojazdami mechanicznymi, psami, kotami, wężami, pająkami, pluskwami i chrząszczami, widokiem krwi, obcymi, chorobami, śmiercią, duchami, czarownicami czy grzechem - a to tylko niektóre z nich.

Celem Halla nie było pozbycie się strachu, który uważał za niezbędny dla ludzkiego rozwoju; jak napisał, "lęki są podstawą wielu z najsilniejszych intelektualnych zainteresowań". Chciał natomiast zrozumieć, skąd lęki pochodzą i jakie pełnią funkcje. Był tylko jeden problem: skoro istnieje tyle rodzajów strachu, to od czego zacząć?13

Jeżeli chcielibyśmy ekspresowo zdefiniować strach, to moglibyśmy powiedzieć, że to neurobiologiczne procesy, które mają na celu utrzymanie nas przy życiu. Wydaje się, że język, którego używamy, również wskazuje na instynkt samozachowawczy. W języku angielskim rzeczownik "terror" dzieli swoje dawne korzenie ze słowem tremble (pol. drżeć), natomiast horror i anxiety (ang. niepokój) wywodzą się z łacińskich czasowników oznaczających "jeżyć się" oraz "napinać" lub "dusić", co sugeruje fizjologiczne reakcje na zaobserwowane zagrożenie. Pomimo naszej nabytej wiedzy podpowiadającej nam, że powinniśmy przezwyciężyć, opanować lub odeprzeć strach, tak naprawdę jest to mechanizm przetrwania, który chroni nas przed niebezpieczeństwem14. Natura tego mechanizmu jest jednak sporna.

Charles Darwin spopularyzował ideę, zgodnie z którą emocje są wrodzonymi stanami psychicznymi wyrażanymi za pośrednictwem różnorodnych wyrazów twarzy i zachowań; niektóre z nich są instynktowne, a inne nabyte15. Współcześni neurobadacze zwykle zgadzają się z tą teorią i wskazują na wiązki komórek w dwóch obszarach mózgu nazywanych ciałem migdałowatym (i mających kształt migdała), które służą jako system wykrywania zagrożeń. Znajdujący się tam kłębek neuronów odbiera zewnętrzne bodźce, które wskazują na zagrożenia, i wywołuje fizjologiczne reakcje - pot, wzmożone tętno czy płytki oddech - oraz zachowania odruchowe, włącznie z reakcjami w postaci walki lub ucieczki.

W ostatnich latach wyjaśnienie to zostało jednak zakwestionowane i niektórzy naukowcy uważają, że strach nie może zostać w ten sposób zlokalizowany. To, co nazywamy "strachem", może tak naprawdę nie być częścią konkretnego neurologicznego obwodu, lecz prawdopodobnie rozmieszczone jest po różnych funkcjach mózgu; wydaje się, że ciało migdałowate odgrywa, co prawda, ważną rolę w przypadku wspomnień związanych z niebezpieczeństwem, ale dowody wskazują, że można doświadczać strachu nawet wówczas, gdy jest ono uszkodzone16.

Okazuje się zatem, że naukowcy nie mogą się zgodzić co do tego, jak powstaje lęk i czym on w ogóle jest. Co więcej, już w 1884 r. filozof i psycholog William James zakwestionował założenie, że strach jest automatyczną reakcją na zewnętrzne zagrożenia. Zdrowy rozsądek podpowiada nam, że jeśli natkniemy się na niedźwiedzia, to wystraszymy się i uciekniemy, ale James zasugerował, że dopiero z perspektywy czasu możemy uznać naszą subiektywną reakcję za "strach". Jak napisał: "zgodnie z moją tezą cielesne zmiany podążają bezpośrednio za PERCEPCJĄ pobudzającego faktu, a nasze odczucia tych zmian w czasie ich występowania SĄ właśnie tym uczuciem"17.

Joseph LeDoux, neurobadacz z Instytutu Emocjonalnego Mózgu (ang. Emotional Brain Institute) na New York University, zgadza się, że reakcje ciała nie są kluczowym elementem strachu18. Według naukowca powinniśmy postrzegać lęk jako coś odmiennego od reakcji obronnych wywołanych zewnętrznymi bodźcami - często zachodzą one jednocześnie, gdyż sprowokowane są tymi samymi bodźcami, lecz powodują inne rezultaty w mózgu. Jak pisze LeDoux: "Uważam, że strach, niepokój i inne emocje są dokładnie tym, za co ludzie od zawsze je uważali - świadomymi odczuciami". Innymi słowy, strach należy do naszej "świadomości emocjonalnej" i podobnie jak wszystkie nasze emocje jest to konstrukcja kognitywna, psychiczny model sytuacji, który nie tylko decyduje o tym, co czujemy, lecz także umożliwia zarówno nowe, świadome podjęcie decyzji, jak i podjęcie procesu kontroli zachowania19.

Jak jednak powinniśmy rozróżniać strach od innych terminów, z którymi częściowo się on pokrywa? Mimo że "strach" i "niepokój" są zrozumiałe wyłącznie wspólnie, to na podstawie swoich badan LeDoux twierdzi, że "angażowane są odmienne mechanizmy mózgowe w zależności od tego, czy dany stan wywołany jest obiektywnym i teraźniejszym zagrożeniem, czy niepewnym wydarzeniem, które być może wydarzy się w przyszłości"20. Takie wyodrębnienie nie służy jednak wyłącznie celom teoretycznym: jak sugeruje LeDoux, niedostrzeżenie różnicy między subiektywnym lękiem a powiązanymi z nim obiektywnymi reakcjami jest przyczyną nieskuteczności leków na choroby psychiczne, których działanie testowane jest na zwierzętach21.

Łatwo jest skupić się wyłącznie na terminologii, i to aż do tego stopnia, że śledzenie historii strachu może przekształcić się w zaawansowane ćwiczenie z semantyki. Być może zatem w tym właśnie momencie powinniśmy przywołać sformułowaną przez Ludwiga Wittgensteina, urodzonego w Austrii filozofa, koncepcję semantycznych "rodzinnych podobieństw". Jak zasugerował Wittgenstein, słowa nie oddają istoty danego zewnętrznego obiektu lub konceptu, lecz istnieją w odniesieniu do sieci innych słów o podobnym znaczeniu. Z tego punktu widzenia strach jest częścią rodziny składającej się z wielu słów o silnych podobieństwach - są to, przykładowo, "niepokój", "groza", "przerażenie", "panika", "histeria", "paranoja" itd.22 Być może siła strachu leży właśnie w jego nieprzejrzystości, niejednoznaczności i trwałości jako uczucia, zachowania, idei i narzędzia.

Poświęcanie nadmiernej uwagi argumentom neurobiologicznym również minimalizuje kwestię definiowania emocji na przestrzeni dziejów oraz różnic w ich doświadczaniu i rozumieniu. Nasza wrodzona zdolność do wykrywania nadchodzącego niebezpieczeństwa i reagowania na nie związana jest ze strachem - choć jednocześnie jest również od niego odrębna - powstającym w korze nowej, czyli części ludzkiego mózgu utożsamianej z wyższymi funkcjami kognitywnymi. W tym wypadku lęk tworzony jest w procesie kategoryzacji, w którym wcześniejsze doświadczenia są gromadzone i porównywane; aby ocenić potencjalne niebezpieczeństwo, korzystamy z repozytorium tych doświadczeń. Strach kształtowany jest przez wydarzenia z przeszłości - przez nasze pochodzenie, wychowanie i przynależność do danej społeczności jesteśmy społecznie przygotowani do doświadczania go w konkretny sposób.

Jeśli tylko zgadzamy się, że strach ma ten nabyty wymiar społeczny i kulturowy, uznajemy możliwość, że da się się go oduczyć i że nasze reakcje mogą być regulowane. "Lęki są wyuczane i jeśli chcemy, mogą być także oduczane" - napisał w 1927 r. amerykański psychiatra Karl Menninger23. Strach rozumiany w taki sposób ma charakter osobisty, plemienny i adaptacyjny, a w przeciwieństwie do podstawowej biologicznej funkcji wykrywania zagrożeń i reakcji na nie jest on również uwarunkowany ani nabyty. Ponadto odgrywa kluczową rolę w organizacji i regulacji społeczeństw i manifestowany jest na określone sposoby w różnych momentach i kulturach. Dlatego właśnie jeśli chcemy pojąć naturę strachu, musimy zrozumieć jego historię i lokalne środowiska, w których powstaje.

Jeśli będziemy badać strach z takiej właśnie perspektywy, czyli jako złożone zjawisko kulturowe i neuronaukowe, zauważymy, że często jest to reakcja na wątpliwości. LeDoux przekonująco stwierdził, że niepokój to "cena, którą płacimy za naszą zdolność wyobrażania sobie przyszłości"24. W rezultacie strach i niepokój kierują nas w dwie przeciwne strony: odwołują się do przeszłości, aby przestrzec nas przed możliwą przyszłością.

Umiejętne zarządzanie lękiem związanym z niepewnością i jego bliźniaczą siostrą - nadzieją - już od dawna było podstawą sprawowania władzy. Sir Francis Bacon, angielski filozof i polityk, w 1605 r. wyliczył polityczne korzyści, które można osiągnąć, jeśli nastawi się przeciwko sobie "najważniejsze sentymenty strachu i nadziei" w celu kontrolowania rywalizujących ze sobą frakcji25. Robert Burton, współczesny Baconowi angielski uczony i duchowny, wykorzystał imponującą wojenną metaforę, by opisać lęk i nadzieję jako diabelskie "armaty i tarany wraz z całym ich działaniem"26.

Strach nie musi jednak zawsze być odgórnym zjawiskiem napędzanym przez elitę polityczną - może również kierować się ku górze z dołu, z populistycznych ruchów zarządzanych przez charyzmatycznych, niemal autokratycznych "antyestablishmentowych" liderów i ich ugrupowania. Obecnie polityczne niepokoje pochodzą z dwóch stron: od osób obawiających się o konsekwencje rewolucyjnego populizmu oraz od ruchów populistycznych nieufnych wobec mediów i instytucji państwowych; za przykład mogą służyć republikańska kampania Donalda Trumpa pod hasłem "Make America Great Again" (pol. "Uczyńmy Amerykę znów wielką") lub partia Fidesz - Magyar Polgári Szövetség (pol. Fidesz - Węgierski Związek Obywatelski) Viktora Orbána na Węgrzech. Jak przyznał Steve Bannon, były strateg Trumpa: "To złość i strach prowadzą ludzi na wybory"27.

Strach również niekoniecznie musi być despotyczny lub autokratyczny: może być korzystny dzięki spajaniu społeczności lub kontrolowaniu rządzących. Może być także kluczowy dla istnienia wolności. W swojej książce Pojęcie lęku (duń. Begrebet Angest) opublikowanej w 1844 r. S?ren Kierkegaard, duński filozof i teolog, przekonuje, że zdolność człowieka do podejmowania decyzji może wywoływać paraliżujący lęk, a nawet przerażenie. Zaprasza nas również do wyobrażenia sobie, że znajdujemy się na szczycie klifu i spoglądamy w dół; co prawda wzdrygamy się na myśl o tym, że możemy spaść w tę "ziejącą otchłań", lecz jednocześnie odczuwamy niepokojącą chęć skoku w przepaść tylko dlatego, że możemy to zrobić. Nasza wolność wyboru, jak sugeruje Kierkegaard, kreuje zatrważające możliwości prowadzące do miażdżącego zawrotu głowy nazywanego przez niego "oszołomieniem wolnością". Strach i wolność okazują się zatem nierozłączne, a nie przeciwstawne28.

Jednocześnie polityczne, religijne i społeczne systemy, w których żyjemy - o charakterze demokratycznym czy totalitarnym, świeckim czy teokratycznym, liberalnym czy nieliberalnym - są wynikiem walk o okiełznanie, uprzedmiotowienie i zneutralizowanie strachu. Brytyjscy abolicjoniści pod koniec XVIII w. udramatyzowali terror niewolnictwa, próbując je tym samym zakończyć, a demokratyczne państwa wykorzystywały lęk, aby zachęcić do wspólnego działania. Zarówno średniowieczny Kościół, monarchie absolutne czy państwa kolonialne, jak i liberalne demokracje rozumiały siłę strachu i opracowały strategie włączenia go do swojej agendy. W wielu aspektach współczesny świat jest zatem zbudowany na strachu.

W książce tej prześledzone zostały dzieje około 700 lat strachu. Historia zaczyna się w XIV w., kiedy monopol Kościoła katolickiego na strach został podważony przez serię katastroficznych wydarzeń, włącznie z siejącą spustoszenie dżumą. Siedemnastowieczne państwa europejskie były ukształtowane politycznymi i religijnymi sporami, a wkrótce zaczęły one nakreślać imperia w Amerykach, Azji i Afryce i eksportować tym samym na cały świat zachodnie idee strachu i zarządzania nim. Ten transport strachu zdecydowanie jednak nie był jednostronny, gdyż europejskie spotkania z niezachodnimi społecznościami skłaniały do refleksji nad rodzimym lękiem oraz do świeżego spojrzenia na kulturę kształtującą ludzkie "namiętności".

Modernizacja przyniosła ze sobą nowe sposoby dystrybucji siły i strachu i w XIX w. biurokratyzacja doprowadziła do daleko idących społecznych przemian. Coraz większa klasa ludzi wykształconychzaczęła prężyć muskuły, a w miarę jak społeczeństwa urbanizowały się i uprzemysławiały, władza się rozpraszała. W fabrykach pracownicy stawali się zależni od kaprysów rynku i logiki popytu i podaży. Bogactwo i wpływ finansistów i przemysłowych liderów - razem z mieszczanami głośno wyrażającymi swoje racje - zmusiły polityczny establishment do odpowiedniego przystosowania swoich interesów, lecz jednocześnie zwiększająca się rola mas oraz widma powszechnego buntu zrodziły dynamikę, która to przystosowanie podważyła. Zajmiemy się właśnie napięciem między tymi siłami - obywatelami a państwem, jednostką a masą, budowaniem państwa a globalizacją - oraz wykreowanym przez nie kłębowiskiem lęku. Kapitalizacja strachu, zwłaszcza pod koniec XIX w. i w XX w., jest natomiast tematem końcowych rozdziałów niniejszej książki.

Obecnie, kiedy scentralizowane państwa nadal tworzą organizacyjne fundamenty narodowych gospodarek i społeczeństw, korporacje wykorzystują nowe technologie do tworzenia globalnych społeczności użytkowników, które przekraczają granice państw; możliwości i komplikacje powstałe w wyniku tej technologicznej konwergencji stanowią coraz większe wyzwanie dla państwowych rządów, zwłaszcza w zakresie zarządzania strachem.

Choć będę udowadniał, że władza zależna jest od strachu, prześledzę również nieprzewidziane konsekwencje podejmowania prób jego kontrolowania: jak zniesienie jednego lęku nieuchronnie prowadzi do powstania innych, kompensacyjnych lęków, jak terror rodzi się z wysiłków powstrzymania despotycznego wykorzystywania strachu, jak strach gromadzony jest jako usprawiedliwienie politycznych lub społecznych przemian oraz jak lęki przedstawiane są nam przez firmy wzbogacające się na naszych nadziejach. Strach jest integralną częścią prosperującego "rynku szczęścia" sprzedającego nam pomyślność z zawoalowaną groźbą wiecznego smutku. Zgodnie ze słowami Martina Luthera Kinga: "Każdy korzystny dla ludzkości wynalazek i każdy postęp intelektualny jest częściowo umotywowany chęcią uniknięcia czegoś przerażającego"29.

Historycy, filozofowie i politolodzy już od dawna pisali o strachu jako o zjawisku albo kulturowym, albo politycznym, tak jakby kultura nie była powiązana z polityką lub polityka była odseparowana od społecznego świata, który ją kształtuje30. Głównie podkreślano również korozyjną naturę emocji w życiu publicznym, a lęk postrzegano jako negatywną siłę żywiącą się ignorancją oraz utrwalającą nierówności i dyskryminację. Jak napisała poetka i kulturoznawczyni bell hooks: "Strach jest naczelną siłą podtrzymującą struktury dominacji"31.

W latach czterdziestych XX w. amerykański historyk Arthur Schlesinger przestrzegał, że strach blokuje procesy demokratyczne; industrializacja i nieregulowany kapitalizm, wzmocnione technologią i nauką, utworzyły "przerażający problem przystosowania", który mógł wieść zrażonych obywateli w ramiona totalitaryzmu. Według niego "strach i niedostatek" nadwerężały demokrację, tworząc idealny klimat dla rozwoju komunizmu32.

Erich Fromm, niemiecko-żydowski psychoanalityk i filozof, który w 1934 r. uciekł do Stanów Zjednoczonych po tym, jak naziści wygrali wybory i przejęli władzę, uważał, że choć demokracja wyzwoliła ludzi, to jednocześnie wykreowała społeczeństwa, w których jednostki czuły się "bezsilne i samotne, niespokojne i niepewne" i dobrowolnie poddały się autorytarnym rządom właśnie po to, aby uniknąć tej osamotniającej wolności. Jak stwierdził, demokracja utworzyła społeczne i psychologiczne warunki, w których ideologia nazistowska mogła się doskonale rozwijać33.

Jednak nie tylko Schlesinger i Fromm zmagali się z problemem strachu i wolności w czasie i po zakończeniu II wojny światowej, kiedy Stalin nasilał represje w Związku Radzieckim. Opublikowano wówczas między innymi takie książki jak Rok 1984 George'a  Orwella (1984) czy Korzenie totalitaryzmu Hannah Arendt (1951). Autorzy ci na różne sposoby podejmowali tematykę natury politycznego strachu, totalitarnego terroru i zagrożeń, jakie stanowiły one dla liberalnego porządku.

"Władza oparta na miłości - powiedział Mahatma Gandhi w 1925 r. - jest tysiąckrotnie efektywniejsza i trwalsza niż władza utrzymywana dzięki lękowi przed karą"34. Przywódcy tacy jak Gandhi czy Martin Luther King mogli promować swoje cele za pomocą miłości, ale pod koniec XX w. zaczęto skupiać się na mniej pozytywnych emocjach politycznych. W latach dziewięćdziesiątych, po rozpadzie Związku Radzieckiego, wybuchu wojny w Afganistanie i ludobójstwach w Bośni i Rwandzie kanadyjski pisarz i polityk Michael Ignatieff ostrzegał: "W XX w. idea ludzkiej uniwersalności opiera się raczej na strachu niż na nadziei, raczej na lęku o ludzką zdolność do zła niż na optymizmie odnośnie do ludzkiej zdolności do dobra i raczej na wizji człowieka jako wilka zwróconego przeciwko swojemu stadu niż wizji człowieka jako autora swojej historii"35.

Politolog Corey Robin stwierdził natomiast: "Przekonani, iż brakuje nam moralnych lub politycznych zasad, które by nas łączyły, napawamy się doświadczeniem lęku, tak jak zrobiło to wielu pisarzy po wydarzeniach jedenastego września, gdyż jesteśmy przekonani, że jedynie lęk może przeistoczyć nas z odizolowanych mężczyzn i kobiet w zjednoczony naród". Według Robina ta polityka strachu podkopuje naszą wiarę w wartości uniwersalne - między innymi sprawiedliwość i równość - umacniające demokratyczne instytucje, co ostatecznie prowadzi do osłabienia ich zasadności i zaufania, jakie do nich mamy. Kiedy w ten sposób poddajemy się lękowi, bezwiednie przysługujemy się wyrachowanym interesom, które za nim stoją - a to jest, jak twierdzi Robin, kolejny powód, dla którego "strach nie jest, i nie może być, podstawą moralnego i politycznego rozumowania"36.

Nie wszyscy jednak się z tym zgadzają. Można również stwierdzić, że dzięki strachowi jesteśmy gotowi zareagować na potencjalne pogwałcenia naszych praw czy represyjne działania władz37, a największe zagrożenia dla naszej wolności mogą nadejść z wewnątrz - często pochodzą z przesadnych środków, które miały za zadanie te wolność chronić. W swojej przemowie inauguracyjnej wygłoszonej w marcu 1933 r., podczas wielkiego kryzysu - znanej głównie dzięki sloganowi "Jedyne, czego musimy się obawiać, to strach" - prezydent Roosevelt ogłosił, że zamierza poprosić Kongres "o ostatnie narzędzie, którym można przeciwdziałać kryzysowi - szeroko zakrojoną władzę wykonawczą do walki z tą katastroficzną sytuacją; władzę taką, jaką bym otrzymał, gdybyśmy zostali zaatakowani przez zagranicznego wroga"38. Roosevelt jest dzisiaj słusznie pamiętany dzięki ambitnemu programowi Nowy Ład, który wprowadził, aby przezwyciężyć kryzys, ale istotne jest, że strach może być wykorzystany, aby usprawiedliwić niebezpieczne wyjątki w każdym miejscu nawet przez postępowych reformatorów39.

Te spory o używanie i nadużywanie strachu odzwierciedlają różne idee mające związek z wolnością i jej postrzeganiem z perspektywy historii. Uważa się, że nasze współczesne pojęcie wolności narodziło się w XIX w. jako kontrrewolucyjna reakcja elit na "obawy, że nowo wyzwolone masy wykorzystają władzę państwową do przeprowadzenia redystrybucji ekonomicznej". Wolność służyła zarówno jako ochrona przed niebezpieczeństwami demokratycznych skrajności, jak i jako środek zapobiegania ekonomicznej groźbie ze strony powszechnej władzy"40. Czy pragnienie wolności jest jednak wrodzonym przymiotem człowieka, niezależnie od kultury? Czy wolność oznacza wolność od prób ingerowania w nasze życie przez innych ludzi, czy wolność, aby kształtować nasze własne losy? Czy jest to "brak zewnętrznej presji, czy jest to również obecność czegoś - a jeżeli tak, to czego?"41. Czy jest to wartość negatywna, czy pozytywna: wolność od jakiegoś domniemanego zagrożenia czy wolność, aby postępować tak, jak chcemy?42 I czy w ogóle możemy kiedykolwiek być wolni, jeżeli zależymy od działań innych ludzi po prostu dlatego, że zawsze istnieje możliwość ingerencji?43

W ciągu ostatniej dekady takich debat jest coraz więcej, ale zdecydowanie nie są one nowością - w XIX w., kiedy edukacja zyskiwała popularność, a przemysłowe społeczeństwa demokratyzowały się, wiele osób zauważyło skomplikowane relacje między wolnością, równością a strachem. Tocqueville, który studiował amerykański system polityczny na początku lat trzydziestych XIX w., opisał swoje lęki i nadzieje związane z "wielką demokratyczną rewolucją". Drugi tom jego monumentalnego dzieła O demokracji w Ameryce (franc. De la démocratie en Amérique) wskazuje na niepokojące sprzeczności, do których prowadzi demokracja: według niego obywatele w demokratycznych państwach prześladowani są "strachem przed anarchią, [która] utrzymuje ich w stanie ciągłej niepewności i gotowości do porzucenia swojej wolności przy pierwszym wybuchu chaosu". To błędne koło, w którym koniec prowadzi do początku: wolność tworzy równość, która generuje strach zagrażający wolności.

Podobnie jak w wypadku "oszołomienia wolnością" u Kierkegaarda, Tocqueville opisuje, jak obywatele, żyjący w nieustannym strachu przed potencjalnym bezprawiem, "lękają się swojej wolnej woli; boją się samych siebie". Zauważa on jednak również, że strach może działać jak istotna obrona przed despotyzmem: "Myślmy więc o przyszłości z owym zbawiennym niepokojem, który każe czuwać i walczyć, a wolni od małodusznego i leniwego strachu, który łamie i osłabia serca"44.

Problem ze spolaryzowanymi dyskusjami o strachu i wolności polega na tym, że implikują one rozwiązanie "wszystko albo nic" - albo walczy się o wolność, albo nie. Jednak dlaczego przestrzeganie zasad wolności i sprawiedliwości powinno uniemożliwiać jednoczesną akceptację pozytywnej natury strachu, który nie jest wykorzystywany jedynie do utrzymywania status quo, lecz może również kwestionować władzę w sposób, który przyniesie korzystne zmiany? Według mnie historia strachu niesie ze sobą więcej nadziei, niż sugeruje to wiele opowieści.

Ponadto większość dyskusji o politycznym strachu podkreśla jego niepokojący i antagonistyczny charakter, a pomija istotną rolę, jaką odegrał on w tworzeniu politycznych praw i wolności. Wolność może, co prawda, implikować wolność od potencjalnych zagrożeń, lecz uważam, że strach przed stratą jest nieodłączną częścią nadziei napędzającej zaangażowanie w społeczną sprawiedliwość. Powinniśmy zatem zastanowić się nad słowami XVII-wiecznego filozofa Barucha Spinozy, który stwierdził: "Nie istnieje nadzieja niepowiązana ze strachem i nie istnieje strach niepowiązany z nadzieją"45.

"Strach przed utratą władzy deprawuje tych, którzy ją dzierżą, a strach przed działaniem władzy deprawuje tych, którzy są jej poddani" - napisała birmańska polityk Aung San Suu Kyi. "Ludzie, którzy są manipulowani lękiem, nie są w łatwej sytuacji", gdyż trudno jest im uwolnić się od jego "nadwerężającego miazmatu" - lecz nigdy jeszcze nie było to tak ważne jak obecnie, kiedy wkraczamy w erę podstępnego, zmediatyzowanego strachu46. Dogłębniejsze zrozumienie jego historii może być pierwszym krokiem ku przemyśleniu jego roli, którą odgrywa on nie tylko w kształtowaniu instytucji władzy, lecz także w naszym pojęciu wolności i jej perspektyw.