Pamięci mojej Mamy

Wstęp

Odkąd istnieją banki, wciąż aktualne jest pytanie o ich bezpieczeństwo. Pytanie o tyle istotne, że kwintesencją działalności banków jest ponoszenie ryzyka, i o tyle zasadne, że działalność banku opiera się na cudzych pieniądzach. W działalności tych podmiotów szczególnie mocno uwidacznia się dwoista natura ryzyka: z jednej strony niesie zagrożenie, z drugiej zaś - stwarza szanse. Aby generować wartość dla właścicieli, bank musi osiągać zyski, a zatem musi się narażać na ryzyko.

Odpowiedzialność państwa za kształtowanie bezpiecznych systemów finansowych oraz za ochronę słabszych uczestników rynków przejawia się w konieczności tworzenia regulacji. Niektóre regulacje ograniczają możliwość prowadzenia jakichś działań, inne zaś mają motywować banki do określonych zachowań. W wypadku banków podstawowym odnośnikiem norm ostrożnościowych jest kapitał, gdyż pełni on w tych instytucjach szczególną funkcję - gwarantuje ich bezpieczeństwo, chroni przed ponoszonymi stratami, jest podstawą ich stabilności i rozwoju. Głównym celem tych regulacji jest zapewnienie bezpieczeństwa funkcjonowania poszczególnych instytucji i całego systemu finansowego (którego rdzeniem są właśnie banki).

Szczególnie w czasach kryzysu i zawirowań na rynkach finansowych kwestie kształtowania porządku świata finansowego nabierają dużego znaczenia. Każdy kryzys przynosi nową wiedzę i weryfikuje dotychczasowe poglądy; lekcje te są, niestety, okupione znacznymi kosztami. Aby minimalizować koszty, instytucje nadzorcze ciągle weryfikują przepisy, uczestniczą w wymianie doświadczeń i poglądów, dążąc do doskonalenia ustanawianych norm.

Jakkolwiek regulacje kapitałowe budzą wiele kontrowersji i nie wszyscy zgadzają się z tym, że w istocie właściwie spełniają one swoją funkcję, współcześnie nie da się z nich zrezygnować. Wszystkie wysiłki koncentrują się zatem na ich ulepszaniu.

Niniejsza publikacja wiąże się z głównym dokumentem regulacyjnym w bankowości początków XXI wieku - bazylejską Nową umową kapitałową (Bazylea II, NUK). Jest to obecnie najważniejszy dokument zawierający wytyczne dotyczące kształtowania norm bezpieczeństwa banków przez ustanowienie minimalnego wymaganego poziomu kapitałów oraz sprawowania nadzoru nad bankami (instytucjonalnego i prywatnego). Dokument ten jest podstawą regulacji systemów finansowych w wielu krajach na świecie. Również Unia Europejska przyjęła go za podstawę bankowych dyrektyw kapitałowych (Capital Requirements Directives, CRD).

NUK tworzą trzy filary. Pierwszy (na którym koncentruje się większość publikacji na ten temat) dotyczy adekwatności kapitałowej, kolejne odnoszą się do nadzoru: instytucjonalnego (drugi filar) i prywatnego (trzeci filar).

Celem książki jest omówienie przepisów (uchwał Komisji Nadzoru Finansowego, KNF) transponujących całościowy układ NUK i CRD na grunt prawa polskiego oraz wskazanie konsekwencji regulacji kapitałowych.

Punkt wyjścia prezentowanych rozważań to opis praprzyczyn regulacji bankowych. Pierwszy rozdział przedstawia zatem zakres działalności banków i ryzyko, jakie jej towarzyszy. Wskazano także stosowane metody pomiaru ryzyka. Rozdział ten kończy przegląd przyczyn upadłości banków.

Drugi rozdział dotyczy regulacji bankowych. Omawia przyczyny ich wprowadzania, wskazuje postulowany ich optymalny zakres. Na tym tle wskazano obszary regulacji na świecie, w Unii Europejskiej i w Polsce. Kolejne rozdziały koncentrują się na wspomnianym fundamentalnym dokumencie - NUK (międzynarodowej konwergencji pomiaru kapitału i standardów kapitałowych). Trzeci rozdział przedstawia ogólną strukturę tego dokumentu. Zdefiniowano tu podstawowy wskaźnik adekwatności kapitałowej - współczynnik wypłacalności. Zaprezentowano także licznik tego wskaźnika (fundusze własne) oraz ogólnie scharakteryzowano dopuszczalne w NUK podejścia do pomiaru ryzyka.

Kolejne trzy rozdziały prezentują pierwszy filar NUK: zasady obliczania minimalnych wymogów kapitałowych z tytułu ryzyka kredytowego (rozdział czwarty), operacyjnego (rozdział piąty) oraz rynkowego (rozdział szósty).

Rozdział siódmy jest poświęcony drugiemu filarowi umowy, czyli procesowi analizy nadzorczej. Główne elementy tej części umowy dotyczą procesu oceny adekwatności kapitału wewnętrznego ICAAP (Internal Capital Adequacy Assessment Process), czyli wewnętrznych pomiarów zapotrzebowania na kapitał, oraz procesu badania i oceny nadzorczej SREP (Supervisory Review and Evaluation Process).

Trzeci filar NUK jest przedstawiony w rozdziale ósmym. Dotyczy dyscypliny rynkowej, czyli prywatnego nadzoru sprawowanego nad bankami przez uczestników rynku finansowego.

Rozdział dziewiąty stanowi swoiste podsumowanie rozważań na temat kapitału w banku. Opisuje jego funkcje i wymiary, a także przedstawia podejścia do oceny rzeczywistego zapotrzebowania na kapitał oraz jego wewnętrznej alokacji.

Książkę zamyka rozdział dziesiąty, w którym omówiono zarys rozważań na temat konsekwencji Bazylei II. Przedstawiono tu wyniki badań ilościowych przeprowadzanych przed wdrożeniem tego dokumentu, a także informacje o rzeczywistym kształtowaniu się współczynników wypłacalności banków od momentu wejścia nowych regulacji w życie. Opisano postrzegane korzyści z tych regulacji, zwracając również uwagę na rodzone przez nie koszty. Aby nie pozostawiać Czytelnika z jednostronnie pozytywnymi opiniami na temat NUK, dalsza część rozdziału jest poświęcona głównym kierunkom krytyki. Konsekwencją uwag zgłaszanych pod adresem Bazylei II są postulaty zmian w tych regulacjach, a nawet propozycje alternatywnych norm.

Doskonałe regulacje bankowe nie istnieją. Tak jak zmienia się świat, tak zmieniają się i banki, co wymusza konieczność stałego dostosowywania prawa. Zgodnie z prawem Goodharta i modelem dialektyki regulacyjnej Kane'a możemy się spodziewać, że banki wciąż będą próbowały minimalizować koszty spowodowane nakazami i zakazami, a regulatorzy - starali się zacieśniać normy i uszczelniać przepisy. Proces tworzenia prawa nigdy się bowiem nie kończy.

Monika Marcinkowska

[email protected]

Łódź, grudzień 2008

Rozdział 1

Ryzyko bankowe - praprzyczyna regulacji nadzorczych

1.1. Zakres działalności banków

Banki są specyficznym rodzajem podmiotów gospodarczych. Specyfika to konsekwencja roli, jaką odgrywają w gospodarce. Implikuje to zarówno regulacyjne warunki ich funkcjonowania, jak i ich organizację i sposób zarządzania.

Szczególna rola banków wynika z podstawowych ich funkcji: udzielania kredytów i jednoczesnego przyjmowania depozytów [1]. Bank jest zatem instytucją pośredniczącą między podmiotami, które chcą ulokować pieniądze na określony czas (deponentami), a podmiotami, u których występuje - w danym czasie - zapotrzebowanie na środki pieniężne (kredytobiorcami). Pojawia się tu wszakże pytanie, czy rzeczywiście są na rynku potrzebni pośrednicy finansowi, a zatem czy celowe jest istnienie banków.

W literaturze można znaleźć trzy podstawowe argumenty, które wyjaśniają konieczność istnienia banków [2]:

-koszty transakcyjne - pośrednicy finansowi są cenni ze względu na dostarczanie usług podzielności i transformacji ryzyka, których sami pożyczkobiorcy nie osiągną ze względu na koszty transakcyjne; jeśli bowiem istnieją pewne stałe koszty jakiejś transakcji finansowej, to pożyczkobiorcy utworzą koalicję, by działać wspólnie celem zaoszczędzenia tych kosztów [3];

- asymetria informacji - banki, zbierając z rynku informacje o potrzebach potencjalnych deponentów i kredytobiorców, mają lepszą możliwość przeprowadzania usług monitoringu; po pierwsze, znają ich preferencje dotyczące terminu i kwot inwestycji (depozytów i kredytów), po drugie, mają lepszy dostęp do informacji, a zatem lepszą możliwość oceny ryzyka związanego z inwestycją; mogą zatem uniknąć powielania kosztów monitoringu [4]. Powód ten łączy się zatem z pierwszą z wymienionych przyczyn w zakresie kosztów informacji [5]. Banki mają możliwość skorzystania z efektu synergii (informacyjnej ekonomii zakresu w wypadku kredytów), mogą stworzyć pulę aktywów o tym samym poziomie oczekiwanego dochodu, a niższym ryzyku, aniżeli byliby to w stanie uczynić deponenci, którzy samodzielnie próbowaliby pożyczać pieniądze [6]. Wynika to z faktu, że banki mają dostęp do uprzywilejowanych informacji o przyszłych i obecnych kredytobiorcach (pozyskanych w trakcie podejmowania decyzji kredytowej oraz dzięki prowadzeniu rachunków tych podmiotów);

- preferencja płynności deponentów i kredytobiorców - banki kreują płynność, transformują niepłynne aktywa w płynne zobowiązania [7]. Istnieje co prawda możliwość odnalezienia potencjalnego deponenta i kredytobiorcy, którzy byliby zainteresowani tym samym terminem inwestycji, jednakże obie strony mogą w międzyczasie zmienić swe decyzje w razie zaistnienia nieprzewidzianych początkowo okoliczności. Banki zaś są w stanie zebrać dużą liczbę deponentów i kredytobiorców, a tym samym spełnić wymagania obu stron i dostarczyć im żądanej płynności. Banki występują tu zatem jako "ubezpieczyciele płynności dla agentów o nieznanych terminach potrzeb konsumpcyjnych" [8].

Z powyższego wynika, że egzystencja banków jest konsekwencją niedoskonałości rynków. Gdyby bowiem istniał pełny, darmowy dostęp do informacji (a zatem gdyby potencjalni deponenci i kredytobiorcy, zainteresowani lokatą lub kredytem o tym samym przedziale czasu, mogli się sami odnaleźć) oraz nie istniałyby koszty transakcji, to banki nie miałyby racji bytu. Po prostu nie byłyby nikomu potrzebne.

Kolejna teza przemawiająca za koniecznością istnienia banków wynika z obserwacji, że - pomimo istnienia możliwości pozyskiwania funduszy z innych, częstokroć tańszych źródeł (np. z rynku kapitałowego) - wiele podmiotów nadal korzysta z kredytów bankowych. Wyjaśnienie tego faktu można znaleźć w teorii sygnałów. Przedsiębiorstwo zaciąga kredyt w banku, aby zasygnalizować innym uczestnikom rynku swą wiarygodność kredytową (od pozytywnej oceny wiarygodności jest uzależnione przyznanie kredytu), co umożliwi mu pozyskanie tańszych funduszy z innych źródeł [9], a ponadto zachęci klientów i dostawców do angażowania się w dłuższe z nim relacje [10].

Główną rolą banków, będących podstawowym elementem systemu finansowego, jest alokacja zasobów. Merton wskazał podstawowe funkcje, które musi spełniać system finansowy, aby wypełniał to zadanie [11]:

* rozliczanie i dokonywanie płatności dla ułatwienia wymiany dóbr i usług,

* agregacja funduszy w celu finansowania dużych projektów,

* transfer zasobów ekonomicznych w czasie, przestrzeni i między branżami,

* dostarczanie sposobów zarządzania niepewnością i sposobów kontroli ryzyka,

* rozpowszechnianie informacji o cenach w celu podejmowania decyzji w różnych sektorach gospodarki,

* dostarczanie sposobów rozwiązywania problemów asymetrii informacji oraz motywacji powstających przy tworzeniu kontraktów finansowych.

W tabeli 1.1. wskazano, w jaki sposób banki spełniają te funkcje.

Tabela 1.1. Spełnianie przez banki funkcji systemu finansowego

Podstawowe funkcje

Sposób spelniania funkcji przez banki

przeprowadzanie i rozliczanie płatności

dostarczają podstawowych form płatności (przelewy z rachunku rozliczeniowego, czeki, karty płatnicze, wypłata gotówki z bankomatu itp.)

agregacja (i dezagregacja) funduszy

zbierają depozyty i inne źródła funduszy, sprzedają fundusze powiernicze i inwestycyjne

transfer funduszy

udzielają kredytów osobom prywatnym, przed­się­bior­stwom i instytucjom rządowym, w różnych miejscach i na różne terminy

zarządzanie niepewnością i kontrola ryzyka

ograniczają niepewność związaną z ryzykiem kredytowym, płynnością i ryzykiem stopy procentowej, oferują usługi zarządzania ryzykiem

przetwarzanie informacji

wykonują wiele usług polegających na pozyskiwaniu, przetwarzaniu, przechowywaniu i rozpowszechnianiu informacji

zaradzanie problemom agencyjnym powstającym przy zawieraniu kontraktów finansowych

monitorują zdolność kredytową pożyczkobiorców, sygnalizują zmiany w jakości kredytu, dostarczają gwarancji (i akceptów)

Źródło: J.F. Sinkey, Jr., Commercial Bank Financial Management In the Financial - Services Industry, wyd.6., Prentice Hall, Upper Saddle River, New Jersey 2002, s. 4.

Analiza przyczyn istnienia banków i pełnionych przez nie funkcji prowadzi do wniosku, że kwintesencją działalności bankowej jest ponoszenie ryzyka [12]: świadome narażanie się na nie i zarządzanie nim. Na banku ciąży zatem odpowiedzialność za uzyskanie przewagi w zakresie zarządzania ryzykiem, ku pożytkowi własnemu, klientów i gospodarki [13]

Ryzyko jako immanentną cechę działalności bankowej uwzględnia się także w legislacyjnej definicji banku. Ustawa Prawo bankowe definiuje ten podmiot jako osobę prawną "utworzoną zgodnie z przepisami ustaw, działającą na podstawie zezwoleń uprawniających do wykonywania czynności bankowych obciążających ryzykiem środki powierzone pod jakimkolwiek tytułem zwrotnym" [14].

Ustawa ta ogranicza zakres działalności banków do czynności bankowych oraz kilku innych, wskazanych enumeratywnie. Ma to służyć ochronie klientów tych instytucji przed kumulowaniem ryzyka z różnych typów działalności. Ustawa określa dwa rodzaje czynności bankowych: czynności bankowe i czynności, które stają się czynnościami bankowymi, gdy są wykonywane przez banki (patrz tabela 1.2.). Wykonywanie czynności z pierwszej grupy - często określanych jako czynności bankowe sensu stricto - jest zastrzeżone wyłącznie dla banków. Pozostałe zaś - nazywane czynnościami bankowymi sensu largo - nie podlegają takim ograniczeniom i bank, oferując je klientom, bezpośrednio konkuruje nie tylko z bankami, ale także z innymi rodzajami podmiotów.

Tabela 1.2. Czynności bankowe

Czynności bankowe sensu stricto

Czynności bankowe sensu largo

- przyjmowanie wkładów pieniężnych płatnych na żądanie lub z nadejściem oznaczonego terminu oraz prowadzenie rachunków tych wkładów

- prowadzenie innych rachunków bankowych

- udzielanie kredytów

- udzielanie i potwierdzanie gwarancji bankowych oraz otwieranie i potwierdzanie akredytyw

- emitowanie bankowych papierów wartościowych

- przeprowadzanie bankowych rozliczeń pieniężnych

- wydawanie instrumentu pieniądza elektronicznego

- wykonywanie innych czynności przewidzianych wyłącznie dla banku w odrębnych ustawach

- udzielanie pożyczek pieniężnych

- operacje czekowe i wekslowe oraz operacje, których przedmiotem są warranty

- wydawanie kart płatniczych oraz wykonywanie operacji przy ich użyciu

- terminowe operacje finansowe

- nabywanie i zbywanie wierzytelności pieniężnych

- przechowywanie przedmiotów i papierów wartościowych oraz udostępnianie skrytek sejfowych

- prowadzenie skupu i sprzedaży wartości dewizowych

- udzielanie i potwierdzanie poręczeń

- wykonywanie czynności zleconych, związanych z emisją papierów wartościowych

- pośrednictwo w dokonywaniu przekazów pieniężnych oraz rozliczeń w obrocie dewizowym

Źródło: na podstawie ustawy Prawo bankowe (art. 5).

Oprócz świadczenia usług wymienionych wśród czynności bankowych bank może [15]:

- obejmować lub nabywać akcje i prawa z akcji, udziały innej osoby prawnej i jednostki uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych,

- zaciągać zobowiązania związane z emisją papierów wartościowych,

- dokonywać obrotu papierami wartościowymi,

- dokonywać, na warunkach uzgodnionych z dłużnikiem, zamiany wierzytelności na składniki majątku dłużnika,

- nabywać i zbywać nieruchomości,

- świadczyć usługi konsultacyjno-doradcze w sprawach finansowych,

- świadczyć usługi certyfikacyjne w rozumieniu przepisów o podpisie elektronicznym, z wyłączeniem wydawania certyfikatów kwalifikowanych wykorzystywanych przez banki w czynnościach, których są stronami,

- świadczyć inne usługi finansowe,

- wykonywać inne czynności, jeżeli uprawniają je do tego przepisy odrębnych ustaw.

Na podstawie obu grup czynności bank musi stworzyć ofertę dla klientów oraz zorganizować swoją gospodarkę finansową. W odniesieniu do oferty bankowej definiuje się operacje bankowe, czyli umowne relacje między bankiem i klientem, w których bank świadczy usługi, a klient jest usługobiorcą. Z tymi operacjami wiążą się określone świadczenia bądź to na rzecz banku (np. prowizje, odsetki od kredytów), bądź też na rzecz klienta (np. odsetki od depozytów) [16].

Operacje bankowe mogą być klasyfikowane według [17]:

- podmiotów - operacje własne, klientów, obce,

- terytorium - operacje krajowe i zagraniczne, międzybankowe i międzyoddziałowe,

- rodzajów operacji - operacje bilansowe, pozabilansowe, nieewidencjonowane w bilansie,

- rodzaju waluty - operacje w złotych, w walutach obcych,

- przedmiotu działania - operacje czynne, bierne, pośredniczące,

- form rozliczeń - operacje gotówkowe, bezgotówkowe.

Najbardziej powszechny ogólny podział wyodrębnia:

- operacje czynne, czyli aktywne - wiążą się z lokowaniem zgromadzonych środków; są to przede wszystkim kredyty oraz papiery wartościowe, a także lokaty zdeponowane w innych bankach;

- operacje bierne, czyli pasywne - polegają na pozyskiwaniu środków; są to przede wszystkim depozyty, własne papiery wartościowe, zaciągnięte kredyty, pożyczki itp.;

- operacje usługowe (pośredniczące i inne) - to przede wszystkim operacje pośredniczące, czyli wykonywane na zlecenie i rachunek klientów (np. rozliczenia pieniężne, zakup papierów na zlecenie klienta itp.), a także inne usługi, np. wynajem skrytek sejfowych, doradztwo.

Banki mogą tworzyć swoją ofertę na bazie wszystkich dozwolonych prawem bankowym czynności bądź też ograniczyć się do pewnego zakresu. Podobnie zresztą jest z wyborem grupy klientów, do których bank adresuje tę ofertę - może to być wyraźnie sprecyzowana grupa bądź nie. Między innymi te aspekty są podstawą wyróżnienia rodzajów banków. Zatem wyodrębnia się [18]:

- banki uniwersalne, które wykonują pełny zakres usług - zarówno gromadzenie depozytów i udzielanie kredytów, jak i obrót papierami wartościowymi, działalność emisyjną i doradczą itd.; cele działania tych banków są kompleksowe, obsługują klientów zarówno detalicznych, jak i korporacje i małe firmy;

- banki depozytowo-kredytowe, które koncentrują się na podstawowych czynnościach bankowych związanych z gromadzeniem depozytów i udzielaniem kredytów oraz przeprowadzaniem rozliczeń; krąg klientów nie musi być ograniczony, choć współcześnie wielu klientów uważa ten zakres usług za niewystarczający (w szczególności duże przedsiębiorstwa i zamożni klienci indywidualni), zatem banki takie zwykle muszą się koncentrować na wybranych grupach podmiotów;

- banki inwestycyjne, których domeną działalności są operacje na rynku pieniężnym, działalność brokerska i dealerska, zarządzanie aktywami klientów, tworzenie i zarządzanie funduszami venture capital, doradztwo dla korporacji, finansowanie długoterminowe itd.; działalność tej grupy banków koncentruje się na dużych przedsiębiorstwach i ewentualnie bardzo zamożnych klientach indywidualnych;

- banki specjalistyczne, które skupiają się na określonym rodzaju czynności bankowych, np. finansowaniu pewnego rodzaju potrzeb, lub wykorzystują określone parametry typowych produktów; przykładem pierwszego typu specjalizacji są banki samochodowe (finansujące kredyty na zakup samochodu), na ogół powiązane kapitałowo z producentem określonej marki pojazdów, a przykładem drugiego typu - banki hipoteczne, które udzielają kredytów zabezpieczonych hipoteką; największe znaczenie ma tu zatem nie cel kredytowania (niekoniecznie zakup nieruchomości), lecz sposób zabezpieczenia wierzytelności; działalność banków hipotecznych reguluje odrębna ustawa (o listach zastawnych i bankach hipotecznych);

- spółdzielczość kredytową (banki spółdzielcze), która odróżnia się nie tylko formą prawną, ale także zakresem działania; zwykle są to małe banki koncentrujące się na obsłudze członków spółdzielni, działające z reguły na obszarach wiejskich; często mają charakter banków depozytowo-kredytowych, a nawet uniwersalnych; ich działalność reguluje - poza Prawem bankowym - także Ustawa o funkcjonowaniu banków spółdzielczych (...);

- kasy oszczędnościowe (popularne zwłaszcza w Niemczech), które skupiają się na zaspokajaniu potrzeb gospodarstw domowych i małych firm.

Niekiedy powyższa lista jest uzupełniana o instytucje parabankowe (np. SKOK-i), jednak są to podmioty, które - choć wykonują działalność zbliżoną lub nawet analogiczną do bankowej - nie podlegają reżimowi Prawa bankowego i nie sprawuje się nad nimi nadzoru bankowego [19].

Banki mogą działać na różnym obszarze. Wyróżnia się banki lokalne, regionalne, ogólnokrajowe, międzynarodowe i globalne. Kolejnym czynnikiem różnicującym banki jest zakres stosowanych kanałów dystrybucji produktów i kontaktów z klientami. Współcześnie powszechne są banki wielokanałowe, co zostało wymuszone wymaganiami klientów. Na ogół kanały zdalnego dostępu (np. internet, telefon, telefon komórkowy: WAP, SMS) są uzupełnieniem placówek bankowych, jednak niektóre banki przyjmują strategię różnicowania kanałów w odniesieniu do różnych grup klientów lub produktów.

Wszelkie ostre podziały rodzajów systemów bankowych i rodzajów samych banków w ostatnich latach mocno się zatarły. Coraz częściej banki łączą działalność uniwersalną ze specjalistyczną bądź tworzą holdingi lub konglomeraty finansowe. Wynika to z chęci całościowej obsługi klienta przez jeden podmiot (lub grupę podmiotów powiązanych) [20]. Aby sobie zagwarantować możliwość istnienia w przyszłości oraz utrzymać lub nawet wzmocnić swą pozycję konkurencyjną, banki muszą aktywnie dostosowywać się do dokonujących się wokół nich przemian. Funkcje banków będą zatem ewoluować, aby mogły one zyskiwać trwałą przewagę konkurencyjną.

Z każdą operacją bankową wiąże się ryzyko. Rozwój bankowości, wprowadzanie nowych produktów oraz form świadczenia usług finansowych wpływają na zmianę charakteru całościowego ryzyka ponoszonego przez te instytucje. W związku ze wzrostem skali, znaczenia i tempa realizacji transakcji bankowych tym bardziej istotne staje się właściwe zarządzanie ryzykiem.