PREMI?RE PARTIE

CHAPITRE PREMIER

 

Pour écrire l'histoire de sa vie, il faut d'abord avoir vécu; aussi n'est-ce pas la mienne que j'écris.

Mais de m?me qu'un blessé atteint de la gangr?ne s'en va dans un amphithéâtre se faire couper un membre pourri; et le professeur qui l'ampute, couvrant d'un linge blanc le membre séparé du corps, le fait circuler de mains en mains par tout l'amphithéâtre, pour que les él?ves l'examinent; de m?me, lorsqu'un certain temps de l'existence d'un homme, et, pour ainsi dire, un des membres de sa vie, a été blessé et gangrené par une maladie morale, il peut couper cette portion de lui-m?me, la retrancher du reste de sa vie, et la faire circuler sur la place publique, afin que les gens du m?me âge palpent et jugent la maladie.

Ainsi, ayant été atteint, dans la premi?re fleur de la jeunesse, d'une maladie morale abominable, je raconte ce qui m'est arrivé pendant trois ans. Si j'étais seul malade, je n'en dirais rien; mais comme il y en a beaucoup d'autres que moi qui souffrent du m?me mal, j'écris pour ceux-la, sans trop savoir s'ils y feront attention; car dans le cas o? personne n'y prendrait garde, j'aurai encore retiré ce fruit de mes paroles de m'?tre mieux guéri moi-m?me, et comme le renard pris au pi?ge, j'aurai rongé mon pied captif. 

 

Chapitre II

 

Pendant les guerres de l'empire, tandis que les maris et les fr?res étaient en Allemagne, les m?res inqui?tes avaient mis au monde une génération ardente, pâle, nerveuse. Conçus entre deux batailles, élevés dans les colléges aux roulements des tambours, des milliers d'enfants se regardaient entre eux d'un ?il sombre, en essayant leurs muscles chétifs. De temps en temps leurs p?res ensanglantés apparaissaient, les soulevaient sur leurs poitrines chamarrées d'or, puis les posaient a terre et remontaient a cheval.

Un seul homme était en vie alors en Europe; le reste des ?tres tâchait de se remplir les poumons de l'air qu'il avait respiré. Chaque année, la France faisait présent a cet homme de trois cent mille jeunes gens; et lui, prenant avec un sourire cette fibre nouvelle arrachée au c?ur de l'humanité, il la tordait entre ses mains, et en faisait une corde neuve a son arc; puis il posait sur cet arc une de ces fl?ches qui travers?rent le monde, et s'en furent tomber dans une petite vallée d'une île déserte, sous un saule pleureur.

Jamais il n'y eut tant de nuits sans sommeil que du temps de cet homme; jamais on ne vit se pencher sur les remparts des villes un tel peuple de m?res désolées; jamais il n'y eut un tel silence autour de ceux qui parlaient de mort. Et pourtant jamais il n'y eut tant de joie, tant de vie, tant de fanfares guerri?res dans tous les c?urs; jamais il n'y eut de soleils si purs que ceux qui séch?rent tout ce sang. On disait que Dieu les faisait pour cet homme, et on les appelait ses soleils d'Austerlitz. Mais il les faisait bien lui-m?me avec ses canons toujours tonnants, et qui ne laissaient de nuages qu'aux lendemains de ses batailles.

C'était l'air de ce ciel sans tache, o? brillait tant de gloire, o? resplendissait tant d'acier, que les enfants respiraient alors. Ils savaient bien qu'ils étaient destinés aux hécatombes; mais ils croyaient Murat invulnérable, et on avait vu passer l'Empereur sur un pont o? sifflaient tant de balles, qu'on ne savait s'il pouvait mourir. Et quand m?me on aurait d? mourir, qu'était-ce que cela? La mort elle-m?me était si belle alors, si grande, si magnifique dans sa pourpre fumante! Elle ressemblait si bien a l'espérance, elle fauchait de si verts épis qu'elle en était comme devenue jeune, et qu'on ne croyait plus a la vieillesse. Tous les berceaux de France étaient des boucliers; tous les cercueils en étaient aussi; il n'y avait vraiment plus de vieillards; il n'y avait que des cadavres ou des demi-dieux.

Cependant l'immortel Empereur était un jour sur une colline a regarder sept peuples s'égorger; comme il ne savait pas encore s'il serait le maître du monde ou seulement de la moitié, Azraël passa sur la route; il l'effleura du bout de l'aile, et le poussa dans l'Océan. Au bruit de sa chute, les vieilles croyances moribondes se redress?rent sur leurs lits de douleur, et, avançant leurs pattes crochues, toutes les royales araignées découp?rent l'Europe, et de la pourpre de César se firent un habit d'Arlequin.

De m?me qu'un voyageur, tant qu'il est sur le chemin, court nuit et jour par la pluie et par le soleil, sans s'apercevoir de ses veilles ni des dangers; mais d?s qu'il est arrivé au milieu de sa famille et qu'il s'assoit devant le feu, il éprouve une lassitude sans bornes et peut a peine se traîner a son lit; ainsi la France, veuve de César, sentit tout a coup sa blessure. Elle tomba en défaillance, et s'endormit d'un si profond sommeil que ses vieux rois, la croyant morte, l'envelopp?rent d'un linceul blanc. La vieille armée en cheveux gris rentra épuisée de fatigue, et les foyers des châteaux déserts se rallum?rent tristement.

Alors ces hommes de l'Empire, qui avaient tant couru et tant égorgé, embrass?rent leurs femmes amaigries et parl?rent de leurs premi?res amours; ils se regard?rent dans les fontaines de leurs prairies natales, et ils s'y virent si vieux, si mutilés, qu'ils se souvinrent de leurs fils, afin qu'on leur fermât les yeux. Ils demand?rent o? ils étaient; les enfants sortirent des coll?ges, et ne voyant plus ni sabres, ni cuirasses, ni fantassins, ni cavaliers, ils demand?rent a leur tour o? étaient leurs p?res. Mais on leur répondit que la guerre était finie, que César était mort, et que les portraits de Wellington et de Blücher étaient suspendus dans les antichambres des consulats et des ambassades, avec ces deux mots au bas: Salvatoribus mundi.

Alors il s'assit sur un monde en ruines une jeunesse soucieuse. Tous ces enfants étaient des gouttes d'un sang br?lant qui avait inondé la terre; ils étaient nés au sein de la guerre, pour la guerre. Ils avaient r?vé pendant quinze ans des neiges de Moscou et du soleil des Pyramides; on les avait trempés dans le mépris de la vie comme de jeunes épées. Ils n'étaient pas sortis de leurs villes, mais on leur avait dit que par chaque barri?re de ces villes on allait a une capitale d'Europe. Ils avaient dans la t?te tout un monde; ils regardaient la terre, le ciel, les rues et les chemins; tout cela était vide, et les cloches de leurs paroisses résonnaient seules dans le lointain.

De pâles fantômes, couverts de robes noires, traversaient lentement les campagnes; d'autres frappaient aux portes des maisons, et d?s qu'on leur avait ouvert, ils tiraient de leurs poches de grands parchemins tout usés, avec lesquels ils chassaient les habitants. De tous côtés arrivaient des hommes encore tout tremblants de la peur qui leur avait pris a leur départ, vingt ans auparavant. Tous réclamaient, disputaient et criaient; on s'étonnait qu'une seule mort p?t appeler tant de corbeaux.

Le roi de France était sur son trône, regardant ça et la s'il ne voyait pas une abeille dans ses tapisseries. Les uns lui tendaient leur chapeau, et il leur donnait de l'argent; les autres lui montraient un crucifix, et il le baisait; d'autres se contentaient de lui crier aux oreilles de grands noms retentissants, et il répondait a ceux-la d'aller dans sa grand'salle, que les échos en étaient sonores; d'autres encore lui montraient leurs vieux manteaux, comme ils en avaient bien effacé les abeilles, et a ceux-la il donnait un habit neuf.

Les enfants regardaient tout cela, pensant toujours que l'ombre de César allait débarquer a Cannes et souffler sur ces larves; mais le silence continuait toujours, et l'on ne voyait flotter dans le ciel que la pâleur des lis. Quand les enfants parlaient de gloire, on leur disait: Faites-vous pr?tres; quand ils parlaient d'ambition: Faites-vous pr?tres; d'espérance, d'amour, de force, de vie: Faites-vous pr?tres.

Cependant, il monta a la tribune aux harangues un homme qui tenait a la main un contrat entre le roi et le peuple; il commença a dire que la gloire était une belle chose, et l'ambition et la guerre aussi; mais qu'il y en avait une plus belle, qui s'appelait la liberté.

Les enfants relev?rent la t?te et se souvinrent de leurs grands-p?res, qui en avaient aussi parlé. Ils se souvinrent d'avoir rencontré, dans les coins obscurs de la maison paternelle, des bustes mystérieux avec de longs cheveux de marbre et une inscription romaine; ils se souvinrent d'avoir vu le soir, a la veillée, leurs a?eules branler la t?te et parler d'un fleuve de sang bien plus terrible encore que celui de l'Empereur. Il y avait pour eux dans ce mot de liberté quelque chose qui leur faisait battre le c?ur a la fois comme un lointain et terrible souvenir et comme une ch?re espérance, plus lointaine encore.

Ils tressaillirent en l'entendant; mais, en rentrant au logis, ils virent trois paniers qu'on portait a Clamart: c'étaient trois jeunes gens qui avaient prononcé trop haut ce mot de liberté.

Un étrange sourire leur passa sur les l?vres a cette triste vue; mais d'autres harangueurs, montant a la tribune, commenc?rent a calculer publiquement ce que co?tait l'ambition, et que la gloire était bien ch?re; ils firent voir l'horreur de la guerre et appel?rent boucheries les hécatombes. Et ils parl?rent tant et si longtemps que toutes les illusions humaines, comme des arbres en automne, tombaient feuille a feuille autour d'eux, et que ceux qui les écoutaient passaient leur main sur leur front, comme des fiévreux qui s'éveillent.

Les uns disaient: Ce qui a causé la chute de l'Empereur, c'est que le peuple n'en voulait plus; les autres: Le peuple voulait le roi; non, la liberté; non, la raison; non, la religion; non, la constitution anglaise; non, l'absolutisme; un dernier ajouta: Non! rien de tout cela, mais le repos. Et ils continu?rent ainsi, tantôt raillant, tantôt disputant, pendant nombre d'années, et, sous prétexte de bâtir, démolissant tout pierre a pierre, si bien qu'il ne passait plus rien de vivant dans l'atmosph?re de leurs paroles, et que les hommes de la veille devenaient tout a coup des vieillards.

Trois éléments partageaient donc la vie qui s'offrait alors aux jeunes gens: derri?re eux un passé a jamais détruit, s'agitant encore sur ses ruines, avec tous les fossiles des si?cles de l'absolutisme; devant eux l'aurore d'un immense horizon, les premi?res clartés de l'avenir; et entre ces deux mondes... quelque chose de semblable a l'Océan qui sépare le vieux continent de la jeune Amérique, je ne sais quoi de vague et de flottant, une mer houleuse et pleine de naufrages, traversée de temps en temps par quelque blanche voile lointaine ou par quelque navire soufflant une lourde vapeur; le si?cle présent, en un mot, qui sépare le passé de l'avenir, qui n'est ni l'un ni l'autre et qui ressemble a tous deux a la fois, et o? l'on ne sait, a chaque pas qu'on fait, si l'on marche sur une semence ou sur un débris.

Voila dans quel chaos il fallut choisir alors; voila ce qui se présentait a des enfants pleins de force et d'audace, fils de l'Empire et petits-fils de la Révolution.

Or, du passé, ils n'en voulaient plus, car la foi en rien ne se donne; l'avenir, ils l'aimaient, mais quoi? comme Pygmalion Galathée; c'était pour eux comme une amante de marbre, et ils attendaient qu'elle s'animât, que le sang colorât ses veines.

Il leur restait donc le présent, l'esprit du si?cle, ange du crépuscule, qui n'est ni la nuit ni le jour; ils le trouv?rent assis sur un sac de chaux plein d'ossements, serré dans le manteau des égo?stes, et grelottant d'un froid terrible. L'angoisse de la mort leur entra dans l'âme a la vue de ce spectre moitié momie et moitié f?tus; ils s'en approch?rent comme le voyageur a qui l'on montre a Strasbourg la fille d'un vieux comte de Sarverden, embaumée dans sa parure de fiancée. Ce squelette enfantin fait frémir, car ses mains fluettes et livides portent l'anneau des épousées, et sa t?te tombe en poussi?re au milieu des fleurs d'oranger.

Comme a l'approche d'une temp?te il passe dans les for?ts un vent terrible qui fait frissonner tous les arbres, a quoi succ?de un profond silence, ainsi Napoléon avait tout ébranlé en passant sur le monde; les rois avaient senti vaciller leur couronne, et, portant leur main a leur t?te, ils n'y avaient trouvé que leurs cheveux hérissés de terreur. Le pape avait fait trois cents lieues pour le bénir au nom de Dieu et lui poser son diad?me; mais il le lui avait pris des mains. Ainsi tout avait tremblé dans cette for?t lugubre des puissances de la vieille Europe; puis le silence avait succédé.

On dit que, lorsqu'on rencontre un chien furieux, si l'on a le courage de marcher gravement, sans se retourner, et d'une mani?re réguli?re, le chien se contente de vous suivre pendant un certain temps, en grommelant entre ses dents; tandis que, si on laisse échapper un geste de terreur, si on fait un pas trop vite, il se jette sur vous et vous dévore; car une fois la premi?re morsure faite, il n'y a plus moyen de lui échapper. 

Or, dans l'histoire européenne, il était arrivé souvent qu'un souverain e?t fait ce geste de terreur et que son peuple l'e?t dévoré; mais si un l'avait fait, tous ne l'avaient pas fait en m?me temps, c'est-a-dire qu'un roi avait disparu, mais non la majesté royale. Devant Napoléon la majesté royale l'avait fait ce geste qui perd tout, et non seulement la majesté, mais la religion, mais la noblesse, mais toute puissance divine et humaine.

Napoléon mort, les puissances divines et humaines étaient bien rétablies de fait; mais la croyance en elles n'existait plus. Il y a un danger terrible a savoir ce qui est possible, car l'esprit va toujours plus loin. Autre chose est de se dire: Ceci pourrait ?tre, ou de se dire: Ceci a été; c'est la premi?re morsure du chien.

Napoléon despote fut la derni?re lueur de la lampe du despotisme; il détruisit et parodia les rois, comme Voltaire les livres saints. Et apr?s lui on entendit un grand bruit, c'était la pierre de Sainte-Hél?ne qui venait de tomber sur l'ancien monde. Aussitôt parut dans le ciel l'astre glacial de la raison; et ses rayons, pareils a ceux de la froide déesse des nuits, versant de la lumi?re sans chaleur, envelopp?rent le monde d'un suaire livide.

On avait bien vu jusqu'alors des gens qui ha?ssaient les nobles, qui déclamaient contre les pr?tres, qui conspiraient contre les rois; on avait bien crié contre les abus et les préjugés; mais ce fut une grande nouveauté que de voir le peuple en sourire. S'il passait un noble, ou un pr?tre, ou un souverain, les paysans qui avaient fait la guerre commençaient a hocher la t?te et a dire: "Ah! celui-la nous l'avons vu en temps et en lieu; il avait un autre visage." Et quand on parlait du trône et de l'autel, ils répondaient: "Ce sont quatre ais de bois; nous les avons cloués et décloués." Et quand on leur disait: "Peuple, tu es revenu des erreurs qui t'avaient égaré; tu as rappelé tes rois et tes pr?tres"; ils répondaient: "Ce n'est pas nous; ce sont ces bavards-la." Et quand on leur disait: "Peuple, oublie le passé, laboure et obéis", ils se redressaient sur leurs si?ges, et on entendait un sourd retentissement. C'était un sabre rouillé et ébréché qui avait remué dans un coin de la chaumi?re. Alors on ajoutait aussitôt: "Reste en repos du moins; si on ne te nuit pas, ne cherche pas a nuire." Hélas! ils se contentaient de cela.

Mais la jeunesse ne s'en contentait pas. Il est certain qu'il y a dans l'homme deux puissances occultes qui combattent jusqu'a la mort; l'une, clairvoyante et froide, s'attache a la réalité, la calcule, la p?se, et juge le passé; l'autre a soif de l'avenir et s'élance vers l'inconnu. Quand la passion emporte l'homme, la raison le suit en pleurant et en l'avertissant du danger; mais d?s que l'homme s'est arr?té a la voix de la raison, d?s qu'il s'est dit: C'est vrai, je suis un fou; o? allais-je? la passion lui crie: Et moi, je vais donc mourir?

Un sentiment de malaise inexprimable commença donc a fermenter dans tous les c?urs jeunes. Condamnés au repos par les souverains du monde, livrés aux cuistres de toute esp?ce, a l'oisiveté et a l'ennui, les jeunes gens voyaient se retirer d'eux les vagues écumantes contre lesquelles ils avaient préparé leur bras. Tous ces gladiateurs frottés d'huile se sentaient au fond de l'âme une mis?re insupportable. Les plus riches se firent libertins; ceux d'une fortune médiocre prirent un état et se résign?rent soit a la robe, soit a l'épée; les plus pauvres se jet?rent dans l'enthousiasme a froid, dans les grands mots, dans l'affreuse mer de l'action sans but. Comme la faiblesse humaine cherche l'association et que les hommes sont troupeaux de nature, la politique s'en m?la. On s'allait battre avec les gardes du corps sur les marches de la chambre législative, on courait a une pi?ce de théâtre o? Talma portait une perruque qui le faisait ressembler a César, on se ruait a l'enterrement d'un député libéral. Mais des membres des deux partis opposés, il n'en était pas un qui, en rentrant chez lui, ne sentît am?rement le vide de son existence et la pauvreté de ses mains.

En m?me temps que la vie du dehors était si pâle et si mesquine, la vie intérieure de la société prenait un aspect sombre et silencieux; l'hypocrisie la plus sév?re régnait dans les m?urs; les idées anglaises se joignant a la dévotion, la gaîté m?me avait disparu. Peut-?tre était-ce la Providence qui préparait déja ses voies nouvelles; peut-?tre était-ce l'ange avant-coureur des sociétés futures qui semait déja dans le c?ur des femmes les germes de l'indépendance humaine, que quelque jour elles réclameront. Mais il est certain que tout d'un coup, chose inou?e, dans tous les salons de Paris, les hommes pass?rent d'un côté et les femmes de l'autre; et ainsi, les unes v?tues de blanc comme des fiancées, les autres v?tus de noir comme des orphelins, ils commenc?rent a se mesurer des yeux.

Qu'on ne s'y trompe pas: ce v?tement noir que portent les hommes de notre temps est un symbole terrible; pour en venir la, il a fallu que les armures tombassent pi?ce a pi?ce et les broderies fleur a fleur. C'est la raison humaine qui a renversé toutes les illusions; mais elle en porte elle-m?me le deuil, afin qu'on la console.

Les m?urs des étudiants et des artistes, ces m?urs si libres, si belles, si pleines de jeunesse, se ressentirent du changement universel. Les hommes, en se séparant des femmes, avaient chuchoté un mot qui blesse a mort: le mépris; ils s'étaient jetés dans le vin et dans les courtisanes. Les étudiants et les artistes s'y jet?rent aussi; l'amour était traité comme la gloire et la religion; c'était une illusion ancienne. On allait donc aux mauvais lieux; la grisette, cette classe si r?veuse, si romanesque, et d'un amour si tendre et si doux, se vit abandonnée aux comptoirs des boutiques. Elle était pauvre, et on ne l'aimait plus; elle voulut avoir des robes et des chapeaux: elle se vendit. Ô mis?re! le jeune homme qui aurait d? l'aimer, qu'elle aurait aimé elle-m?me, celui qui la conduisait autrefois aux bois de Verri?res et de Romainville, aux danses sur le gazon, aux soupers sous l'ombrage; celui qui venait causer le soir sous la lampe, au fond de la boutique, durant les longues veillées d'hiver; celui qui partageait avec elle son morceau de pain trempé de la sueur de son front, et son amour sublime et pauvre; celui-la, ce m?me homme, apr?s l'avoir délaissée, la retrouvait quelque soir d'orgie au fond du lupanar, pâle et plombée, a jamais perdue, avec la faim sur les l?vres et la prostitution dans le c?ur.

Or, vers ces temps-la, deux po?tes, les deux plus beaux génies du si?cle apr?s Napoléon, venaient de consacrer leur vie a rassembler tous les éléments d'angoisse et de douleur épars dans l'univers. Goethe, le patriarche d'une littérature nouvelle, apr?s avoir peint dans Werther la passion qui m?ne au suicide, avait tracé dans son Faust la plus sombre figure humaine qui e?t jamais représenté le mal et le malheur. Ses écrits commenc?rent alors a passer d'Allemagne en France.

Du fond de son cabinet d'étude, entouré de tableaux et de statues, riche, heureux et tranquille, il regardait venir a nous son ?uvre de tén?bres avec un sourire paternel. Byron lui répondit par un cri de douleur qui fit tressaillir la Gr?ce, et suspendit Manfred sur les abîmes, comme si le néant e?t été le mot de l'énigme hideuse dont il s'enveloppait.

Pardonnez-moi, ô grands po?tes, qui ?tes maintenant un peu de cendre et qui reposez sous la terre; pardonnez-moi! vous ?tes des demi-dieux, et je ne suis qu'un enfant qui souffre. Mais en écrivant tout ceci, je ne puis m'emp?cher de vous maudire. Que ne chantiez-vous le parfum des fleurs, les voix de la nature, l'espérance et l'amour, la vigne et le soleil, l'azur et la beauté? Sans doute vous connaissiez la vie, et sans doute vous aviez souffert; et le monde croulait autour de vous, et vous pleuriez sur ses ruines, et vous désespériez; et vos maîtresses vous avaient trahis, et vos amis calomniés, et vos compatriotes méconnus; et vous aviez le vide dans le c?ur, la mort devant les yeux, et vous étiez des colosses de douleur. Mais dites-moi, vous, noble Goethe, n'y avait-il plus de voix consolatrice dans le murmure religieux de vos vieilles for?ts d'Allemagne? Vous pour qui la belle poésie était la s?ur de la science, ne pouvaient-elles a elles deux trouver dans l'immortelle nature une plante salutaire pour le c?ur de leur favori? Vous qui étiez un panthéiste, un po?te antique de la Gr?ce, un amant des formes sacrées, ne pouviez-vous mettre un peu de miel dans ces beaux vases que vous saviez faire, vous qui n'aviez qu'a sourire et a laisser les abeilles vous venir sur les l?vres? Et toi, et toi, Byron, n'avais-tu pas pr?s de Ravenne, sous tes orangers d'Italie, sous ton beau ciel vénitien, pr?s de ta ch?re Adriatique, n'avais-tu pas ta bien-aimée? Ô Dieu! moi qui te parle, et qui ne suis qu'un faible enfant, j'ai connu peut-?tre des maux que tu n'as pas soufferts, et cependant je crois encore a l'espérance, et cependant je bénis Dieu.

Quand les idées anglaises et allemandes pass?rent ainsi sur nos t?tes, ce fut comme un dégo?t morne et silencieux, suivi d'une convulsion terrible. Car formuler des idées générales, c'est changer le salp?tre en poudre, et la cervelle homérique du grand Goethe avait sucé, comme un alambic, toute la liqueur du fruit défendu. Ceux qui ne le lurent pas alors crurent n'en rien savoir. Pauvres créatures! l'explosion les emporta comme des grains de poussi?re dans l'abîme du doute universel.

Ce fut comme une dénégation de toutes choses du ciel et de la terre, qu'on peut nommer désenchantement, ou si l'on veut, désespérance, comme si l'humanité en léthargie avait été crue morte par ceux qui lui tâtaient le pouls. De m?me que ce soldat a qui l'on demanda jadis: A quoi crois-tu? et qui le premier répondit: A moi; ainsi la jeunesse de France, entendant cette question, répondit la premi?re: A rien.

D?s lors il se forma comme deux camps: d'une part, les esprits exaltés, souffrants, toutes les âmes expansives qui ont besoin de l'infini, pli?rent la t?te en pleurant; ils s'envelopp?rent de r?ves maladifs, et l'on ne vit plus que de fr?les roseaux sur un océan d'amertume. D'une autre part, les hommes de chair rest?rent debout, inflexibles, au milieu des jouissances positives, et il ne leur prit d'autre souci que de compter l'argent qu'ils avaient. Ce ne fut qu'un sanglot et un éclat de rire, l'un venant de l'âme, et l'autre du corps.

Voici donc ce que disait l'âme:

Hélas! hélas! la religion s'en va; les nuages du ciel tombent en pluie; nous n'avons plus ni espoir ni attente, pas deux petits morceaux de bois noir en croix devant lesquels tendre les mains. Le fleuve de la vie charrie de grands glaçons sur lesquels flottent les ours du pôle. L'astre de l'avenir se l?ve a peine; il ne peut sortir de l'horizon; il y reste enveloppé de nuages, et comme le soleil en hiver, son disque y apparaît d'un rouge de sang, qu'il a gardé de quatre-vingt-treize. Il n'y a plus d'amour, il n'y a plus de gloire. Quelle épaisse nuit sur la terre! Et nous serons morts quand il fera jour.

Voici donc ce que disait le corps:

L'homme est ici-bas pour se servir de ses sens; il a plus ou moins de morceaux d'un métal jaune ou blanc, avec quoi il a droit a plus ou moins d'estime. Manger, boire et dormir, c'est vivre. Quant aux liens qui existent entre les hommes, l'amitié consiste a pr?ter de l'argent; mais il est rare d'avoir un ami qu'on puisse aimer assez pour cela. La parenté sert aux héritages: l'amour est un exercice du corps; la seule jouissance intellectuelle est la vanité.

De m?me que, dans la machine pneumatique une balle de plomb et un duvet tombent aussi vite l'une que l'autre dans le vide, ainsi les plus fermes esprits subirent alors le m?me sort que les plus faibles et tomb?rent aussi avant dans les tén?bres. De quoi sert la force lorsqu'elle manque de point d'appui? Il n'y a point de ressource contre le vide. Je n'en veux d'autre preuve que Goethe lui-m?me, qui, lorsqu'il nous fit tant de mal, avait ressenti la souffrance de Faust avant de la répandre, et avait succombé comme tant d'autres, lui, fils de Spinosa, qui n'avait qu'a toucher la terre pour revivre, comme le fabuleux Antée.

Mais, pareille a la peste asiatique exhalée des vapeurs du Gange, l'affreuse désespérance marchait a grands pas sur la terre. Déja Chateaubriand, prince de poésie, enveloppant l'horrible idole de son manteau de p?lerin, l'avait placée sur un autel de marbre, au milieu des parfums des encensoirs sacrés. Déja, pleins d'une force désormais inutile, les enfants du si?cle raidissaient leurs mains oisives et buvaient dans leur coupe stérile le breuvage empoisonné. Déja tout s'abîmait, quand les chacals sortirent de terre. Une littérature cadavéreuse et infecte, qui n'avait que la forme, mais une forme hideuse, commença d'arroser d'un sang fétide tous les monstres de la nature.

Qui osera jamais raconter ce qui se passait alors dans les coll?ges? Les hommes doutaient de tout: les jeunes gens ni?rent tout. Les po?tes chantaient le désespoir: les jeunes gens sortirent des écoles avec le front serein, le visage frais et vermeil, et le blasph?me a la bouche. D'ailleurs le caract?re français, qui de sa nature est gai et ouvert, prédominant toujours, les cerveaux se remplirent aisément des idées anglaises et allemandes, mais les c?urs, trop légers pour lutter et pour souffrir, se flétrirent comme des fleurs fanées. Ainsi le principe de mort descendit froidement et sans secousse de la t?te aux entrailles. Au lieu d'avoir l'enthousiasme du mal nous n'e?mes que l'abnégation du bien; au lieu du désespoir, l'insensibilité. Des enfants de quinze ans, assis nonchalamment sous des arbrisseaux en fleur, tenaient par passe-temps des propos qui auraient fait frémir d'horreur les bosquets immobiles de Versailles. La communion du Christ, l'hostie, ce symbole éternel de l'amour céleste, servait a cacheter des lettres; les enfants crachaient le pain de Dieu.

Heureux ceux qui échapp?rent a ces temps! heureux ceux qui pass?rent sur les abîmes en regardant le ciel! Il y en eut sans doute, et ceux-la nous plaindront. 

Il est malheureusement vrai qu'il y a dans le blasph?me une grande déperdition de force qui soulage le c?ur trop plein. Lorsqu'un athée, tirant sa montre, donnait un quart d'heure a Dieu pour le foudroyer, il est certain que c'était un quart d'heure de col?re et de jouissance atroce qu'il se procurait. C'était le paroxysme du désespoir, un appel sans nom a toutes les puissances célestes; c'était une pauvre et misérable créature se tordant sous le pied qui l'écrase; c'était un grand cri de douleur. Et qui sait? aux yeux de celui qui voit tout, c'est peut-?tre une pri?re.

Ainsi les jeunes gens trouvaient un emploi de la force inactive dans l'affectation du désespoir. Se railler de la gloire, de la religion, de l'amour, de tout au monde, est une grande consolation, pour ceux qui ne savent que faire; ils se moquent par la d'eux-m?mes et se donnent raison tout en se faisant la leçon. Et puis, il est doux de se croire malheureux, lorsqu'on n'est que vide et ennuyé. La débauche, en outre, premi?re conclusion des principes de mort, est une terrible meule de pressoir lorsqu'il s'agit de s'énerver.

En sorte que les riches se disaient: Il n'y a de vrai que la richesse; tout le reste est un r?ve; jouissons et mourons. Ceux d'une fortune médiocre se disaient: Il n'y a de vrai que l'oubli; tout le reste est un r?ve; oublions et mourons. Et les pauvres disaient: Il n'y a de vrai que le malheur; tout le reste est un r?ve; blasphémons et mourons.

Ceci est-il trop noir? est-ce exagéré? Qu'en pensez-vous? Suis-je un misanthrope? Qu'on me permette une réflexion.

En lisant l'histoire de la chute de l'Empire romain, il est impossible de ne pas s'apercevoir du mal que les chrétiens, si admirables dans le désert, firent a l'État d?s qu'ils eurent la puissance. "Quand je pense, dit Montesquieu, a l'ignorance profonde dans laquelle le clergé grec plongea les la?ques, je ne puis m'emp?cher de le comparer a ces Scythes dont parle Hérodote, qui crevaient les yeux a leurs esclaves, afin que rien ne p?t les distraire et les emp?cher de battre leur lait. - Aucune affaire d'État, aucune paix, aucune guerre, aucune tr?ve, aucune négociation, aucun mariage, ne se trait?rent que par le minist?re des moines. On ne saurait croire quel mal il en résulta."

Montesquieu aurait pu ajouter: Le christianisme perdit les empereurs, mais il sauva les peuples. Il ouvrit aux Barbares les palais de Constantinople, mais il ouvrit les portes des chaumi?res aux anges consolateurs du Christ. Il s'agissait bien des grands de la terre; et voila qui est plus intéressant que les derniers râlements d'un empire corrompu jusqu'a la moelle des os, que le sombre galvanisme au moyen duquel s'agitait encore le squelette de la tyrannie sur la tombe d'Héliogabale et de Caracalla! La belle chose a conserver que la momie de Rome embaumée des parfums de Néron, cerclée du linceul de Tib?re! Il s'agissait, messieurs les politiques, d'aller trouver les pauvres et de leur dire d'?tre en paix; il s'agissait de laisser les vers et les taupes ronger les monuments de honte, mais de tirer des flancs de la momie une vierge aussi belle que la m?re du Rédempteur, l'espérance, amie des opprimés.

Voila ce que fit le christianisme; et maintenant, depuis tant d'années, qu'on fait ceux qui l'ont détruit? Ils ont vu que le pauvre se laissait opprimer par le riche, le faible par le fort, par cette raison qu'ils se disaient: Le riche et le fort m'opprimeront sur la terre; mais quand ils voudront entrer au paradis, je serai a la porte et je les accuserai au tribunal de Dieu. Ainsi, hélas! ils prenaient patience. 

Les antagonistes du Christ ont donc dit au pauvre: Tu prends patience jusqu'au jour de justice, il n'y a point de justice; tu attends la vie éternelle pour y réclamer ta vengeance, il n'y a point de vie éternelle; tu amasses dans un flacon tes larmes et celles de ta famille, les cris de tes enfants et les sanglots de ta femme, pour les porter au pied de Dieu a l'heure de ta mort; il n'y a point de Dieu.

Alors il est certain que le pauvre a séché ses larmes, qu'il a dit a sa femme de se taire, a ses enfants de venir avec lui, et qu'il s'est redressé sur la gl?be avec la force d'un taureau. Il a dit au riche: Toi qui m'opprimes, tu n'es qu'un homme; et au pr?tre: Tu en as menti, toi qui m'as consolé. C'était justement la ce que voulaient les antagonistes du Christ. Peut-?tre croyaient-ils faire ainsi le bonheur des hommes, en envoyant le pauvre a la conqu?te de la liberté.

Mais si le pauvre, ayant bien compris une fois que les pr?tres le trompent, que les riches le dérobent, que tous les hommes ont les m?mes droits, que tous les biens sont de ce monde, et que sa mis?re est impie; si le pauvre, croyant a lui et a ses deux bras pour toute croyance, s'est dit un beau jour: Guerre au riche! a moi aussi la jouissance ici-bas, puisqu'il n'y en a pas d'autre! a moi la terre, puisque le ciel est vide! a moi et a tous, puisque tous sont égaux! ô raisonneurs sublimes qui l'avez mené la, que lui direz-vous s'il est vaincu?

Sans doute vous ?tes des philanthropes, sans doute vous avez raison pour l'avenir, et le jour viendra o? vous serez bénis; mais pas encore, en vérité, nous ne pouvons pas vous bénir. Lorsque autrefois l'oppresseur disait: A moi la terre! - A moi le ciel, répondait l'opprimé. A présent que répondra-t-il?

Toute la maladie du si?cle présent vient de deux causes; le peuple qui a passé par et par porte au c?ur deux blessures. Tout ce qui était n'est plus; tout ce qui sera n'est pas encore. Ne cherchez pas ailleurs le secret de nos maux.

Voila un homme dont la maison tombe en ruine; il l'a démolie pour en bâtir une autre. Les décombres gisent sur son champ, et il attend des pierres nouvelles pour son édifice nouveau. Au moment o? le voila pr?t a tailler ses moellons et a faire son ciment, la pioche en mains, les bras retroussés, on vient lui dire que les pierres manquent et lui conseiller de reblanchir les vieilles pour en tirer parti. Que voulez-vous qu'il fasse, lui qui ne veut point de ruines pour faire un nid a sa couvée? La carri?re est pourtant profonde, les instruments trop faibles pour en tirer les pierres. Attendez, lui dit-on, on les tirera peu a peu; espérez, travaillez, avancez, reculez. Que ne lui dit-on pas? Et pendant ce temps-la cet homme, n'ayant plus sa vieille maison et pas encore sa maison nouvelle, ne sait comment se défendre de la pluie, ni comment préparer son repas du soir, ni o? travailler, ni o? reposer, ni o? vivre, ni o? mourir; et ses enfants sont nouveau-nés.

Ou je me trompe étrangement, ou nous ressemblons a cet homme. Ô peuples des si?cles futurs! lorsque, par une chaude journée d'été, vous serez courbés sur vos charrues dans les vertes campagnes de la patrie; lorsque vous verrez, sous un soleil pur et sans tache, la terre, votre m?re féconde, sourire dans sa robe matinale au travailleur, son enfant bien-aimé; lorsque, essuyant sur vos fronts tranquilles le saint bapt?me de la sueur, vous prom?nerez vos regards sur votre horizon immense, o? il n'y aura pas un épi plus haut que l'autre dans la moisson humaine, mais seulement des bleuets et des marguerites au milieu des blés jaunissants; ô hommes libres! quand alors vous remercierez Dieu d'?tre nés pour cette récolte, pensez a nous qui n'y serons plus; dites-vous que nous avons acheté bien cher le repos dont vous jouirez; plaignez-nous plus que tous vos p?res; car nous avons beaucoup des maux qui les rendaient dignes de plainte, et nous avons perdu ce qui les consolait.

 

Chapitre III

 

J'ai a raconter a quelle occasion je fus pris d'abord de la maladie du si?cle.

J'étais a table, a un grand souper, apr?s une mascarade. Autour de moi mes amis richement costumés, de tous côtés des jeunes gens et des femmes, tous étincelants de beauté et de joie; a droite et a gauche des mets exquis, des flacons, des lustres, des fleurs; au-dessus de ma t?te un orchestre bruyant, et en face de moi ma maîtresse, créature superbe que j'idolâtrais.

J'avais alors dix-neuf ans; je n'avais éprouvé aucun malheur ni aucune maladie; j'étais d'un caract?re a la fois hautain et ouvert, avec toutes les espérances et un c?ur débordant. Les vapeurs du vin fermentaient dans mes veines; c'était un de ces moments d'ivresse o? tout ce qu'on voit, tout ce qu'on entend vous parle de la bien-aimée. La nature enti?re paraît alors comme une pierre précieuse a mille facettes, sur laquelle est gravé le nom mystérieux. On embrasserait volontiers tous ceux qu'on voit sourire, et on se sent le fr?re de tout ce qui existe. Ma maîtresse m'avait donné rendez-vous pour la nuit, et je portais lentement mon verre a mes l?vres en la regardant. 

Comme je me retournais pour prendre une assiette, ma fourchette tomba. Je me baissai pour la ramasser, et, ne la trouvant pas d'abord, je soulevai la nappe pour voir o? elle avait roulé. J'aperçus alors sous la table le pied de ma maîtresse qui était posé sur celui d'un jeune homme assis a côté d'elle; leurs jambes étaient croisées et entrelacées, et ils les resserraient doucement de temps en temps.

Je me relevai parfaitement calme, demandai une autre fourchette et continuai a souper. Ma maîtresse et son voisin étaient, de leur côté, tr?s tranquilles aussi, se parlant a peine et ne se regardant pas. Le jeune homme avait les coudes sur la table et plaisantait avec une autre femme qui lui montrait son collier et ses bracelets. Ma maîtresse était immobile, les yeux fixes et noyés de langueur. Je les observai tous deux tant que dura le repas, et je ne vis ni dans leurs gestes, ni sur leurs visages rien qui p?t les trahir. A la fin, lorsqu'on fut au dessert, je fis glisser ma serviette a terre, et, m'étant baissé de nouveau, je les retrouvai dans la m?me position, étroitement liés l'un a l'autre.

J'avais promis a ma maîtresse de la ramener ce soir-la chez elle. Elle était veuve, et par conséquent fort libre, au moyen d'un vieux parent qui l'accompagnait et lui servait de chaperon. Comme je traversais le péristyle, elle m'appela. "Allons, Octave, me dit-elle, partons, me voila." Je me mis a rire et sortis sans répondre. Au bout de quelques pas, je m'assis sur une borne. Je ne sais a quoi je pensais; j'étais comme abruti et devenu idiot par l'infidélité de cette femme dont je n'avais jamais été jaloux, et sur laquelle je n'avais jamais conçu un soupçon. Ce que je venais de voir ne me laissant aucun doute, je demeurais comme étourdi d'un coup de massue et ne me rappelle rien de ce qui s'opéra en moi durant le temps que je restai sur cette borne, sinon que, regardant machinalement le ciel et voyant une étoile filer, je saluai cette apparence fugitive, o? les po?tes voient un monde détruit, et lui ôtai gravement mon chapeau.

Je rentrai chez moi tranquillement, n'éprouvant rien, ne sentant rien, et comme privé de réflexion. Je commençai a me déshabiller, et me mis au lit; mais a peine eus-je posé la t?te sur le chevet, que les esprits de la vengeance me saisirent avec une telle force, que je me redressai tout a coup contre la muraille, comme si tous les muscles de mon corps fussent devenus de bois. Je descendis de mon lit en criant, les bras étendus, ne pouvant marcher que sur les talons, tant les nerfs de mes orteils étaient crispés. Je passai ainsi pr?s d'une heure, compl?tement fou et raide comme un squelette. Ce fut le premier acc?s de col?re que j'éprouvai.

L'homme que j'avais surpris aupr?s de ma maîtresse était un de mes amis les plus intimes. J'allai chez lui le lendemain, accompagné d'un jeune avocat nommé Desgenais; nous prîmes des pistolets, un autre témoin, et f?mes au bois de Vincennes. Pendant toute la route, j'évitai de parler a mon adversaire et m?me de l'approcher; je résistai ainsi a l'envie que j'avais de le frapper ou de l'insulter, ces sortes de violence étant toujours hideuses et inutiles, du moment que la loi permet le combat en r?gle. Mais je ne pus me défendre d'avoir les yeux fixés sur lui. C'était un de mes camarades d'enfance, et il y avait eu entre nous un échange perpétuel de services depuis nombre d'années. Il connaissait parfaitement mon amour pour ma maîtresse et m'avait m?me plusieurs fois fait entendre clairement que ces sortes de liens étaient sacrés pour un ami, et qu'il serait incapable de chercher a me supplanter, quand m?me il aimerait la m?me femme que moi. Enfin, j'avais toute sorte de confiance en lui, et je n'avais peut-?tre jamais serré la main d'une créature humaine plus cordialement que la sienne.

Je regardais curieusement, avidement, cet homme que j'avais entendu parler de l'amitié comme un héros de l'Antiquité et que je venais de voir caressant ma maîtresse. C'était la premi?re fois de ma vie que je voyais un monstre; je le toisais d'un ?il hagard pour observer comment il était fait. Lui que j'avais connu a l'âge de dix ans, avec qui j'avais vécu jour par jour dans la plus parfaite et la plus étroite amitié, il me semblait que je ne l'avais jamais vu. Je me servirai ici d'une comparaison.

Il y a une pi?ce espagnole, connue de tout le monde, dans laquelle une statue de pierre vient souper chez un débauché, envoyée par la justice céleste. Le débauché fait bonne contenance et s'efforce de paraître indifférent; mais la statue lui demande de lui donner la main, et d?s qu'il la lui a donnée, l'homme se sent pris d'un froid mortel et tombe en convulsions.

Or, toutes les fois que, durant ma vie, il m'est arrivé d'avoir cru pendant longtemps avec confiance, soit a un ami, soit a une maîtresse, et de découvrir tout d'un coup que j'étais trompé, je ne puis rendre l'effet que cette découverte a produit sur moi qu'en le comparant a la poignée de main de la statue. C'est véritablement l'impression du marbre, comme si la réalité, dans toute sa mortelle froideur, me glaçait d'un baiser; c'est le toucher de l'homme de pierre. Hélas! l'affreux convive a frappé plus d'une fois a ma porte; plus d'une fois nous avons soupé ensemble. 

Cependant, les arrangements faits, nous nous mîmes en ligne mon adversaire et moi, avançant lentement l'un sur l'autre. Il tira le premier et me fracassa le bras droit. Je pris aussitôt mon pistolet de l'autre main; mais je ne pus le soulever, la force me manquant, et je tombai sur un genou.

Alors je vis mon ennemi s'avancer précipitamment, d'un air inquiet et le visage tr?s pâle. Mes témoins accoururent en m?me temps, voyant que j'étais blessé; mais il les écarta et me prit la main de mon bras malade. Il avait les dents serrées et ne pouvait parler: je vis son angoisse. Il souffrait du plus affreux mal que l'homme puisse éprouver. "Va-t'en, lui criai-je, va-t'en t'essuyer aux draps de ***!" Il suffoquait et moi aussi.

On me mit dans un fiacre, o? je trouvai un médecin. La blessure ne se trouva pas dangereuse, la balle n'ayant point touché les os; mais j'étais dans un tel état d'excitation qu'il fut impossible de me panser sur-le- champ. Au moment o? le fiacre partait, je vis a la porti?re une main tremblante; c'était mon adversaire qui revenait encore. Je secouai la t?te pour toute réponse; j'étais dans une telle rage, que j'aurais vainement fait un effort pour lui pardonner, tout en sentant bien que son repentir était sinc?re.

Arrivé chez moi, le sang qui coulait abondamment de mon bras me soulagea beaucoup; car la faiblesse me délivra de ma col?re, qui me faisait plus de mal que ma blessure. Je me couchai avec délices, et je crois que je n'ai jamais rien bu de plus agréable que le premier verre d'eau qu'on me donna.

M'étant mis au lit, la fi?vre me prit. Ce fut alors que le fantôme de ma belle et adorée maîtresse étant venu se pencher sur moi, je commençai a verser des larmes. Ce que je ne pouvais concevoir, ce n'était pas qu'elle e?t cessé de m'aimer, mais c'était qu'elle m'e?t trompé. Je ne comprenais pas par quelle raison une femme qui n'est forcée ni par le devoir, ni par l'intér?t, peut mentir a un homme lorsqu'elle en aime un autre. Je demandais vingt fois par jour a Desgenais comment cela était possible. "Si j'étais son mari, disais-je, ou si je la payais, je concevrais qu'elle me trompât; mais pourquoi, si elle ne m'aimait plus, ne pas me le dire? pourquoi me tromper?" Je ne concevais pas qu'on p?t mentir en amour; j'étais un enfant alors, et j'avoue qu'a présent je ne le comprends pas encore. Toutes les fois que je suis devenu amoureux d'une femme, je le lui ai dit, et toutes les fois que j'ai cessé d'aimer une femme, je le lui ai dit de m?me, avec la m?me sincérité, ayant toujours pensé que, sur ces sortes de choses, nous ne pouvons rien par notre volonté et qu'il n'y a de crime qu'au mensonge. 

Desgenais, a tout ce que je disais, me répondait: C'est une misérable; promettez-moi de ne plus la voir. Je le lui jurai solennellement. Il me conseilla en outre de ne lui point écrire, m?me pour lui faire des reproches, et, si elle m'écrivait, de ne pas lui répondre. Je lui promis tout cela, presque étonné qu'il me le demandât et indigné de ce qu'il pouvait supposer le contraire.

Cependant la premi?re chose que je fis, d?s que je pus me lever et sortir de la chambre, fut de courir chez ma maîtresse. Je la trouvai seule, assise sur une chaise dans un coin de sa chambre, le visage abattu et dans le plus grand désordre. Je l'accablai des plus violents reproches; j'étais ivre de désespoir. Je criais a faire retentir toute la maison, et en m?me temps les larmes me coupaient parfois la parole si violemment, que je tombais sur le lit pour leur donner un libre cours. Ah! infid?le, ah! malheureuse, lui disais-je en pleurant, tu sais que j'en mourrai; cela te fait-il plaisir? que t'ai-je fait?

Elle se jeta a mon cou, me dit qu'elle avait été séduite, entraînée; que mon rival l'avait enivrée dans ce fatal souper, mais qu'elle n'avait jamais été a lui; qu'elle s'était abandonnée a un moment d'oubli, qu'elle avait commis une faute, mais non pas un crime; enfin, qu'elle voyait bien tout le mal qu'elle m'avait fait, mais que, si je ne la reprenais, elle en mourrait aussi. Tout ce que le repentir sinc?re a de larmes, tout ce que la douleur a d'éloquence, elle l'épuisa pour me consoler; pâle et égarée, sa robe entr'ouverte, ses cheveux épars sur ses épaules, a genoux au milieu de la chambre, jamais je ne l'avais vue si belle, et je frémissais d'horreur pendant que tous mes sens se soulevaient a ce spectacle.

Je sortis brisé, n'y voyant plus et pouvant a peine me soutenir. Je ne voulais jamais la revoir; mais au bout d'un quart d'heure j'y retournai. Je ne sais quelle force désespérée m'y poussait; j'avais comme une sourde envie de la posséder encore une fois, de boire sur son corps magnifique toutes ces larmes am?res et de nous tuer apr?s tous les deux. Enfin, je l'abhorrais et je l'idolâtrais; je sentais que son amour était ma perte, mais que vivre sans elle était impossible. Je montai chez elle comme un éclair; je ne parlai a aucun domestique, j'entrai tout droit, connaissant la maison, et je poussai la porte de sa chambre.

Je la trouvai assise devant sa toilette, immobile et couverte de pierreries. Sa femme de chambre la coiffait; elle tenait a la main un morceau de cr?pe rouge qu'elle passait lég?rement sur ses joues. Je crus faire un r?ve; il me paraissait impossible que ce f?t la cette femme que je venais de voir, il y avait un quart d'heure, noyée de douleur et étendue sur le carreau. Je restai comme une statue. Elle, entendant sa porte s'ouvrir, tourna la t?te en souriant. Est-ce vous? dit-elle. Elle allait au bal et attendait mon rival qui devait l'y conduire. Elle me reconnut, serra ses l?vres et fronça le sourcil.

Je fis un pas pour sortir; je regardais sa nuque, lisse et parfumée, o? ses cheveux étaient noués et sur laquelle étincelait un peigne de diamant. Cette nuque, si?ge de la force vitale, était plus noire que l'enfer; deux tresses luisantes y étaient tordues, et de légers épis d'argent se balançaient au-dessus. Ses épaules et son cou, plus blancs que le lait, en faisaient ressortir le duvet rude et abondant. Il y avait dans cette crini?re retroussée je ne sais quoi d'impudemment beau qui semblait me railler du désordre o? je l'avais vue un instant auparavant. J'avançai tout d'un coup et frappai cette nuque d'un revers de mon poing fermé. Ma maîtresse ne poussa pas un cri; elle tomba sur ses mains. Apr?s quoi je sortis précipitamment.

Rentré chez moi, la fi?vre me reprit avec une telle violence que je fus obligé de me remettre au lit. Ma blessure s'était rouverte et j'en souffrais beaucoup. Desgenais vint me voir; je lui racontai tout ce qui s'était passé. Il m'écouta dans un grand silence, puis se promena quelque temps par la chambre comme un homme irrésolu. Enfin il s'arr?ta devant moi, et partit d'un éclat de rire. "Est-ce que c'est votre premi?re maîtresse? me dit-il. - Non! lui dis-je, c'est la derni?re."

Vers le milieu de la nuit, comme je dormais d'un sommeil agité, il me sembla dans un r?ve entendre un profond soupir. J'ouvris les yeux et vis ma maîtresse debout pr?s de mon lit, les bras croisés, pareille a un spectre. Je ne pus retenir un cri d'épouvante, croyant a une apparition sortie de mon cerveau malade. Je me lançai hors du lit et m'enfuis a l'autre bout de la chambre; mais elle vint a moi. - C'est moi, dit-elle; et, me prenant a bras-le-corps, elle m'entraîna. - Que me veux-tu? criai-je; lâche-moi! je suis capable de te tuer tout a l'heure.

- Eh bien! tue-moi, dit-elle. Je t'ai trahi, je t'ai menti, je suis infâme et misérable; mais je t'aime, et ne puis me passer de toi.

Je la regardai; qu'elle était belle! Tout son corps frémissait; ses yeux, perdus d'amour, répandaient des torrents de volupté; sa gorge était nue, ses l?vres br?laient. Je la soulevai dans mes bras. - Soit, lui dis-je; mais, devant Dieu qui nous voit, par l'âme de mon p?re, je te jure que je te tue tout a l'heure et moi aussi. - Je pris un couteau de table qui était sur ma cheminée et le posai sous l'oreiller. 

- Allons, Octave, me dit-elle en souriant et en m'embrassant, ne fais pas de folie. Viens, mon enfant; toutes ces horreurs te font mal; tu as la fi?vre. Donne-moi ce couteau.

Je vis qu'elle voulait le prendre. - Écoutez-moi, lui dis-je alors; je ne sais qui vous ?tes et quelle comédie vous jouez, mais quant a moi je ne la joue pas. Je vous ai aimée autant qu'un homme peut aimer sur terre, et pour mon malheur et ma mort, sachez que je vous aime encore éperdument. Vous venez me dire que vous m'aimez aussi, je le veux bien; mais par tout ce qu'il y a de sacré au monde, si je suis votre amant ce soir, un autre ne le sera pas demain. Devant Dieu, devant Dieu, répétai-je, je ne vous reprendrai pas pour maîtresse, car je vous hais autant que je vous aime. Devant Dieu, si vous voulez de moi, je vous tue demain matin. - En parlant ainsi, je me renversai dans un complet délire. Elle jeta son manteau sur ses épaules et sortit en courant.

Lorsque Desgenais sut cette histoire, il me dit: "Pourquoi n'avez-vous pas voulu d'elle? vous ?tes bien dégo?té; c'est une jolie femme.

- Plaisantez-vous? lui dis-je. Croyez-vous qu'une pareille femme puisse ?tre ma maîtresse? croyez-vous que je consente jamais a partager avec un autre? songez-vous qu'elle-m?me avoue qu'un autre la poss?de, et voulez-vous que j'oublie que je l'aime, afin de la posséder aussi? Si ce sont la vos amours, vous me faites pitié."

Desgenais me répondit qu'il n'aimait que les filles, et qu'il n'y regardait pas de si pr?s. "Mon cher Octave, ajouta-t-il, vous ?tes bien jeune; vous voudriez avoir bien des choses, et de belles choses, mais qui n'existent pas. Vous croyez a une singuli?re sorte d'amour; peut-?tre en ?tes-vous capable; je le crois, mais ne le souhaite pas pour vous. Vous aurez d'autres maîtresses, mon ami, et vous regretterez un jour a venir ce qui vous est arrivé cette nuit. Quand cette femme est venue vous trouver, il est certain qu'elle vous aimait; elle ne vous aime peut-?tre pas a l'heure qu'il est, elle est peut-?tre dans les bras d'un autre; mais elle vous aimait cette nuit-la, dans cette chambre; et que vous importe le reste? Vous aviez la une belle nuit; et vous la regretterez, soyez-en s?r, car elle ne reviendra plus. Une femme pardonne tout, excepté qu'on ne veuille pas d'elle. Il fallait que son amour pour vous f?t terrible, pour qu'elle vînt vous trouver, se sachant et s'avouant coupable, se doutant peut-?tre qu'elle serait refusée. Croyez-moi, vous regretterez une nuit pareille, car c'est moi qui vous dis que vous n'en aurez gu?re."

Il y avait dans tout ce que disait Desgenais un air de conviction si simple et si profond, une si désespérante tranquillité d'expérience, que je frissonnais en l'écoutant. Pendant qu'il parlait, j'éprouvai une tentation violente d'aller encore chez ma maîtresse, ou de lui écrire pour la faire venir. J'étais incapable de me lever; cela me sauva de la honte de m'exposer de nouveau a la trouver ou attendant mon rival, ou enfermée avec lui. Mais j'avais toujours la facilité de lui écrire; je me demandais malgré moi, dans le cas o? je lui écrirais, si elle viendrait.

Lorsque Desgenais fut parti, je sentis une agitation si affreuse, que je résolus d'y mettre un terme, de quelque mani?re que ce f?t. Apr?s une lutte terrible, l'horreur surmonta enfin l'amour. J'écrivis a ma maîtresse que je ne la reverrais jamais, et que je la priais de ne plus revenir, si elle ne voulait s'exposer a ?tre refusée a ma porte. Je sonnai violemment, et ordonnai qu'on portât ma lettre le plus vite possible. A peine mon domestique eut-il fermé la porte, que je le rappelai. Il ne m'entendit pas; je n'osai le rappeler une seconde fois; et, mettant mes deux mains sur mon visage, je demeurai enseveli dans le plus profond désespoir. 

 

Chapitre IV

 

Le lendemain, au lever du soleil, la premi?re pensée qui me vint fut de me demander: "Que ferai-je a présent?"

Je n'avais point d'état, aucune occupation. J'avais étudié la médecine, le droit, sans pouvoir me décider a prendre l'une ou l'autre de ces deux carri?res; j'avais travaillé six mois chez un banquier, avec une telle inexactitude, que j'avais été obligé de donner ma démission a temps pour n'?tre pas renvoyé. J'avais fait de bonnes études, mais superficielles, ayant une mémoire qui veut de l'exercice, et qui oublie aussi facilement qu'elle apprend.

Mon seul trésor, apr?s l'amour, était l'indépendance. D?s ma puberté, je lui avais voué un culte farouche, et je l'avais pour ainsi dire consacrée dans mon c?ur. C'était un certain jour que mon p?re, pensant déja a mon avenir, m'avait parlé de plusieurs carri?res, entre lesquelles il me laissait le choix. J'étais accoudé a ma fen?tre, et je regardais un peuplier maigre et solitaire qui se balançait dans le jardin. Je réfléchissais a tous ces états divers et délibérais d'en prendre un. Je les remuai tous dans ma t?te l'un apr?s l'autre jusqu'au dernier, apr?s quoi, ne me sentant de go?t pour aucun, je laissai flotter mes pensées. Il me sembla tout a coup que je sentais la terre se mouvoir, et que la force sourde et invisible qui l'entraîne dans l'espace se rendait saisissable a mes sens; je la voyais monter dans le ciel; il me semblait que j'étais comme sur un navire; le peuplier que j'avais devant les yeux me paraissait comme un mât de vaisseau; je me levai en étendant les bras, et m'écriai: "C'est bien assez peu de chose d'?tre un passager d'un jour sur ce navire flottant dans l'éther; c'est bien assez peu d'?tre un homme, un point noir sur ce navire; je serai un homme, mais non une esp?ce d'homme particuli?re." Je jetai mes v?tements comme par un mouvement involontaire, et ainsi nu je me prosternai, en répétant: "Je serai un homme!"

Tel était le premier v?u qu'a l'âge de quatorze ans j'avais prononcé en face de la nature; et depuis ce temps je n'avais rien essayé que par obéissance pour mon p?re, mais sans pouvoir jamais vaincre ma répugnance.

J'étais donc libre, non par paresse, mais par volonté; aimant d'ailleurs tout ce qu'a fait Dieu, et bien peu de ce qu'a fait l'homme. Je n'avais connu de la vie que l'amour, du monde que ma maîtresse, et n'en voulais savoir autre chose. Aussi étant devenu amoureux en sortant du coll?ge, j'avais cru sinc?rement que c'était pour ma vie enti?re, et toute autre pensée avait disparu.

Mon existence était sédentaire. Je passais la journée chez ma maîtresse; mon grand plaisir était de l'emmener a la campagne durant les beaux jours de l'été, et de me coucher avec elle dans les bois, sur l'herbe ou sur la mousse, le spectacle de la nature dans sa splendeur ayant toujours été pour moi le plus puissant des aphrodisiaques. En hiver, comme elle aimait le monde, nous courions les bals et les masques, en sorte que cette vie oisive ne cessait jamais; et par la raison que je n'avais pensé qu'a elle tant qu'elle m'avait été fid?le, je me trouvai sans une pensée lorsqu'elle m'eut trahi.

Pour donner une idée de l'état o? se trouvait alors mon esprit, je ne puis mieux le comparer qu'a un de ces appartements comme on en voit aujourd'hui, o? se trouvent rassemblés et confondus des meubles de tous les temps et de tous les pays. Notre si?cle n'a point de formes. Nous n'avons donné le cachet de notre temps ni a nos maisons, ni a nos jardins, ni a quoi que ce soit. On rencontre dans les rues des gens qui ont la barbe coupée comme du temps d'Henri III, d'autres qui sont rasés, d'autres qui ont les cheveux arrangés comme ceux du portrait de Raphaël, d'autres comme du temps de Jésus-Christ. Aussi les appartements des riches sont des cabinets de curiosités; l'antique, le gothique, le go?t de la Renaissance, celui de Louis XIII, tout est p?le-m?le. Enfin nous avons de tous les si?cles, hors du nôtre, chose qui n'a jamais été vue a une autre époque; l'éclectisme est notre go?t; nous prenons tout ce que nous trouvons, ceci pour sa beauté, ceci pour sa commodité, telle autre chose pour son antiquité, telle autre pour sa laideur m?me; en sorte que nous ne vivons que de débris, comme si la fin du monde était proche.

Tel était mon esprit; j'avais beaucoup lu; en outre j'avais appris a peindre. Je savais par c?ur une grande quantité de choses, mais rien par ordre, de façon que j'avais la t?te a la fois vide et gonflée, comme une éponge. Je devenais amoureux de tous les po?tes l'un apr?s l'autre; mais étant d'une nature tr?s impressionnable, le dernier venu avait toujours le don de me dégo?ter du reste. Je m'étais fait un grand magasin de ruines, jusqu'a ce qu'enfin, n'ayant plus soif a force de boire la nouveauté et l'inconnu, je m'étais trouvé une ruine moi-m?me.

Cependant sur cette ruine il y avait quelque chose de bien jeune encore; c'était l'espérance de mon c?ur, qui n'était qu'un enfant.

Cette espérance, que rien n'avait flétrie ni corrompue, et que l'amour avait exaltée jusqu'a l'exc?s, venait tout a coup de recevoir une blessure mortelle. La perfidie de ma maîtresse l'avait frappée au plus haut de son vol, et lorsque j'y pensais, je me sentais dans l'âme quelque chose qui défaillait convulsivement, comme un oiseau blessé qui agonise.

La société, qui fait tant de mal, ressemble a ce serpent des Indes dont la maison est la feuille d'une plante qui guérit sa morsure. Elle présente presque toujours le rem?de a côté de la souffrance qu'elle a causée. Par exemple, un homme qui a son existence réglée, les affaires au lever, les visites a telle heure, le travail a telle autre, l'amour a telle autre, peut perdre sans danger sa maîtresse. Ses occupations et ses pensées sont comme ces soldats impassibles, rangés a la bataille sur une m?me ligne; un coup de feu en emporte un, les voisins se resserrent, et il n'y paraît pas.

Je n'avais pas cette ressource; la nature, ma m?re chérie, depuis que j'étais seul, me semblait au contraire plus vaste et plus vide que jamais. Si j'avais pu oublier enti?rement ma maîtresse, j'aurais été sauvé. Que de gens a qui il n'en faut pas tant pour les guérir! Ceux-la sont incapables d'aimer une femme infid?le, et leur conduite, en pareil cas, est admirable de fermeté. Mais est-ce ainsi qu'on aime a dix-neuf ans, alors que, ne connaissant rien du monde, désirant tout, le jeune homme sent a la fois le germe de toutes les passions? De quoi doute cet âge? A droite, a gauche, la-bas, a l'horizon, partout quelque voix qui l'appelle. Tout est désir, tout est r?verie. Il n'y a réalité qui tienne lorsque le c?ur est jeune; il n'y a ch?ne si noueux et si dur dont il ne sorte une dryade; et si on avait cent bras, on ne craindrait pas de les ouvrir dans le vide; on n'a qu'a y serrer sa maîtresse, et le vide est rempli.

Quant a moi, je ne concevais pas qu'on fît autre chose que d'aimer; et lorsqu'on me parlait d'une autre occupation, je ne répondais pas. Ma passion pour ma maîtresse avait été comme sauvage, et toute ma vie en ressentait je ne sais quoi de monacal et de farouche. Je n'en veux citer qu'un exemple. Elle m'avait donné son portrait en miniature dans un médaillon; je le portais sur le c?ur, chose que font bien des hommes; mais, ayant trouvé un jour chez un marchand de curiosités une discipline de fer, au bout de laquelle était une plaque hérissée de pointes, j'avais fait attacher le médaillon sur la plaque et le portais ainsi. Ces clous, qui m'entraient dans la poitrine a chaque mouvement, me causaient une volupté si étrange, que j'y appuyais quelquefois ma main pour les sentir plus profondément. Je sais bien que c'est de la folie; l'amour en fait bien d'autres.

Depuis que cette femme m'avait trahi, j'avais ôté le cruel médaillon. Je ne puis dire avec quelle tristesse j'en détachai la ceinture de fer, et quel soupir poussa mon c?ur lorsqu'il s'en trouva délivré! "Ah! pauvres cicatrices, me dis-je, vous allez donc vous effacer? Ah! ma blessure, ma ch?re blessure, quel baume vais-je poser sur toi?"

J'avais beau ha?r cette femme; elle était, pour ainsi dire, dans le sang de mes veines; je la maudissais, mais j'en r?vais. Que faire a cela? que faire a un r?ve? quelle raison donner a des souvenirs de chair et de sang? Macbeth, ayant tué Duncan, dit que l'Océan ne laverait pas ses mains; il n'aurait pas lavé mes cicatrices. Je le disais a Desgenais: "Que voulez-vous! d?s que je m'endors, sa t?te est la sur l'oreiller."

Je n'avais vécu que par cette femme; douter d'elle c'était douter de tout; la maudire tout renier; la perdre tout détruire. Je ne sortais plus; le monde m'apparaissait comme peuplé de monstres, de b?tes fauves et de crocodiles. A tout ce qu'on me disait pour me distraire, je répondais: "Oui, c'est bien dit, et soyez certain que je n'en ferai rien."

Je me mettais a la fen?tre et je me disais: "Elle va venir, j'en suis s?r; elle vient; elle tourne la rue; je la sens qui approche. Elle ne peut vivre sans moi, pas plus que moi sans elle. Que lui dirai-je? quel visage ferai-je? La-dessus, ses perfidies me revenaient. Ah! qu'elle ne vienne pas! m'écriais-je; qu'elle n'approche pas! Je suis capable de la tuer." 

Depuis ma derni?re lettre, je n'en entendais plus parler. "Enfin, que fait-elle? me disais-je. Elle en aime un autre? Aimons-en donc une autre aussi. Qui aimer?" Et, tout en cherchant, j'entendais comme une voix lointaine qui me criait: "Toi, une autre que moi! Deux ?tres qui s'aiment, qui s'embrassent, et qui ne sont pas toi et moi! Est-ce que c'est possible? Est-ce que tu es fou?"

- Lâche! me disait Desgenais, quand oublierez-vous cette femme? Est-ce donc une si grande perte? Le beau plaisir d'?tre aimé d'elle! Prenez la premi?re venue.

- Non, lui répondais-je; ce n'est pas une si grande perte. N'ai-je pas fait ce que je devais? Ne l'ai-je pas chassée d'ici? Qu'avez-vous donc a dire? Le reste me regarde; les taureaux blessés dans le cirque ont la permission d'aller se coucher dans un coin avec l'épée du matador dans l'épaule, et de finir en paix. Qu'est-ce que j'irai faire, dites-moi, la ou la? Qu'est-ce que c'est que vos premi?res venues? Vous me montrerez un ciel pur, des arbres et des maisons, des hommes qui parlent, boivent, chantent, des femmes qui dansent et des chevaux qui galopent. Ce n'est pas la vie tout cela: c'est le bruit de la vie. Allez, allez; laissez-moi le repos.

CZĘŚĆ PIERWSZA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

 

Aby napisać historię swego życia, trzeba przede wszystkim żyć; nie moją własną też historię piszę.

Dotknięty, w młodym wieku jeszcze, okropną chorobą moralną, opowiadam, co mi się zdarzyło w ciągu trzech lat. Gdybym tylko sam jeden był chory, milczałbym: ale ponieważ wielu prócz mnie cierpi na tę chorobę, piszę dla nich. Nie wiem nawet, czy zwrócą uwagę na me słowa, ale gdyby nawet miały się spotkać z zupełną obojętnością i tak zyskałbym tyle, iż lepiej uleczyłbym sam siebie. Jak lis ujęty w pułapkę, odgryzam przyciętą w paści nogę.

 

Rozdział II

 

Za wojen Cesarstwa, gdy mężowie i bracia byli w Niemczech, niespokojne matki wydały na świat pokolenie płomienne, blade, nerwowe. Poczęte między dwiema bitwami, wychowane w szkole wśród warczenia bębnów, dzieci spoglądały po sobie wzajem chmurnie, próbując wątłych mięśni. Od czasu do czasu zjawiali się zakrwawieni ojcowie, podnosili je do piersi szamerowanych złotem, stawiali je na ziemi i siadali z powrotem na koń.

Jeden człowiek żył wówczas w Europie; reszta starała się napełnić płuca powietrzem, które on wydychał. Co roku Francja składała temu człowiekowi w darze trzysta tysięcy młodych ludzi; był to haracz płacony Cezarowi. Gdyby nie miał tej trzody, nie mógłby biec za swą fortuną. Była to eskorta, której potrzebował, aby przebyć świat i paść w końcu w kotlince bezludnej wyspy, w cieniu płaczącej wierzby.

Nigdy nie spędzono tylu bezsennych nocy co za czasu tego człowieka; nigdy nie widziano takiego tłumu zrozpaczonych matek wyglądających z szańców miasta; nigdy nie było takiej ciszy dokoła tych, którzy mówili o śmierci. A mimo to nigdy nie było tyle radości, tyle życia, tyle fanfar wojennych we wszystkich sercach. Nigdy nie wschodziło na niebie czystsze słońce niż to, które osuszało wszystką krew. Powiadano, że Bóg zsyła je dla tego człowieka i nazwano je jego "słońcem spod Austerlitz". Ale to on stwarzał je swymi wciąż grzmiącymi armatami, po których zostawały chmury jedynie nazajutrz po bitwie.

Tym to powietrzem oddychały wówczas dzieci: atmosferą owego nieba bez plamki, gdzie błyszczało tyle chwały, gdzie lśniło się tyle stali. Wiedziały, że są przeznaczone na hekatom-by, ale wierzyły w to, że Murata nie imają się szable, cesarz zaś przeszedł most, gdzie świstało tyle kul, iż nie wiedziano wręcz, czy on może umrzeć. A gdyby nawet umrzeć, i cóż? Śmierć była wówczas tak piękna, wielka, tak wspaniała w swej dymiącej purpurze! Tak bardzo podobna była do nadziei, kosiła tak zielone kłosie, że stała się jakby czymś młodym i że przestano wierzyć w starość. Wszystkie kolebki Francji stały się puklerzami, wszystkie trumny również: w istocie, nie było już starców; były same trupy albo półbogi.

Tymczasem nieśmiertelny cesarz znalazł się jednego dnia na pagórku patrząc, jak siedem narodów wyrzyna się wzajem; gdy jeszcze nie wiedział, czy będzie panem świata, czy tylko jego połowy, Azrael przeszedł mu drogę, musnął go końcem skrzydła i pchnął w Ocean. Na odgłos jego upadku konające mocarstwa podniosły się na łożach boleści; wysuwając haczykowate łapy, królewskie pająki rozdrapały Europę i z purpury Cezara uczyniły sobie strój Arlekina.

Tak jak podróżnik, póki jest w drodze, spieszy dniem i nocą po deszczu i słońcu, ledwie świadom bezsenności i niebezpieczeństw; ale skoro znajdzie się wśród rodziny i siądzie przy kominku, odczuwa bezgraniczne znużenie i z trudem może się dowlec do łóżka; tak Francja, owdowiała po Cezarze, uczuła nagle swą ranę. Popadła w niemoc i zasnęła tak głębokim snem, iż sędziwi jej królowie, uważając ją za umarłą, spowili ją w biały całun. Stara osiwiała armia wróciła do domu wyczerpana znużeniem; ogniska opustoszałych zamków zapłonęły smutnym blaskiem.

Wówczas ci woje cesarscy, którzy tyle się nagonili i namordowali, uścisnęli wychudłe żony i wspomnieli dawną miłość; przejrzeli się w strumieniu płynącym przez rodzinne łąki i spostrzegli, iż są tak starzy, tak zużyci, iż przypomnieli sobie o synach, aby mieć kogoś, kto by im zamknął powieki. Spytali o nich: chłopcy wyszli z murów kolegium i nie widząc już szabel ani pancerzy, piechurów ani jeźdźców, spytali znowuż oni, gdzie są ojcowie. Odpowiedziano im, że wojna skończona, Cezar nie żyje, i że portrety Wellingtona i Bluchera wiszą w przedpokojach konsulatów i ambasad z podpisem: Salvatoribus mundi.

W chmurnej zadumie siadła młodzież na ruinach świata. Wszystkie te dzieci, to były krople palącej krwi, którą spłynęła ziemia; urodziły się w łonie wojny, dla wojny. Marzyły piętnaście lat o śniegach Moskwy i słońcu piramid. Chłopcy ci nie opuścili rodzinnego miasta, ale powiedziano im, że każdą rogatką tego miasta idzie się do którejś ze stolic Europy. Mieli w głowie cały świat; spoglądali na ziemię, niebo, na ulice i drogi; wszystko było puste, jedynie dzwony parafialnego kościoła odzywały się w dali.

Blade widma, okryte czarnymi szatami, przechodziły wolno przez sioła; inne pukały do drzwi domostw i skoro im otwarto, dobywały z kieszeni wielkie, zużyte do szczętu pergaminy, mocą których wypędzały mieszkańców. Ze wszech stron przybywali ludzie jeszcze drżący od strachu, jaki ich chwycił przy ucieczce, dwadzieścia lat temu. Wszyscy dopominali się czegoś, kłócili się i krzyczeli; dziw, iż jedna śmierć mogła ściągnąć tyle kruków!

Król Francji zasiadł na tronie, zaglądając to tu, to tam, czy nie dojrzy jakiej pszczoły w swych dywanach. Jedni podsuwali mu kapelusz, rzucał weń pieniądze; drudzy ukazywali mu krucyfiks, całował go; inni krzyczeli mu jeno w ucho wielkie brzmiące nazwiska, tym odpowiadał, aby przeszli do wielkiej komnaty, że tam jest dźwięczne echo; inni wreszcie pokazywali mu, jak skrzętnie zatarli pszczoły na starych płaszczach, i tym dawał nową odzież.

Dzieci patrzały na to wszystko, myśląc ciągle, iż cień Cezara wyląduje w Cannes i zdmuchnie te upiory, ale cisza trwała ciągle, na niebie zaś widniał jeno odblask bladych lilii. Kiedy chłopcy mówili o sławie, powiadano im: "Zostańcie księżmi"; kiedy mówili o ambicji: "Zostańcie księżmi"; o nadziei, miłości, sile, życiu: "Zostańcie księżmi!"

Tymczasem wstąpił na krasomówczą trybunę człowiek, który trzymał w dłoni pakt między królem a narodem; zaczął od oświadczenia, iż sława to ładna rzecz i rycerska ambicja również, ale że istnieje rzecz ładniejsza, a nazywa się wolność.

Dzieci podniosły głowę i przypomniały sobie dziadków, którzy też mówili o wolności. Przypomniały sobie, iż widywały w jakimś zakątku rodzicielskiego domu tajemnicze biusty z marmuru z długimi włosami i rzymskim napisem; przypomniały sobie, jak wieczorem, wśród gawędy przy kominku, babki kiwały głowami i mówiły o strumieniu krwi o wiele jeszcze straszliwszym niż za cesarza. Było dla nich w tym słowie "wolność" coś, co przyprawiało ich o bicie serca, coś niby odległe i straszne wspomnienia, i jak jeszcze odleglejsza droga nadzieja.

Zadrżeli słysząc to słowo, ale wracając do domu, ujrzeli trzy zakratowane wozy ciągnące do Clamart: byli to trzej młodzi ludzie, którzy wymówili zbyt głośno słowo "wolność".

Osobliwy uśmiech przemknął im po wargach na ten smutny widok, ale inni mówcy jęli obliczać głośno z trybuny, co kosztuje ambicja, oraz mówić, że sława jest to rzecz bardzo droga; ukazali okropność wojny i nazwali hekatomby jatkami. Mówili tyle i tak długo, iż wszystkie złudzenia ludzkie opadały dokoła nich, liść po liściu, niby z drzew w jesieni, słuchacze zaś przeciągali ręką po czole, jak człowiek, który się budzi z gorączki.

Jedni mówili: "Przyczyną upadku cesarza było to, że lud go już nie chciał"; drudzy: "Lud chciał króla, nie wolności, nie rozumu, nie religii, nie konstytucji angielskiej, nie absolutyzmu"; ostatni dodał: "Nie, niczego zgoła, tylko spoczynku."

Między trzy żywioły dzieliło się tedy życie, które nastręczało się wówczas młodym ludziom: za nimi przeszłość, na zawsze zniweczona, szamocząca się jeszcze na własnych gruzach, wraz z wszystkimi wykopaliskami absolutyzmu; przed nimi świt olbrzymiego widnokręgu, brzaski przyszłości; i, między tymi dwoma światami... coś podobnego do Oceanu, który dzieli stary ląd od młodej Ameryki, coś dziwnie niepewnego i mglistego, rozkołysane morze pełne szczątków, przerzynane od czasu do czasu jakimś białym, odległym żaglem lub okrętem zionącym ciężkimi kłębami pary; słowem obecny wiek, który dzieli przeszłość od przyszłości, który nie jest jednym ani drugim, a podobny jest do obu, w którym, stawiając krok, nie wiadomo nigdy, czy się depce nasienie, czy zgliszcza.

Oto w jakim chaosie trzeba było wówczas wybierać; oto co się otwierało dzieciom pełnym siły i męstwa, synom Cesarstwa a wnukom Rewolucji.

Przeszłości już nie chcieli, wiary bowiem nie da się wmówić; przyszłość kochali, ale cóż! jak Pygmalion Galateę: była dla nich niby kochanką z marmuru, czekali, aby się ożywiła, aby krew ubarwiła jej żyły.

Zostawała im tedy teraźniejszość, duch czasu, anioł zmierzchu będącego ni to dniem, ni nocą, siedział na worku z wapnem pełnym kości, zatulony w płaszcz samolubstwa, drżący od straszliwego zimna. Lęk śmierci powiał nam w duszę na widok tego upiora, półmumii półfe-tusa; zbliżyli się doń tak jak podróżny, któremu pokazują w Strasburgu córkę starego hrabiego de Sarvenden zabalsamowaną w stroju narzeczonej: ten dziecięcy szkielet przyprawia o dreszcz, na wątłych bowiem i sinych rączkach błyszczy pierścień oblubienicy, głowa zaś rozpada się w proch w girlandzie pomarańczowego kwiatu.

Podobnie jak za zbliżeniem się burzy przebiega lasy straszliwy wiatr, od którego drżą wszystkie drzewa, po czym następuje głęboka cisza; tak Napoleon, przechodząc przez świat, wstrząsnął wszystkim: królowie uczuli, jak chwieją się ich korony, i podnosząc rękę ku głowie, zmacali jedynie włosy jeżące się ze strachu. Papież przebył trzysta mil, aby go pobłogosławić w imię Boże i włożyć mu diadem; ale Napoleon wziął mu go z rąk. Tak wszystko zadrżało w posępnym lesie starej Europy; po czym zaległa cisza.

Powiadają, iż gdy kto spotka wściekłego psa, jeśli ma odwagę iść z wolna, nie odwracając się, regularnym krokiem, pies podąża jeno jakiś czas za śmiałkiem warcząc; skoro natomiast

uczynić gest przerażenia, jeden szybszy ruch, pies rzuca się na człowieka i pożera go; skoro bowiem raz ukąsi, nie ma już sposobu mu się wymknąć.

Otóż, w historii Europy, zdarzało się często, iż panujący uczynił ten gest lęku i że lud go pożarł; ale zdarzało się to jednemu, nie wszystkim równocześnie; to znaczy znikał król, ale nie majestat królewski. Wobec Napoleona majestat królewski uczynił ów śmiertelny gest, i nie tylko majestat, ale religia, ale szlachectwo, ale wszelka boska i ludzka władza.

Ze śmiercią Napoleona boskie i ludzkie władze zmartwychwstały faktycznie, ale wiara w nie przestała istnieć. Jest straszliwe niebezpieczeństwo w świadomości tego, co możliwe, duch bowiem wciąż idzie dalej. Inna rzecz powiedzieć sobie: "To mogłoby być", a powiedzieć: "To było"; oto pierwsze ukąszenie psa.

Napoleon despota był ostatnim błyskiem lampy despotyzmu: zniweczył i sparodiował królów jak Wolter Pismo Święte. Po nim rozległ się straszliwy hałas: to głaz św. Heleny runął na stary świat. Natychmiast pojawiła się na niebie lodowata gwiazda rozsądku, a promienie jej, podobne promieniom chłodnej bogini nocy, lejąc światło bez ciepła, spowiły świat sinym całunem.

Widywano dotąd ludzi, którzy nienawidzili szlachty, grzmieli przeciw księżom, spiskowali przeciw królom. Nakrzyczano się dość przeciw nadużyciom i przywilejom; ale nowością było patrzeć, jak lud się z nich śmieje. Kiedy przechodził szlachcic albo ksiądz, albo monarcha, ten i ów chłop, który bywał na wojnie, potrząsał głową i mówił: "He he! widywaliśmy tego kompana, inną miał minę wówczas!" A kiedy im było mówić o tronie i ołtarzu, odpowiadali: "Toć to cztery tarcice drzewa, składaliśmy je i rozkładali." A kiedy im mówiono: "Ludu, ocknąłeś się z błędów i zaślepienia, wezwałeś z powrotem swych królów i kapłanów", odpowiadali: "To nie my, to te tam gaduły". A kiedy im mówiono: "Ludu, zapomnij przeszłości, uprawiaj rolę i słuchaj", prężyli się na siedzisku i słychać było głuchy szczęk. To zardzewiała i wyszczerbiona szabla poruszyła się w kącie izby. Za czym dodawano natychmiast: "Zostańcie bodaj w spokoju, skoro wam nie czynią krzywdy, starajcie się nie czynić krzywdy drugim." Niestety! poprzestawali na tym.

Ale młodzież nie poprzestawała. Faktem jest, że istnieją w człowieku dwie tajemne potęgi, które walczą z sobą na śmierć: jedna, jasnowidząca i zimna, chwyta się rzeczywistości, oblicza ją, waży i sądzi przeszłość; druga łaknie przyszłości i pręży się ku nieznanemu. Kiedy namiętność ponosi człowieka, rozsądek podąża za nim płacząc i ostrzega o niebezpieczeństwie; ale skoro człowiek zatrzyma się na głos rozsądku, skoro sobie powie: "To prawda, jestem szalony; gdzieżem ja pędził?", namiętność krzyczy doń: "A ja mamż umrzeć?"

Uczucie niewysłowionej mdłości zaczęło tedy kisnąć we wszystkich młodych sercach. Skazani przez panów świata na bezwład, wydani na łup wszelakich bakałarzy, na pastwę bezczynności i nudy, młodzi patrzyli, jak umykają im spienione fale, przeciw którym prężyli ramiona. Wszyscy ci namaszczeni oliwą gladiatorzy czuli w głębi ducha nieznośną czczość. Bogatsi pławili się w hulance, średniacy obierali jakiś zawód biorąc z rezygnacją biret lub szpadę, najbiedniejsi rzucali się w entuzjazm na zimno, w wielkie słowa, w okropne morze energii bez celu. Ponieważ słabość ludzka szuka gromady i ponieważ człowiek jest z natury trzodą, weszła w grę polityka. Młodzież biegła się bić na stopniach Izby, biegła na widowisko, gdzie Talma za pomocą peruki robił się podobny do Cezara, tłoczyła się na pogrzebie posła z lewicy. Ale wśród członków dwu przeciwnych stronnictw nie było ani jednego, który by wracając do domu nie czuł gorzko pustki istnienia i nędzy swoich rąk.

Gdy życie zewnętrzne było tak mizerne i blade, wewnętrzne życie społeczeństwa stawało się posępne i milczące; w obyczajach panowała najsurowsza obłuda; angielski styl, skojarzony z dewocją, wygnał nawet wesołość. Może to Opatrzność przygotowywała już nowe drogi; może anioł zwiastun przyszłych społeczeństw siał już w sercu kobiet nasiona ludzkiej niepodległości, o którą kiedyś się upomną. Ale faktem jest, iż nagle - rzecz niesłychana! - we wszystkich salonach paryskich mężczyźni skupili się po jednej stronie, a kobiety po drugiej; i

tak, jedne ubrane biało jak młode oblubienice, drudzy czarno jak sieroty, zaczęli się wzajem mierzyć oczyma.

Nie łudźmy się: ten czarny strój, jaki noszą mężczyźni w naszej epoce, jest straszliwym symbolem; aby dojść do niego, musiały zbroje opaść sztuka po sztuce, a hafty kwiat po kwiecie. To rozum ludzki obalił wszystkie złudzenia, ale sam nosi po nich żałobę, iżby go pocieszano.

Życie studentów i artystów, owo życie tak swobodne, tak ładne, tak pełne młodości, również odczuło tę powszechną zmianę. Mężczyźni, oddalając się od kobiet, szepnęli słowo, które rani śmiertelnie: wzgarda. Rzucili się w wino i ladacznice. Studenci i artyści uczynili toż samo; miłość doznała podobnego losu co sława i religia; okazała się przestarzałym złudzeniem. Zapełniły się domy rozpusty: gryzetka, owa klasa tak marzycielska, tak romantyczna, o sercu tak tkliwym i słodkim, więdła wzgardzona za sklepową ladą. Była biedna, nie kochano jej już; zapragnęła sukien i kapeluszy, sprzedała się. O nędzo! młody człowiek, który powinien był ją kochać, którego ona byłaby kochała, ten, który prowadził ją niegdyś w lasy Verr-ieres i Romainville, aby tańczyć na trawie i wieczerzać w cieniu, który zachodził gwarzyć z nią wieczór pod lampą, w sklepie, w długie zimowe wieczory, który dzielił z nią kawałek chleba zwilżony potem swego czoła i swoją szczytną i ubogą miłość, ten sam, ten sam człowiek, rzuciwszy ją, odnajdywał ją, w jakąś noc orgii, na dnie lupanaru, bladą, z podkrążonymi oczyma, zgubioną na zawsze, z głodem na wargach i plugastwem w sercu.

Otóż w owym czasie dwaj poeci, najwięksi geniusze wieku po Napoleonie, poświęcili swoje życie temu, aby skupić wszystkie pierwiastki niepokoju i bólu rozproszone po świecie. Goethe, patriarcha nowej literatury, odmalowawszy w Werterze namiętność wiodącą do samobójstwa, nakreślił w swoim Fauście najposępniejszą postać ludzką, jaka kiedykolwiek wcieliła w siebie zło i niedolę. Pisma jego zaczynały wówczas przenikać z Niemiec do Francji. Z głębi swej pracowni, otoczony obrazami i posągami, bogaty, szczęśliwy i spokojny, patrzał z ojcowskim uśmiechem, jak ku nam idzie jego dzieło ciemności. Byron odpowiedział mu krzykiem bólu, od którego zadrżała Grecja, i zawiesił Manfreda nad przepaściami, jak gdyby nicość była słowem ohydnej zagadki, w którą się spowijał.

Przebaczcie mi, o wielcy poeci, którzy jesteście obecnie garstką popiołów i spoczywacie w ziemi! Przebaczcie! Wy jesteście półbogi, a ja jestem jeno dzieckiem, które cierpi. Ale pisząc te słowa, niepodobna mi was nie przekląć. Czemuście nie opiewali zapachu kwiatów, głosów natury, miłości, winnej latorośli i słońca, lazuru i piękności. Bez wątpienia znaliście życie i bez wątpienia znaliście cierpienie, i świat walił się dokoła was, i płakaliście na jego ruinach, i rozpaczaliście; kochanki was zdradziły i przyjaciele spotwarzyli, i ziomkowie nie pojęli, i mieliście pustkę w sercu, śmierć w oczach, i byliście olbrzymami bólu. Ale powiedz mi ty, szlachetny Goethe, czy nie znalazł się już żaden głos pociechy w uroczystym szumie starych niemieckich lasów? Dla ciebie poezja była siostrą wiedzy: czyż we dwie nie mogły w nieśmiertelnej przyrodzie znaleźć zbawczego zioła dla serca swego ulubieńca? Ty, któryś był panteistą, antycznym poetą Grecji, kochankiem świętych kształtów, czy nie mogłeś wlać nieco miodu w te piękne wazy, któreś umiał sporządzać, ty, któremu wystarczyłoby uśmiechnąć się i pozwolić, aby pszczoły siadły ci na wargach? A ty, Byronie, czy tam, w pobliżu Rawenny, w pomarańczowych gajach Italii, pod pięknym weneckim niebem, blisko twego ukochanego Adriatyku, czy nie miałeś swojej lubej? O Boże, ja, który mówię do ciebie i którym jest jeno wątłym dzieckiem, poznałem może męki, których ty nie wycierpiałeś, a mimo to wierzę w nadzieję, mimo to błogosławię Bogu.

Gdy angielski i niemiecki duch przesiąknął tak w nasze głowy, nastał niby martwy i milczący wstręt do życia, a potem straszliwe konwulsje. Formułować bowiem idee, znaczy zmieniać saletrę w proch, homerycki zaś mózg wielkiego Goethego wyssał, niby alambik, wszystek sok z zakazanego owocu. Ci, którzy go nie czytali wówczas, zachowywali się jakoby obojętnie. Biedne istoty! Wybuch porwał ich jak ziarna pyłu w otchłań powszechnego wątpienia.

Było to jak gdyby zaprzeczenie wszystkiego na niebie i ziemi; zaprzeczenie, które można nazwać rozczarowaniem lub, jeśli kto chce, zrozpaczeniem: ludzkość pogrążona w letargu zdała się martwą tym, którzy macali jej puls. Jak ów żołnierz, którego zapytano niegdyś: "W co wierzysz?", i który pierwszy odpowiedział: "W siebie"; tak samo młodzież francuska, słysząc to pytanie, pierwsza odpowiadała:"W nic."

Odtąd wytworzyły się dwa obozy: z jednej strony, umysły gorące, bolesne, dusze rozlewne i łaknące nieskończoności, pochyliły głowę płacząc; spowiły się w chorobliwe marzenia: wątłe trzciny na oceanie goryczy. Z drugiej, ludzie z krwi i ciała stali nieugięci w sferze ziemskiego używania i nie znali innej troski prócz liczenia pieniędzy. Był to jakby jeden szloch i jeden wybuch śmiechu; jeden idący z duszy, drugi z ciała.

Oto co mówiła dusza:

"Biada! biada! Religia znika, chmury niebieskie opadają w dżdżu; ani nam się już spodziewać, ani czekać; zbrakło nam dwóch kawałków czarnego drzewa złożonych na krzyż, do których moglibyśmy wyciągać ręce. Gwiazda przyszłości zaledwie wschodzi; nie może się wyłonić z widnokręgu; tkwi spowita w chmury i niby słońce w zimie tarcza jej jawi się obwiedziona czerwoną obwódką, którą zachowała od roku 93. Nie ma już miłości, nie ma sławy. Jakaż gęsta noc na ziemi! A kiedy przyjdzie dzień, nas już nie będzie."

Oto co mówiło ciało:

"Człowiek żyje po to, aby używać swoich zmysłów; posiada mniej albo więcej kawałków żółtego lub białego metalu, dzięki czemu ma prawo do mniejszego lub większego szacunku. Jeść, pić i spać - to znaczy żyć. Co się tyczy węzłów, jakie istnieją między ludźmi, przyjaźń zasadza się ma pożyczaniu pieniędzy; ale rzadko kto posiada przyjaciela, którego by kochał na tyle. Krewieństwo służy do dziedziczenia: miłość jest zabawą ciała; jedynym użyciem ducha jest próżność."

Podobne azjatyckiej dżumie idącej z oparów Gangesu, okropne zwątpienie stąpało wielkimi krokami po ziemi. Już Chateaubriand, książę poezji, otulając straszliwe bożyszcze swym płaszczem pielgrzymim, umieścił je na marmurowym ołtarzu wśród woni świętych kadzielnic. Już, pełne bezużytecznej obecnie siły, dzieci wieku prężyły bezczynne ręce i piły zatruty napój z jałowego puchara. Wszystko rozpadało się w proch, szakale wyszły już z ziemi. Trupia i cuchnąca literatura, która posiadała tylko formę, ale formę ohydną, zaczęła polewać zgniłą krwią wszystkie monstra przyrody.

Któż odważy się kiedy opowiedzieć, co się działo wówczas w szkołach! Dojrzali mężczyźni wątpili o wszystkim; młodzi przeczyli wszystkiemu. Poeci opiewali rozpacz; młodzieńcy wychodzili ze szkół z pogodnym czołem, z twarzą świeżą i rumianą, i z przekleństwem na ustach. Zresztą charakter francuski z natury wesoły i otwarty przeważył, mimo iż mózgi nasiąkły angielskim i niemieckim duchem, ale serca zbyt lekkie, by walczyć i cierpieć, więdły niby podcięte kwiaty. Tak więc zimno i bez wstrząśnień pierwiastek śmierci zstąpił z głowy do trzewiów. Zamiast entuzjazmu złego mieliśmy jedynie obojętność na dobre; zamiast rozpaczy nieczułość. Piętnastoletni chłopcy, siedząc niedbale pod kwitnącym drzewem, toczyli dla zabicia czasu rozmowy, od których zadrżałyby ze zgrozy sztywne gaiki Wersalu. Komunia Chrystusowa, hostia, ów wieczny symbol niebiańskiej miłości, służyła do pieczętowania listów; dzieci wypluwały chleb boży.

Szczęśliwi, którzy uniknęli tej epoki! Szczęśliwi, którzy przeszli nad przepaścią, spoglądając w niebo! Byli tacy z pewnością, i ci użalą się nas.

Prawdą jest, na nieszczęście, iż w bluźnierstwie mieści się wielki upust sił, który przynosi ulgę wezbranemu sercu. Gdy ateusz, dobywając zegarka, dawał Bogu kwadrans czasu na powalenie go piorunem, nie ulega wątpliwości, iż gotował sobie kwadrans wściekłej i okrutnej rozkoszy. Był to paroksyzm rozpaczy, niewymowny apel do wszystkich władz niebieskich; biedne, nędzne stworzenie wijące się pod miażdżącą stopą; wielki krzyk bólu. I kto wie? W oczach tego, który widzi wszystko, była to może modlitwa.

Młodzi zużywali zatem bezczynną siłę w upajaniu się rozpaczą. Drwić ze sławy, religii, miłości, ze wszystkiego to wielka pociecha dla tych, którzy nie wiedzą, co począć; drwią w ten sposób z samych siebie i rozgrzeszają się szyderstwem. Miło jest uważać się za nieszczęśliwego, gdy się jest tylko pustym i znudzonym. Rozpusta wreszcie, ta najbliższa konkluzja pierwiastków śmierci, jest straszliwym narzędziem, gdy chodzi o szarpanie nerwów!

Tak więc, bogaci mówili sobie: "Prawdą jest tylko bogactwo, wszystko inne to majak; używajmy i mrzyjmy." Średniacy mówili: "Prawdą tylko zapomnienie, wszystko inne to majak; zapominajmy i mrzyjmy." Biedni zaś mówili: "Prawdą jedynie nieszczęście, wszystko inne to majak; bluźnijmy i mrzyjmy."

Zbyt czarny obraz? Przesadzony? Jak wam się zdaje? Czy jestem mizantropem? Pozwólcie mi jedną uwagę.

Czytając dzieje upadku Cesarstwa Rzymskiego, niepodobna nie spostrzec szkód, jakie chrześcijanie, tak cudowni na pustyni, zadali państwu, z chwilą gdy doszli do władzy. "Kiedy myślę - powiada Monteskiusz - o głębokim nieuctwie, w jakim grecki kler zanurzył ludzi świeckich, mimo woli nasuwa mi się porównanie z owymi Scytami z Herodota, którzy wy-kłuwali oczy niewolnikom, iżby nic nie mogło ich rozproszyć i oderwać od ubijania mleka. Żadna sprawa państwowa, pokój, wojna, rozejm, układy, małżeństwa, nic nie działo się inaczej niż za pośrednictwem mnichów. Nie uwierzyłby nikt, ile złego stąd wynikło."

Monteskiusz mógłby dodać: Chrystianizm zgubił cesarzów, ale zbawił ludy. Otworzył barbarzyńcom pałace Konstantynopola, ale otworzył chaty Chrystusowym aniołom pocieszycielom. Właśnie tu chodziło o mocarzy świata! Cóż nas obchodzą ostatnie rzężenia skażonego do szpiku cesarstwa, posępne galwaniczne skurcze wstrząsające jeszcze szkielet tyranii na grobie Heliogabala i Karakalli! Było w istocie co zachowywać, tę mumię Rzymu zabalsamowaną w olejkach Nerona, spowitą w całun Tyberiusza! Chodziło, panowie politycy, o to, aby iść między biednych i zwiastować im pokój; chodziło o to, aby pozwolić robakom i kretom toczyć pomniki hańby, ale wraz wydobyć z łona mumii dziewicę piękną jak matka Odkupiciela, nadzieję, przyjaciółkę uciśnionych.

Oto co uczynił chrystianizm; a obecnie, od tylu lat, co zrobili ci, którzy go zniweczyli? Widzieli, iż biedny dawał się gnieść bogatemu, słaby silnemu, dzięki temu, iż powiadali sobie: "Bogaci i silni będą mnie gnietli na ziemi, ale kiedy zechcą wejść do raju, ja znajdę się u bramy i oskarżę ich przed trybunałem Boga." I tak, niestety! znosili wszystko cierpliwie.

Wrogowie Chrystusa rzekli tedy biedakowi: "Znosisz wszystko cierpliwie aż do dnia sprawiedliwości: nie ma sprawiedliwości; czekasz żywota wiecznego, aby się domagać pomsty: nie ma żywota wiecznego; gromadzisz łzy swoje i swej rodziny, krzyk dzieci i szlochanie żony, aby je zanieść do stóp Boga w godzinie śmierci: nie ma Boga."

Wówczas jasnym jest, iż biedny przestał ronić łzy, kazał żonie, by zmilkła, dzieciom, by poszły za nim, i podniósł się z ziemi z bawolą siłą. Bogaczowi rzekł: "Ty, któryś mnie pocieszał, skłamałeś." Tego właśnie pragnęli wrogowie Chrystusa. Może sądzili, iż dają w ten sposób szczęście ludziom, wysyłając nędzarza na zdobycz wolności.

Ale jeśli biedny, zrozumiawszy wreszcie jasno, iż księża go oszukują, bogacze okradają, iż wszyscy mają równe prawa, że wszystkie dobra są z tego świata i że nędza jego jest hańbą; jeśli biedny, zaufawszy jeno w swe ramiona, rzecze sobie pewnego dnia: "Wojna bogaczom! Dla mnie używanie na tym świecie, skoro innego nie ma! Dla mnie ziemia, skoro niebo jest puste! Dla mnie i dla wszystkich, skoro wszyscy są równi!" O wzniośli filozofowie, którzyście go przywiedli do tego punktu, co mu powiecie, jeśli będzie zwyciężony?

Bez wątpienia jesteście filantropami, bez wątpienia macie rację na przyszłość i przyjdzie dzień, w którym będziecie zbierać błogosławieństwa, ale dziś jeszcze, zaiste, nie sposób błogosławić was. Gdy niegdyś ciemiężca mówił: "Moją jest ziemia!" - "Moim niebo!" - odpowiadał ciemiężony. Obecnie cóż odpowie?

Cała choroba obecnego wieku pochodzi z dwóch przyczyn: lud, który przebył rok 93 i 1814, nosi w sercu dwie rany. Wszystko, co było, już nie jest; wszystko, co będzie, jeszcze nie jest. Nie szukajcie gdzie indziej tajemnicy naszych bólów.

Oto człowiek, którego dom rozpada się; zburzył go, aby zbudować inny. Gruzy leżą na jego polu, on zaś czeka nowych kamieni na nowy gmach. W chwili gdy gotuje się, z kielnią w dłoni, z zawiniętymi rękawami, obrabiać ciosy i przyrządzać wapno, powiadają mu, że brakło kamieni i radzą otynkować dawne, iżby służyły jeszcze. Cóż ma czynić ów człowiek, który nie chce z gruzów budować gniazda dla swej gromadki? Łom jest głęboki, narzędzia zbyt słabe, aby zeń dobyć ciosy. "Czekaj - powiadają mu - dobędzie się ich pomału; ufaj, pracuj, idź naprzód, cofaj się wstecz." Czegóż mu nie prawią? I przez ten czas ów człowiek nie mając ani starego, ani nowego domu, nie wie, jak się chronić od deszczu, ani jak zgotować wieczerzę, ani gdzie pracować, gdzie spocząć, gdzie żyć ani gdzie umrzeć; a dzieci jego to niemowlęta.

Albo się bardzo mylę, albo my jesteśmy podobni do tego człowieka. O ludy przyszłych wieków! Kiedy w gorący letni dzień pochylicie się nad pługiem wśród zieleniejących łąk ojczystych; kiedy pod słońcem czystym i bez plamki ujrzycie ziemię, waszą płodną matkę, uśmiechającą się w porannej szacie do rolnika, swego ukochanego dziecięcia; kiedy, ocierając na spokojnym czole święty chrzest znoju, będziecie wodzić spojrzeniem po bezkresnym widnokręgu, gdzie ani jedno kłosie w łanie ludzkim nie będzie wyższe od drugiego, jeno bławatki i rumianki będą się barwić wśród złotego zboża; o ludzie wolni! kiedy wówczas będziecie dziękować Bogu, iż zrodziliście się do tego żniwa, pomyślcie o nas, których już tam nie będzie, powiedzcie sobie, żeśmy bardzo drogo kupili spokój, którego wy będziecie zażywać; żałujcie nas bardziej niż wszystkich swoich ojców; cierpimy bowiem niejeden z bólów, które ich czyniły godnymi współczucia, a straciliśmy to, co im dawało pociechę.

 

Rozdział III

 

Chcę opowiedzieć, w jaki sposób nawiedziła mnie pierwszy raz choroba wieku.

Siedziałem przy stole przy sutej wieczerzy po maskaradzie. Dokoła mnie przyjaciele w bogatych kostiumach, pełno młodzieży, kobiet, wszyscy tryskający urodą i weselem; na stole wyborne potrawy, dzbany, świeczniki, kwiaty, nad głowami huczna orkiestra, naprzeciw zaś moja kochanka, wspaniała istota, którą ubóstwiałem.

Miałem wówczas dziewiętnaście lat; nie przeszedłem żadnego nieszczęścia ani choroby; miałem charakter dumny i otwarty zarazem, serce kipiące nadzieją przyszłości. Opary wina burzyły mi się w żyłach; był to jeden z owych momentów pijaństwa, w których wszystko, co się widzi i słyszy, mówi nam o ukochanej. Cała przyroda zdaje się wówczas niby kosztowny migotliwy kamień, na którym wyryte jest tajemnicze imię. Człowiek uściskałby chętnie każdego, kto się uśmiecha, czuje się bratem wszystkiego, co istnieje. Luba naznaczyła mi schadzkę na tę noc, niosłem z wolna kieliszek do ust patrząc na nią.

Podczas gdy odwracałem się, aby wziąć talerz, spadł mi widelec. Schyliłem się i nie znajdując go zrazu, podniosłem nieco obrus, aby zobaczyć, gdzie się potoczył. Spostrzegłem wówczas stopę kochanki spoczywającą na stopie młodego człowieka obok; nogi ich krzyżowały się zaplatając o siebie, od czasu do czasu zaś zaciskali je lekko.

Podniosłem się zupełnie spokojny, poprosiłem o inny widelec i wieczerzałem dalej. Luba moja i jej sąsiad byli również bardzo spokojni; prawie nie rozmawiali z sobą i nie patrzyli na siebie. Młody człowiek oparł się łokciami o stół i żartował z inną kobietą, która mu pokazywała naszyjnik i naramienniki. Kochanka moja siedziała nieruchomo z martwymi i pełnymi omdlałości oczyma. Przyglądałem się obojgu cały czas biesiady i nie dostrzegłem w ruchach

ani w twarzy nic, co by mogło ich zdradzić. Pod koniec, przy deserze, upuściłem serwetę i schyliwszy się znowu, zastałem ich w tej samej pozycji, zaplecionych o siebie.

Przyrzekłem lubej, że ją odwiozę tego wieczoru do domu. Była wdową i tym samym bardzo swobodną, dzięki staremu krewniakowi, który towarzyszył jej i służył za. przyzwoitkę. Kiedy mijałem sień, zawołała na mnie: "Chodź, Oktawie - rzekła - jedźmy, jestem gotowa." Zaśmiałem się i wyszedłem bez odpowiedzi. Uszedłszy kilka kroków, przysiadłem na kamiennym słupie. Nie wiem, o czym myślałem; niewierność tej kobiety, o którą nigdy nie czułem się zazdrosny i której nie przyszło mi na myśl podejrzewać, wprawiła mnie w stan jakiejś martwoty, zidiocenia. Ponieważ to, co widziałem przed chwilą, nie zostawiało żadnej wątpliwości, byłem jak ogłuszony maczugą; nie pamiętam, co się działo we mnie przez czas spędzony na owym kamieniu; pomnę tylko, iż patrząc bezmyślnie w niebo i widząc spadającą gwiazdę, pozdrowiłem to ulotne światło, w którym poeci widzą zniweczony świat, i uchyliłem z powagą przed nim kapelusza.

Wróciłem do domu bardzo spokojnie, nie doświadczając niczego, nie czując nic, jakby wypruty z myśli. Zacząłem się rozbierać i rzuciłem się na łóżko, ale ledwie przyłożyłem głowę do poduszki, duchy zemsty chwyciły mnie z taką siłą, iż wsparłem się nagle o ścianę, jak gdyby wszystkie mięśnie moje stały się z drzewa. Wyskoczyłem z łóżka krzycząc, z wyciągniętymi rękami, zdolny stąpać jedynie na piętach, tak ścięgna były skurczone. Spędziłem w ten sposób blisko godzinę, oszalały, sztywny jak szkielet. Był to pierwszy atak gniewu, jakiego w życiu doznałem.

Człowiek, którego zeszedłem z mą lubą, był jednym z mych najbliższych przyjaciół. Udałem się doń nazajutrz w towarzystwie młodego adwokata nazwiskiem Desgenais; wzięliśmy pistolety, drugiego świadka i znaleźliśmy się w lasku Vincennes. Całą drogę starałem się nie odzywać do przeciwnika, nawet nie zbliżyć doń z obawy, by mi nie przyszła chęć uderzyć go i zelżyć: gwałty tego rodzaju są zawsze wstrętne i zbyteczne, z chwilą gdy prawo cierpi prawidłowy pojedynek. Ale nie mogłem się wstrzymać od upartego wlepiania weń oczu. Był to towarzysz mego dziecięctwa; od wielu lat łączyły nas liczne i wzajemne usługi. Wiedział doskonale o mej miłości; parę razy nawet dawał mi do zrozumienia, że tego rodzaju węzły święte są dla przyjaciela i że nie byłby zdolny wchodzić mi w drogę, gdyby nawet kochał tę samą kobietę. Słowem, pokładałem w nim pełne zaufanie i nigdy może serdeczniej nie ściskałem ręki ludzkiej istoty.

Przyglądałem się ciekawie, chciwie, temu człowiekowi, który rozprawiał o przyjaźni niby starożytny bohater, a którego zdybałem, jak pieścił mą kochankę. Pierwszy raz w życiu widziałem potwora: mierzyłem go błędnym okiem, aby się przypatrzyć, jak wygląda. Znałem go od dziesiątego roku, żyłem z nim dzień po dniu w najdoskonalszej przyjaźni: i oto miałem wrażenie, żem go nigdy nie widział. Posłużę się tu porównaniem.

Istnieje hiszpańska sztuka, w której kamienny posąg, zesłany przez Sprawiedliwość niebios, przychodzi wieczerzać u rozpustnika. Rozpustnik nadrabia miną i sili się na obojętność, ale posąg ujmuje go za rękę: z chwilą gdy mu ją podał, nieszczęśnik czuje śmiertelny chłód i popada w konwulsje.

Otóż ilekroć w życiu zdarzyło mi się ufać przez dłuższy czas przyjacielowi lub kochance i nagle odkryłem, że mnie oszukują, niepodobna mi oddać inaczej wrażeń tego odkrycia niż porównując je do ucisku owego posągu. Jest to, w istocie, niby uścisk zimnego marmuru: jak gdyby rzeczywistość w swym śmiertelnym chłodzie mroziła mnie pocałunkiem; dotknięcie kamiennego człowieka. Niestety! okropny biesiadnik niejeden raz zapukał do mych drzwi; niejeden raz wieczerzaliśmy społem.

Tymczasem, po dopełnieniu przygotowań, stanęliśmy obaj u mety, idąc wolno jeden na drugiego. Strzelił pierwszy i zranił mnie w prawe ramię. Ująłem natychmiast pistolet drugą ręką, ale nie mogłem go dźwignąć, sił mi brakło, upadłem na kolano.

Przeciwnik zbliżył się spiesznie, niespokojny, bardzo blady. Równocześnie nadbiegli świadkowie widząc, żem ranny; ale on ich usunął i ujął mnie za chorą rękę. Ściskał zęby, nie mógł mówić; widziałem jego lęk. Cierpiał tak okrutnie, jak tylko człowiek cierpieć może. "Idź precz! - krzyknąłem - idź się wytrzeć w prześcieradła tej!..." Dławił się, ja także.

Wsadzono mnie do powozu, gdzie znalazł się lekarz. Rana okazała się lekka, kula nie tknęła kości, ale byłem tak podniecony, że niepodobna mnie było natychmiast opatrzyć. Gdy powóz ruszał, ujrzałem przez okno drżącą rękę: to przeciwnik mój jeszcze raz objawiał chęć pojednania. Wstrząsnąłem głową za całą odpowiedź: byłem tak wściekły, iż próżno siliłbym się mu przebaczyć, mimo że czułem szczery jego żal.

Krew, która obficie spływała z ramienia, przyniosła mi ulgę; osłabienie uśmierzyło wściekłość, która dokuczała mi bardziej od rany. Położyłem się z rozkoszą, nigdy chyba nie piłem nic smaczniejszego niż pierwsza szklanka wody, jaką mi podano.

Skoro się znalazłem w łóżku, chwyciła mnie gorączka. Zacząłem płakać. Nie mogłem pojąć, nie tego, że kochanka przestała mnie kochać, ale że mnie oszukiwała. Nie rozumiałem, dla jakiej przyczyny kobieta, której nie zmusza obowiązek ani interes, może kłamać mężczyźnie, wówczas gdy kocha innego. Pytałem po dwadzieścia razy przyjaciela mego Desge-nais, w jaki sposób to jest możliwe. "Gdybym był jej mężem - mówiłem - albo gdybym jej płacił, rozumiałbym, że mnie oszukuje, ale czemu, jeśli mnie już nie kocha, nie powiedzieć mi tego? po co oszukiwać?" Nie pojmowałem, aby można było kłamać w miłości; byłem wówczas dzieckiem, a wyznaję, że i dziś nie rozumiem tego jeszcze. Za każdym razem kiedy zakochałem się w kobiecie, powiedziałem jej to; kiedym przestał kochać, powiedziałem również, z tą samą szczerością, mniemając zawsze, iż w tego rodzaju sprawach wola nasza jest niczym, a zbrodnią jest tylko kłamstwo.

Na wszystko, com mówił, Desgenais odpowiadał: "To nędznica; przyrzeknij mi, że już jej nie ujrzysz na oczy." Przysiągłem uroczyście. Poradził mi dalej, abym nie pisał do niej nawet z wymówkami, w razie zaś gdyby ona pisała, abym nie odpowiadał. Przyrzekłem wszystko, zdziwiony niemal, iż tego żąda, i oburzony samym przypuszczeniem.

Tymczasem pierwszą rzeczą, jaką uczyniłem, z chwilą gdy mogłem wstać i opuścić pokój, było pognać do kochanki. Zastałem ją samą; siedziała na krześle w kącie pokoju, z przygnębioną twarzą, na wpół ubrana. Obsypałem ją wymówkami, byłem pijany rozpaczą. Krzyczałem tak, że rozlegało się w całym domu; łzy przerywały niekiedy słowa tak gwałtownie, iż padłem na łóżko, aby im dać folgę. "Ha! niewierna! ha! niegodziwa! - mówiłem płacząc -czy wiesz, że ja to życiem przypłacę, czy ci to sprawia przyjemność? co ja ci uczyniłem?"

Rzuciła mi się na szyję, rzekła, że coś ją poniosło, oszołomiło, że rywal mój spoił ją na tej nieszczęsnej wieczerzy, ale że nigdy nie należała do niego; poddała się w chwili zapomnienia; popełniła błąd, ale nie zbrodnię; widzi krzywdę, jaką mi uczyniła, ale jeśli jej nie przebaczę, i ona przypłaci to życiem. Wyczerpała wszystkie łzy szczerego żalu, całą wymowę bólu, aby mnie pocieszyć; blada i nieprzytomna, z na wpół rozwartą szatą, z włosami rozsypanymi na ramiona, zdała mi się tak piękną jak nigdy. Drżałem ze zgrozy, gdy wszystkie zmysły rwały się ku niej.

Wyszedłem złamany, w oczach mi się ćmiło, chwiałem się na nogach. Postanawiałem nigdy jej już nie widzieć, ale po kwadransie wróciłem. Parła mnie rozpaczliwa siła, czułem jakąś głuchą żądzę posiadania jej raz jeszcze; chciałem wypić na jej wspaniałym ciele wszystkie te gorzkie łzy i potem zabić ją i siebie. Brzydziłem się nią i ubóstwiałem razem; czułem, że jej miłość jest mą zgubą, ale żyć bez niej jest niepodobieństwem. Wpadłem jak błyskawica, bez oznajmienia, wszedłem prosto znając dom i pchnąłem drzwi.

Zastałem ją przed gotowalnią; siedziała bez ruchu, okryta klejnotami. Pokojówka czesała ją; ona trzymała w ręku kawałek czerwonej krepy, który przeciągała lekko po policzkach. Myślałem, że śnię; zdało mi się niepodobieństwem, aby to była ta sama kobieta, która kwadrans temu, w moich oczach, tonęła we łzach i włóczyła się po ziemi. Stałem jak posąg. Ona,

słysząc, iż drzwi się otwierają, zwróciła głowę z uśmiechem. "To ty?" - rzekła. Szła na bal i czekała na mego rywala, który miał jej towarzyszyć.

Cofnąłem się ku drzwiom. Patrzałem na jej gładki i pachnący kark, nad którym w związanych włosach połyskiwał diamentowy grzebień; ten kark, siedziba energii życia, czarniejszy był od piekieł; na nim splatały się dwa lśniące warkocze, nad którymi kołysał się srebrny ra-jer. Obfity i gęsty puszek odbijał od ramion i mleczno białych pleców. Było w tej podwiniętej grzywie coś bezwstydnie pięknego; coś, co zdawało mi się urągać za wzruszenie, w jakim widziałem ją chwilę przedtem. Podbiegłem i uderzyłem w ten kark pięścią. Nie wydała krzyku, padła na ręce, ja zaś wyszedłem spiesznie.

Za powrotem do domu gorączka chwyciła mnie znów z taką siłą, iż musiałem się położyć. Rana otwarła się, cierpiałem bardzo. Zaszedł do mnie Desgenais, opowiedziałem mu wszystko. Wysłuchał w skupieniu; przechadzał się jakiś czas po pokoju jak człowiek, który się waha. Wreszcie zatrzymał się i parsknął śmiechem. "Czy to twoja pierwsza kochanka?" - rzekł. "Nie - odparłem - ostatnia."

Około północy, gdy spałem niespokojnym snem, zdało mi się, iż słyszę głębokie westchnienie. Otwarłem oczy i ujrzałem mą lubą stojącą koło łóżka, ze skrzyżowanymi ramionami, podobną do widma. Nie mogłem wstrzymać okrzyku przerażenia, biorąc to za zjawę chorego mózgu. Wyskoczyłem z łóżka i uciekłem w kąt; podeszła bliżej.

- To ja - rzekła i ujmując mnie wpół przyciągnęła mnie.

- Czego chcesz? - krzyknąłem. - Puść mnie! Byłbym zdolny, zabić cię w tej chwili!

- Więc zabij! - rzekła. - Zdradziłam cię, skłamałam, jestem podła, niegodziwa, ale kocham cię i nie mogę żyć bez ciebie.

Spojrzałem na nią; jakaż była piękna! Całe jej ciało drżało; oczy, zamglone żądzą, sączyły strumienie rozkoszy; pierś lśniła naga, wargi płonęły. Wziąłem ją w ramiona.

- Dobrze więc - rzekłem - ale w obliczu Boga, który nas widzi, na duszę ojca przysięgam, że cię zabiję w tej chwili, i siebie także...

Wziąłem nóż, który leżał na kominku, i wsunąłem go pod poduszkę.

- Oktawie, no - rzekła z uśmiechem tuląc mnie - nie rób szaleństw. Chodź, dziecko, szkodzisz sobie, masz gorączkę. Daj ten nóż.

Próbowała go odebrać. "Słuchaj - rzekłem - nie wiem, kto jesteś i co za komedię odgrywasz, ale, co do mnie, ja nic nie gram. Kochałem cię tyle, ile człowiek może kochać na ziemi i na me nieszczęście i zgubę wiedz, iż jeszcze kocham cię do szaleństwa. Mówisz, że i ty mnie kochasz; chcę wierzyć, ale na wszystko, co jest świętego na ziemi, jeśli ja będę twoim kochankiem dziś wieczór, inny nie będzie nim jutro. Klnę się na Boga, klnę się na Boga, powtarzałem, nie wezmę cię; nienawidzę cię tyle, ile kocham." To mówiąc padłem na łóżko nieprzytomny. Narzuciła płaszcz i wybiegła.

Skoro Desgenais wysłuchał tej przygody, rzekł: "Czemuś ją odtrącił? Bardzoś wybredny; śliczna osoba."

"Żartujesz? - odparłem. - Sądzisz, iż podobna kobieta może być mą kochanką? Że zgodzę się kiedykolwiek na podział? Pomyśl, ona sama wyznaje, że inny ją posiada, i ty chcesz, bym zapomniał, że ją kocham, aby ją posiadać również? Jeśli tak pojmujesz miłość, żal mi cię."

Desgenais odparł, iż lubi jedynie dziewczęta i nie wgląda tak ściśle. "Drogi Oktawie, jesteś bardzo młody; chciałbyś wiele ładnych rzeczy, które nie istnieją. Wierzysz w osobliwy gatunek miłości; może jesteś do niej zdolny; wierzę w to, ale ci tego nie życzę. Poznasz inne kobiety, przyjacielu, i pożałujesz kiedyś tego, co ci się zdarzyło dziś w nocy. Kiedy ta kobieta przyszła tu do ciebie, to pewna, iż cię kochała; nie kocha cię może w tej chwili, jest może w objęciach innego; ale kochała cię owej nocy, w tym pokoju; cóż ci o resztę? Mogłeś mieć ładną noc i pożałujesz jej, bądź pewny: już nie wróci. Kobieta przebacza wszystko wyjąwszy tego, że jej ktoś nie chce. Musiała cię straszliwie kochać, skoro przyszła czując się winną i przyznając się do winy, domyślając się może, że ją odepchniesz. Wierz mi, pożałujesz tej nocy, powiadam ci bowiem, że już nie wróci."

Mówił to wszystko tak po prostu, tonem tak głęboko przekonanym, z tak rozpaczliwym spokojem doświadczenia, iż słuchając go zadrżałem. Miałem gwałtowną pokusę iść jeszcze raz do mej kochanki lub napisać do niej, aby przyszła. Nie byłem zdolny wstać; to mnie ocaliło od wstydu narażenia się jeszcze raz na to, iż zastanę ją oczekującą mego rywala albo też gruchającą z nim sam na sam. Ale mogłem napisać; mimo woli zadawałem sobie pytanie, w razie gdybym napisał, czyby przyszła.

Skoro Desgenais odszedł, ogarnął mnie tak nieznośny zamęt, iż postanowiłem położyć mu kres w jakikolwiek sposób. Po straszliwej walce wstręt przeważył wreszcie miłość. Napisałem do niej, iż nie chcę widzieć jej na oczy; proszę, by nie przychodziła, jeśli nie chce znaleźć drzwi zamkniętych. Zadzwoniłem gwałtownie i kazałem odnieść najśpieszniej list. Ledwie służący opuścił pokój, zacząłem go wołać z powrotem. Nie usłyszał; nie śmiałem wołać drugi raz i zasłoniwszy twarz rękami trwałem pogrążony w najgłębszej rozpaczy.

 

Rozdział IV

 

Nazajutrz, o wschodzie słońca, pierwszą myślą, która mnie zbudziła, było pytanie: "Co teraz?"

Nie miałem żadnego zawodu, zajęcia. Studiowałem medycynę i prawo, nie mogąc się namyślić na żadną z tych dróg; pracowałem pół roku u bankiera z taką niepunktualnością, iż musiałem zawczasu złożyć swoje funkcje, aby uniknąć odprawy. Studia moje były rozległe, ale powierzchowne; pamięć, nieskrzepiona ćwiczeniem, zapominała równie szybko, jak się uczyła.

Jedynym mym skarbem, po miłości, była niezależność. Od chwili dojrzałości, żywiłem dla niej dziki kult, uświęciłem ją niejako w sercu. Pewnego dnia ojciec, myśląc o mej przyszłości, poddał mi kilka zawodów, zostawiając wybór. Stałem wsparty o okno, patrząc na chudą i samotną topolę kołyszącą się w ogrodzie. Zastanawiałem się nad tymi rozmaitymi zajęciami, roztrząsałem je kolejno; po czym, nie mogąc wzbudzić w sobie zamiłowania, pozwalałem bujać myślom. Zdało mi się nagle, iż czuję, jak ziemia się porusza i że głucha i niewidzialna siła pędząca ją w przestrzeni staje się uchwytna mym zmysłom; widziałem ją, jak wstępuje w niebo; miałem wrażenie, że jestem niby na statku; topola, którą miałem przed oczyma, zdała mi się niby maszt; wstałem wyciągając ramiona i krzyknąłem: ,,To już dość mało być przelotnym podróżnym na statku żeglującym w eterze; dość mało być człowiekiem, czarnym punktem na tym okręcie; chcę być człowiekiem, ale nie jakimś poszczególnym gatunkiem człowieka."

Oto pierwszy ślub, jaki, czternastoletnim chłopcem, wyrzekłem w obliczu natury. Od tego czasu, jeśli brałem się do czego, to jedynie przez posłuszeństwo ojcu, ale nigdy nie mogąc zwyciężyć odrazy.

Byłem tedy swobodny, nie przez lenistwo, ale z własnej woli; zresztą kochałem wszystkie dzieła boże, a bardzo niewiele ludzkich. Znałem jedynie z życia miłość, ze świata jedynie mą lubą, i nie chciałem znać nic innego. Toteż, zakochawszy się tuż po wyjściu z kolegium, wierzyłem szczerze, że to na całe życie, i wszelka inna myśl pierzchła mi z głowy.

Życie wiodłem mało ruchliwe. Spędzałem dzień u kochanki; największą mą przyjemnością było wyciągać ją na wieś w piękny letni dzień, kłaść się obok niej w lesie, na trawie lub na mchu: widok natury w całej krasie był dla mnie zawsze najpotężniejszym aphrodisiacum. W zimie (ona lubiła się bawić) uganialiśmy po balach i maskaradach; znowu życie spływało na próżniactwie. Ponieważ póki była wierna, myślałem tylko o niej, z chwilą gdy mnie zdradziła, zostałem bez jednej myśli.

Najlepsze pojęcie o ówczesnym stanie mego ducha mogę dać porównując go do dzisiejszych modnych mieszkań, gdzie znajdują się, zebrane i pomieszane razem, meble wszystkich czasów i krajów. Nasz wiek nie posiada form. Nie wycisnęliśmy piętna epoki ani na domach, ani na ogrodach, ani na niczym. Widuję na ulicy ludzi z brodą strzyżoną jak za Henryka III, innych wygolonych, innych z włosami jak na portretach Rafaela, innych jak za czasu Chrystusa. Toteż apartamenty bogaczów są niby muzea: antyki, gotyk, Odrodzenie, Ludwik XIII, wszystko razem. Słowem, mamy coś ze wszystkich wieków wyjąwszy swojego, rzecz niewidziana w żadnej innej epoce. Eklektyzm to nasz smak; bierzemy wszystko, co napotykamy, jedno dla piękności, drugie dla wygody, to znów dla starożytności, inną rzecz zgoła dla jej szpetoty. Żyjemy jedynie wśród szczątków, jak gdyby koniec świata był bliski.

Oto był mój stan ducha; wiele czytałem, prócz tego uczyłem się malować. Umiałem na pamięć mnóstwo rzeczy, ale nic porządnie: głowę miałem równocześnie pustą i spęczniałą jak gąbkę. Kochałem się kolejno we wszystkich poetach, ale ponieważ miałem naturę bardzo wrażliwą, ostatni z kolei zbrzydził mi zawsze resztę. Stworzyłem w sobie wielki lamus ruin, aż w końcu, zabiwszy w sobie pragnienie długim spijaniem wszystkiego, co nowe i nieznane, sam uczułem się ruiną.

Jednakże w tej ruinie żyło coś bardzo młodego: nadzieja serca, które było jeszcze dzieckiem.

Nadzieja ta, której nic nie skaziło ani nie zepsuło i która pod wpływem miłości wybujała ponad miarą, otrzymała nagle śmiertelny cios. Zdrada kochanki ugodziła ją w pełni lotu; kiedy myślałem o tym, czułem, że mi w duszy omdlewa coś konwulsyjnie niby ranny ptak w agonii.

Społeczeństwo, które czyni tyle złego, podobne jest do indyjskiego węża, którego mieszkaniem jest gąszcz rośliny leczącej jego ukąszenie: tak i ono równocześnie z cierpieniem, jakie sprawiło, podsuwa prawie zawsze lekarstwo. I tak człowiek, który posiada uregulowany tryb życia, z rana interesy, o tej godzinie wizyty, o tej praca, o tej miłość, może bezpiecznie stracić kochankę. Zajęcia jego i myśli są niby owi niewzruszeni żołnierze ustawieni w ordynku podczas bitwy; kula unosi jednego, sąsiedzi ściskają się w szeregu, nie znać ubytku.

Nie miałem tej ucieczki, odkąd zostałem sam: natura, moja ukochana matka, zdała mi się, przeciwnie, bardziej rozległa i pusta niż kiedykolwiek. Gdybym mógł zupełnie zapomnieć mą lubą, byłbym ocalony. Iluż ludziom nie trzeba ani tyle do wyleczenia! Niezdolni kochać niewiernej kobiety, okazują, w podobnych okolicznościach, podziwu godny hart. Ale czyż taką jest miłość dziewiętnastoletniego chłopca, który, nie mając pojęcia o świecie, cały żyjąc pragnieniem, czuje w sobie zaród wszystkich namiętności? Czyż ten wiek wątpi o czymkolwiek? Na prawo, na lewo, hen, na widnokręgu, wszędzie woła go jakiś głos. Wszystko jest żądzą, wszystko marzeniem. Nie ma rzeczywistości, która by się ostała dla młodego serca; nie masz tak sękatego i twardego dębu, z którego by nie wyszła driada. Gdyby miał sto ramion, nie lękałby się otworzyć ich w próżnię; wystarczy utulić w nie kochankę i próżnia zapełniona.

Co do mnie, nie pojmowałem, aby można robić co innego niż kochać; kiedy mi mówiono o innym zatrudnieniu, wzruszałem ramionami. Miłość moja była wpółdzika; na całym mym życiu wyciskała coś mniszego, surowego. Przytoczę tylko jeden przykład. Luba dała mi medalion ze swą miniaturą; nosiłem go na sercu, co jest zresztą dość pospolite, ale znalazłszy pewnego dnia u antykwariusza żelazną dyscyplinę z blaszką najeżoną gwoździkami, kazałem przytwierdzić medalion do tej blaszki i tak go nosiłem. Gwoździe te, które wchodziły mi w pierś za każdym ruchem, sprawiały mi tak osobliwą rozkosz, iż przyciskałem niekiedy rękę, aby je czuć głębiej. Wiem, że to szaleństwo; alboż miłość robi tylko takie szaleństwa?

Od czasu jak mnie ta kobieta zdradziła, zdjąłem okrutny medalion. Nie umiem opisać, z jakim smutkiem odjąłem żelazną, blachę i jakie westchnienie wydało moje serce, skoro się uczuło wyswobodzone! "Biedne blizny - mówiłem - macie się zatem zatrzeć? Ach, rano moja, droga rano, jakiż balsam przyłożę na ciebie?"

Daremnie nienawidziłem tej kobiety; miałem ją, można rzec, we krwi; przeklinałem ją, ale śniłem o niej. Co poradzić? Co poradzić na sen? Jakiż argument przeciwstawić wspomnieniom krwi i ciała? Makbet, zabiwszy Dunkana, powiada, iż Ocean nie umyłby jego rąk; nie byłby też obmył moich blizn. Mówiłem Desgenais'mu: "Cóż chcesz? Gdy usnę, jej głowa znajduje się tu, na tej poduszce."

Żyłem dotąd jedynie przez tę kobietę; zwątpić o niej, znaczyło zwątpić o wszystkim; przekląć ją, wszystkiego się zaprzeć; stracić ją, wszystko zniweczyć. Przestałem gdziekolwiek bywać; świat zdawał mi się rojowiskiem dzikich zwierząt, potworów, krokodylów. Co bądź mi mówiono, aby mnie rozerwać, odpowiadałem: "Tak, to doskonała rada; możecie być pewni, że z niej nie skorzystam."

Stawałem w oknie i powiadałem sobie: "Ona przyjdzie, pewien jestem; idzie, skręca w ulicę, czuję, jak się zbliża. Nie może żyć beze mnie, jak ja bez niej. Co jej powiem? Z jaką twarzą ją przyjmę?" Tu przypominała mi się jej zdrada. "Ha! Niech nie przychodzi! - wołałem -Niech się nie zbliża! Byłbym zdolny ją zabić!"

Od ostatniego listu nie słyszałem już o niej. "Cóż ona robi? - mówiłem sobie. - Kocha innego? Kochajmyż i my inną. Kogo?" I szukając w duchu słyszałem równocześnie niby daleki głos mówiący: Ty, inną niż mnie? Dwie istoty, które się kochają, które się tulą w uścisku i które nie są tobą i mną? Czy to możliwe? Czyś ty oszalał?

"Człowieku małego serca! - mówił Desgenais. - kiedyż zapomnisz wreszcie o tej kobiecie? Czyż to taka strata? Piękne mi szczęście! Weź pierwszą z brzegu."

"Nie - odpowiadałem - niewielka strata. Czyż nie uczyniłem tego, com był powinien? czy jej nie wypędziłem? Co możesz mi tedy zarzucić? Reszta to moja rzecz; bykowi zranionemu w cyrku wolno lec w kącie ze szpadą w grzbiecie i skończyć w pokoju. Cóż ja mam, powiedz, począć z sobą na świecie? Co to są te twoje pierwsze z brzegu! Pokażesz mi czyste niebo, drzewa i domy, ludzi mówiących, pijących, śpiewających, kobiety w tańcu i konie w galopie. Wszystko to to nie życie, to próżny zgiełk życia. Zostaw mnie, zostaw mnie w spokoju."

OD TŁUMACZA

Alfred de Musset, tak dobrze znany u nas z nazwiska i z legendy, a tak mało ze swoich dzieł, jest jednym z najbardziej uroczych pisarzy francuskich; artystą, który łączy przymioty galijskiego umysłu z rzadką w tej rasie wibracją liryzmu, czyniącą zeń harfę poezji. Ta "Spowiedź", która najbardziej bezpośrednio pozwala zajrzeć w duszę poety, jest zarazem jednym z nader znamiennych dokumentów Romantyzmu. Jest ciekawa i przez to, iż dotyczy właśnie owego epizodu życia poety, koło którego oplata się jego legenda: miłości do George Sand. Epizodem tym zajmowano się do przesytu; jest to dosyć zrozumiałe. Miłość ta, która, jak górnolotnie mówi jeden z jej historiografów przykładem namiętnego uczucia łączącego dwoje genialnych twórców, dwoje pisarzy wielkiej, mimo iż bądź co bądź nierównej miary. Wycisnęła ona piętno zarówno na całym dalszym życiu, jak i na twórczości Musseta. Epoka, na którą przypada owa miłość, pełna fala Romantyzmu niosąca z sobą osobliwy styl tych przeżyć, rozgłos, jaki towarzyszył im współcześnie, artystyczna rama wreszcie, którą, jakby wiedziony instynktem, dramat ten obrał na swe urzeczywistnienie - wszystko to zapewnia "epizodowi weneckiemu" miejsce wyjątkowe.

Literatura osnuta dokoła tego wydarzenia jest ogromna, a rozpoczyna się równocześnie niemal z faktami. George Sand, "na ciepło" jeszcze, włożyła strzępy przeżyć weneckich w swoje Listy podróżnika, pisane jakoby do Musseta i drukowane (z jego wiedzą zresztą) w "Revue des deux Mondes". Po zerwaniu Musset pisze Spowiedź dziecięcia wieku i Noce; w dwa lata po jego śmierci (Musset urodził się w 1810, umarł w 1857) George Sand wydaje powieść "Ona i on" malującą pod przejrzystą osłoną dzieje ich stosunku; na co brat Musseta Paweł, mściciel cierpień Alfreda i nienawidzący George Sand, odpowiedział inwektywą pt. "On i ona". Wszczęła się przykra polemika, w której nawet sędziwa matka Musseta zabrała głos. Powstawały stronnictwa mussetystów i sandystów lżące bohaterów przeciwnego obozu. Nawet trzeciego aktora dramatu, lekarzynę włoskiego Pagello, wciągnięto do sporu: jeszcze w r. 1896, interwiewowali skrzętni biografowie patriarchę, który dożył dziewięćdziesiątki, o szczegóły tego chlubnego epizodu jego życia z r. 1834! Sam Pagello, w kilkanaście lat po wypadkach, spisał pamiętnik, kreśląc w sposób więcej barwny niż ścisły dzieje swoich przygód z George Sand i Mussetem. Rodzina Musseta sprzeciwiała się długo ogłoszeniu listów kochanków; krążyły w urywkach, w odpisach; wreszcie, w r. 1904, ogłoszono je drukiem w Brukseli, w całości: tj. o tyle o ile, niektóre bowiem zdania padły już wprzódy ofiarą nożyczek George Sand.

Jak można się domyślać, komentatorowie rzucili się na tę historię, widząc w niej łup obfity i ponętny. Napisano całe tomy; mimo to, nie mówiąc o uczuciach, nie wyświetlono nawet faktów w tym romantycznym epizodzie. Nadto jest załgany poezją. Literatura przeszła tędy w dwojakim kierunku: raz, stylizując już same przeżycia bohaterów na modłę literacką o zabarwieniu epoki; po wtóre, stylizując je tym bardziej, w chwili gdy przelewały się na papier. W rezultacie została garść ciekawych dokumentów, z których niektóre są klejnotami poezji, i każdy z badaczy układa z tych kamyczków swoją mozaikę, kształtując ją wedle własnych sympatii i poglądów.

Im bardziej wczytywać się w akta sprawy, tym bardziej wydaje się ona psychologicznie zawiłą i złożoną. Czyż nie jest zresztą zawiłą każda kontrowersja tego rodzaju? Pojęcia nasze o miłości, jak w ogóle o życiu, są konwencjonalne, ponieważ nim zaczniemy myśleć i patrzyć, już otrzymujemy je w gotowej postaci z literatury, z pierwszej czy z drugiej ręki. Literatura, niezdolna ogarnąć życia w jego bogactwie, upraszcza je, schematyzuje (przykładem choćby ta Spowiedź dziecięcia wieku w zestawieniu z wydarzeniami, z których się urodziła!). Wstydliwość, lenistwo, rutyna oddalają nas od szczerości. Jeden Rousseau w swoich Wyznaniach chciał być szczerym za wszelką cenę; cena okazała się diabelnie wysoka. Ileż obrzydliwości nam odsłonił, których mu potomność nie daruje! Ach, tak! Życie ujawnia się w gabinecie lekarza, przy konfesjonale (o tyle, o ile, bo i tam wciska się rutyna), przed kratkami sądowymi pod krzyżowym ogniem pytań brutalnych i ostrych jak nóż chirurga... Ale też biada człowiekowi, bodaj "najporządniejszemu", który zahaczy się przypadkowo o straszliwą machinę sądową i narazi się na wywlekanie na światło tajemnic jego życia. Delikatne i bolesne problemy egzystencji w jakże szpetnym, trywialnym, komicznym nieraz występują świetle! A właśnie przedmiotem takiego śledztwa, prowadzonego przez "historię literatury", stają się wielcy ludzie, wielcy artyści, typem swojej psychiki, swego życia, z konieczności tak bardzo oddaleni od dogmatów przeciętności. A wreszcie, gdzie jest "prawda"? Czy jest nią fakt, czy uczucie, czy jakieś X, które nie jest żadnym z nich?

Nie mam zbytniego zamiłowania do takich analiz; ograniczę się tedy do rzeczowego przypomnienia faktów tej znanej historii, ponieważ są one niezbędne jako komentarz do Spowiedzi dziecięcia wieku; książka ta, gdybyśmy jej nie brali jako fantazję na tle istotnych przeżyć poety, straciłaby wiele na prawdzie i kolorze. Zarazem wplotę w tok opowiadania nieco dokumentów, bardziej niż cokolwiek innego pozwalających czytelnikom pochwycić tonację, na którą były nastrojone dusze uczestników dramatu.

Zatem dwudziestodwuletni Musset, głośny już i rokujący najpiękniejszą przyszłość poeta, oraz dwudziestodziewięcioletnia Aurora Dudevant, separowana z mężem, matka dwojga dzieci, nie mniej głośna (pod pseudonimem literackim George Sand) autorka Indiany, Walentyny i drukującej się właśnie Lelii, spotkali się po raz pierwszy na obiedzie u redaktora "Revue des deux Mondes", Buloza. Stało się to w czerwcu 1833, z końcem zaś sierpnia tegoż roku byli kochankami. Musset, smukły, nerwowy, pełen wdzięku i iskrzącej werwy z odcieniem dandyzmu, miał za sobą parę lat hulanki oraz światowych miłostek; George Sand, brunetka o typie Kreolki i ogromnych czarnych oczach, skupiona, małomówna, pochłonięta pracą, miała również przeszłość miłosną, a figurowały w niej dwa nazwiska literackie: Juliusz Sandeau (prototyp Balzakowskiego Stefana Lousteau; powieść Balzaka Muza z zaścianka zawiera niewątpliwie wiele rysów z pożycia tej pary) oraz oschły i niewdzięczny jako amant Prosper Merimee. Doświadczenia te zostawiły w jej sercu jedynie osad zawodu i goryczy. Nowy stosunek miłosny, zrazu podjęty przez obie strony z entuzjazmem, rychło począł się mącić; główną przyczyną był tu charakter Musseta, nierówny, szukający w miłości dramatycznych przeżyć, obdarzony potrzebą cierpienia i zadawania bólu. Brutalny sceptycyzm w stosunku do kobiet i do miłości, wybuchy zazdrości o przeszłość dawały przyczynę do ciągłych burz. Raz po raz zerwanie wisiało na włosku; ale, nazajutrz, Alfred wracał do stóp kochanki, skruszony, pełen tkliwości i żalu...

Spodziewając się w ucieczce od świata znaleźć uspokojenie, kochankowie udają się, z końcem r. 1833, do Włoch. Od Genui George Sand zaczęła niedomagać; przybywszy do Wenecji położyła się wśród objawów jakiejś febry. Musset, nerwowy, niecierpliwy, niezdolny do roli siostry miłosierdzia, ucieka od smutnego pokoju chorej, zaniedbuje ją, ugania po Wenecji, pije. (skłonność do pijaństwa, która miała później pochłonąć go zupełnie, datuje od młodych lat), słowem, na wszelki sposób "używa życia". Sandyści notują, iż poeta przegrał na słowo 10 000 franków, na którą to sumę towarzyszka jego musiała znaleźć pokrycie, hipote-kując ją na przyszłych płodach swego pióra; mussetyści sprowadzają tę kwotę do skromniejszych rozmiarów 360 franków, na które kredyt Musseta w "Revue des deux Mondes" wystarczał w zupełności... Rys ten cytuję na dowód rozbieżności nawet w rzeczach tak ścisłych jak cyfry: cóż dopiero mówić o uczuciach! Podobno Musset oświadczył wręcz towarzyszce, że się pomylił i że jej nie kocha; przychodzi do gwałtownych scen, niemal do zerwania: mieszkają obok, ale drzwi łączące ich pokoje zostają zamknięte.

Wśród tego George Sand, która była niezmordowaną pracowniczką pióra (opowiadają, iż raz, skończywszy jednej nocy powieść przed upływem zwyczajnej ilości godzin pracy, natychmiast rozpoczęła drugą, czyniąc tylko tyle przerwy ile było potrzeba na zapakowanie rękopisu i położenie na nim adresu wydawcy), pisze bez wytchnienia, aby nastarczyć potrzebom wspólnego gospodarstwa. Z kolei Musset zapada: dostaje gorączki (tyfus?), która (może na tle alkoholicznym?) przybiera charakter maligny. Aurora, stłumiwszy urazy, pielęgnuje go z oddaniem macierzyństwa, które stanowi cechę jej charakteru. Pomaga jej w tym młody lekarz Pietro Pagello. Jakiej natury uczucia popychają Aurorę w ramiona Pagella, nie silę się wyjaśniać; dosyć, iż podjąwszy sama trudy pierwszych kroków, zostaje, podobno jeszcze przy łożu chorego Musseta, jego kochanką. Tak twierdzą uporczywie mussetyści; sandyści oddalają ten fakt jako nazbyt ,,potworny"; pozostawiam czytelnikom i czytelniczkom swobodę psychologizowania na ten temat. (Zaciekli mussetyści utrzymują nawet, opierając się na podejrzanym co prawda świadectwie Pawła de Musset, iż chory widział wręcz George Sand w objęciach Pagella, ale że później kochanka, przy pomocy lekarza wspólnika, wmówiła weń, że to była halucynacja, ba, nawet dała do zrozumienia, iż gdyby się upierał, byłoby to dowodem, że jest obłąkany, i pociągnęłoby odpowiednie następstwa!!...)

Spokojne i wolne od literackich subtelności uczucie Pagella nęci George Sand jako wypoczynek po szałach poety, którego znowuż zazdrość sprowadza do stop kochanki. Tutaj następuje okres, który w piątej części Spowiedzi dziecięcia wieku znajduje, jak się zdaje, wierne odbicie: miłość, przyjaźń, łzy, braterstwo dusz, troje serc zespolonych jednym węzłem, licytacja na heroizm, na poświęcenie, oto ton, jaki dla tych dwojga poetów wykarmionych na Nowej Heloizie, dających, w zupełnej izolacji od realnego życia, swobodny bieg fantazji, stał się chlebem powszednim. A Pagello też dostroił się do stylu i całując z rozczuleniem George Sand, prawił o "il nostro amore per Alfredo"... Nie obyło się przedtem bez burz, w których takie ewentualności jak zabójstwo, pojedynek, samobójstwo były na porządku dziennym: w końcu jednak rzeczy wzięły taki obrót: Musset odkrywa wzajemną miłość Aurory i Pa-gella, wydobywa z Włocha wyznanie i czyni ze swego szczęścia ofiarę na ołtarzu przyjaźni; ustępuje dobrowolnie, kojarząc ręce kochającej się pary. Wszyscy troje wylewają łzy radości i entuzjazmu, po czym Musset, wyściskany przez kochankę i przez Pagella, z którym wymienili zaklęcia dozgonnej przyjaźni (czyż młody lekarz nie ocalił poecie życia? a teraz czyż nie wraca mu go po raz drugi, dając szczęście ubóstwianej przez Alfreda kobiecie?), zostawia towarzyszkę jej nowej miłości i sam wyjeżdża do Paryża.

Tak przedstawiały się poecie te sprawy już po rozstaniu i poniekąd w epoce, gdy pisał Spowiedź dziecięcia wieku. Później, kiedy - w części pod wpływem "życzliwych" języków - ochłonął z egzaltacji, jad podejrzeń wmieszał się w czyste wspomnienie. Jeśli Aurora była kochanką Pagella już wcześniej, jeśli całe jej postępowanie było grą i miało na celu łagodne pozbycie się Alfreda, jeśli on, w porywie wzniosłości, pobłogosławił miłość dwojga osób, które się dawno bez tego błogosławieństwa obeszły, w takim razie, w istocie, poeta odegrał w swoich oczach dość komiczną rolę... Daleki zresztą jestem od ironizowania sytuacji, które życie spłaszcza swoją stopą, ale które wynikły ze szlachetnej chęci wzniesienia się ponad płaskość życia.

Na razie jesteśmy na szczytach egzaltacji. Musset, z drogi do Paryża, pisze do dawnej kochanki gorące i tkliwe listy; ona odpowiada mu macierzyńską serdecznością. Przytoczę urywek tej korespondencji, którą George Sand odczytywała wspólnie z oddanym Pagellem.

Musset pisze z Genui:

"...Ujrzałem się w lustrze, poznałem to samo dziecko. Cóżeś ty uczyniła, biedactwo moje drogie? I to był człowiek, któregoś chciała kochać! Miałaś dziesięć lat cierpienia w sercu, miałaś od dziesięciu lat nieugaszone pragnienie szczęścia, i to była trzcina, na której chciałaś się oprzeć! Ty, ty kochałaś mnie! Mój biedny George, dreszcz mię przechodzi na tę myśl! Byłaś przy mnie tak nieszczęśliwa! W jakież straszliwe klęski omal cię nie wtrąciłem! Długo będę widział, George mój, tę twarz pobladłą od czuwania, która przez ośmnaście nocy pochylała się nad mym wezgłowiem, długo będę cię widział w tej nieszczęsnej izdebce, gdzie popłynęło tyle łez. Biedna George, biedne drogie dziecko! Omyliłaś się; uważałaś się za mą kochankę, a byłaś jedynie moją matką. Niebo stworzyło nas dla siebie wzajem; dusze nasze, w swej wyniosłej sferze, poznały się niby ptaki w górach; pomknęły jedna ku drugiej; ale uścisk był za mocny. Popełnialiśmy kazirodztwo.

Tak, moja jedyna przyjaciółko, byłem dla ciebie istnym katem, przynajmniej pod koniec. Zadałem ci wiele cierpień, ale Bogu chwała, nie zrobiłem najgorszego, co mogłem. Och, dziecko moje, żyjesz, jesteś młoda, przechadzasz się pod najpiękniejszym niebem, wsparta na ramieniu człowieka, którego serce jest godne ciebie. Zacny młodzieniec! Powiedz mu, że go kocham i że nie mogę powściągnąć łez, myśląc o nim... "

Ona podejmuje ten ton. Napawając się spokojną miłością Pagella, pracując przy tym po siedem, osiem, czasem trzynaście godzin na dobę, czuje jeszcze w sercu nadmiar tkliwości, która teraz, wyzwolona wyjazdem poety z drażliwej komplikacji, płynie swobodnie za odjeżdżającym:

"...Czy byłam twoją kochanką, czy matką, mniejsza: czy zrodziłam w tobie miłość, czy przyjaźń, czy byłam z tobą szczęśliwa, czy nie, wszystko to nie zmienia nic w obecnym stanie mej duszy. Wiem, że cię kocham, to wszystko. Czuwać nad tobą, chronić cię od przeciwności, dostarczać ci przyjemności i rozrywek, oto potrzeba, oto żal, jakich doświadczałam od czasu, jak cię straciłam. Czemu to zadanie tak słodkie, które byłabym spełniała z taką radością, stało się stopniowo tak gorzkie, a potem wręcz niemożliwe? Co za fatalność zmieniała w truciznę lekarstwa, które ci podawałam? Czemu ja, która wysączyłabym wszystką krew, aby ci dać jedną noc spokoju i wytchnienia, stałam się dla ciebie męczarnią, plagą, upiorem? Kiedy te straszne wspomnienia nawiedzą mnie (a czyż jest godzina, w której by mnie poniechały?), czuję się bliska szaleństwa. Oblewam poduszkę łzami, słyszę głos twój wołający mnie w ciszy nocnej. Któż mnie zawoła teraz? Kto będzie potrzebował mego czuwania? Dla kogo zużyję siłę, którą zgromadziłam dla ciebie, a która teraz obraca się przeciw mnie? O dziecko! dziecko! Jak ja potrzebuję twojej tkliwości i twego przebaczenia!"

W innym liście:

"...Pagello jest prawdziwy anioł i wart być szczęśliwym... Spędzam z nim najsłodsze chwile w dniu, rozmawiając o tobie. Ten człowiek jest taki tkliwy, taki dobry! Tak dobrze rozumie mój smutek, szanuje go tak święcie..."

I znowuż:

"Twoje wspomnienie jest świętą relikwią, imię twoje jest uroczystym słowem, które wymawiam wieczór w ciszy lagun, a odpowiada na nie wzruszony głos słowem słodkim, prostym i zwięzłym, które wydaje mi się wówczas tak piękne: Io l'amo - Kocham go."

Urywki z listów Musseta:

"...Pomyśl, ja mam tylko ciebie: wszystkiemu przeczyłem, wszystkiemu bluźniłem, wątpię we wszystko, wyjąwszy w ciebie. Czy wiesz, czemu kocham tylko ciebie?... Nie łudzę się co do żadnej z twoich wad; nie kłamiesz, oto czemu cię kocham. Przypominam sobie dobrze ową noc... Ale, powiedz, gdyby nawet wszystkie podejrzenia były prawdą, i w czym mnie oszukiwałaś? Czy mówiłaś, że mnie kochasz? Czy nie uprzedziłaś mnie? Czy miałem jakie prawo? O, dziecię ukochane, wówczas, gdyś mnie kochała, czyś mnie oszukała kiedy? Czyż mogłem ci uczynić najlżejszą wymówkę przez tych siedem miesięcy, które widywałem cię dzień po dniu? I gdzież jest człowiek tak nikczemny, aby winić o przewrotność kobietę, która ceni go na tyle, aby go uprzedzić, że godzina jego nadeszła? Kłamstwo, oto czym się brzydzę i co mnie czyni najpodejrzliwszym z ludzi, może najnieszczęśliwszym. Ale ty jesteś równie szczera jak szlachetna i dumna. Oto czemu wierzę w ciebie i będę cię bronił przeciw całemu światu, do ostatniego tchu.

...Wiesz, co mnie zachwyciło w twoim liście? Sposób, w jaki mówisz o Pagellu, o jego dbałości o ciebie, o twoim przywiązaniu, szczerość, z jaką pozwalasz czytać mi w swym sercu... Wierzaj, kobieta tak mówiąca o nowym kochanku temu, którego rzuca i który kocha ją jeszcze, daje mu najwyższy dowód szacunku, jaki mężczyzna może otrzymać od kobiety."

O, Janie Jakubie, zaiste, twoje ziarno nie padło na opokę!

"...Powiedz Pagellowi, że dziękuję mu za to, że cię kocha i czuwa nad tobą. Czyż to nie jest najpocieszniejsza rzecz w świecie to uczucie? Kocham tego chłopca prawie talk jak ty: wytłumacz to, jak umiesz. Jest przyczyną, iż straciłem cały skarb mego życia, a kocham go, jak gdyby mi go dał. Nie chciałbym was widzieć razem, a szczęśliwy jestem myśląc, że jesteście razem. Och, mój aniele, mój aniele, bądź szczęśliwa, wówczas i ja będę szczęśliwy..."

Pagello nie pozostaje nieczuły na te wylewy. Oto urywek z jego listu:

"Drogi Alfredzie, nie pisaliśmy jeszcze do siebie, może dlatego, że żaden z nas nie chciał być pierwszy. Ale to w niczym nie uszczupla wzajemnego przywiązania, które zawsze nas będzie spajało węzłem tak wzniosłym, a niezrozumiałym dla świata..."

Mimo tej harmonii trojga dusz George Sand odczuwa niekiedy w objęciach Pagella tęsknotę za burzliwą miłością poety, która tak szczelnie umiała wypełnić jej życie:

"...Przywykłam do entuzjazmu i brakuje mi go niekiedy... Tutaj nie jestem panią Sand; poczciwy Pietro nie czytał Lelii i nie sądzę, aby z niej coś zrozumiał. Pierwszy raz w życiu kocham bez namiętności.

Otóż ja potrzebuję cierpieć dla kogoś; potrzebuję zużyć ten nadmiar energii i czucia, jaki jest we mnie. Potrzebuję dać pokarm tej macierzyńskiej troskliwości, która przywykła czuwać nad cierpiącą i znużoną istotą. Och! czemuż nie mogę żyć między wami dwoma, czemu nie mogę dawać wam szczęścia nie należąc do żadnego z was."

Tu zaczyna się nowy akt romantycznej tragikomedii. George Sand wraca do Paryża i z osobliwym, jak na tak rozumną kobietę, brakiem orientacji, wlecze za sobą Pagella. Jedną z pobudek podróży Pagella, jest chęć "uściskania Alfreda", który również gorąco go do tego zachęca. Od pierwszego dnia . fikcja tej wzniosłej "trójcy", wyrojona w egzotycznych warunkach w Wenecji, staje się niemożliwą: życie spłaszcza ją i wykrzywia. Nicość biednego Włocha, który na tle lagunów odniósł triumf nad poetą, ujawnia się w sceptycznej atmosferze Paryża zbyt jaskrawo. Pagello, nie czując gruntu pod nogami, robi się drażliwy, zazdrosny: nie wie, co z sobą począć w tym artystycznym światku, w którym kochanka jego odnalazła się jak w swoim żywiole: George Sand wymyka mu się, Musset jest uprzejmy, ale sztywny; w dodatku Włoch jest kuso z pieniędzmi, mieszka osobno w nędznym hoteliku... Aby zabić czas i spożytkować tę niewczesną podróż, Pagello uczęszcza do szpitali paryskich.

Spotkanie Musseta z George Sand rozpaliło na nowo w sercu poety wszystkie ognie. Postanawia uciec, opuścić kraj na zawsze; jakoż w istocie wyjeżdża do Badenu, ale jedynie po to, aby stamtąd pisywać coraz płomienniej:

"...Nigdy żaden człowiek nie kochał tak, jak ja cię kocham. Tonę, pławię się w miłości; nie wiem już, czy żyję, czy jem, czy chodzę, czy oddycham, czy mówię: wiem, że kocham. Ach, jeśli miałaś przez całe życie niewygasłe pragnienie szczęścia, jeśli to jest szczęście być kochaną, jeśli kiedy prosiłaś o nie Boga, och ty, moje życie, moje dobro, moja ubóstwiana, spójrz na słońce, na kwiaty, na zieloność, na świat! Jesteś kochaną, powiedz to sobie, tak jak Bóg może być kochany przez swoich lewitów, wyznawców, męczenników. Umieram z miłości, miłości bez końca, bez nazwy, szalonej, rozpaczliwej, zatraconej; kocham cię, uwielbiam, ubóstwiam aż do ostatniego tchu! Nie, nie wyleczę się. Nie, nie będę próbował żyć; i wolę to; umrzeć kochając cię, to więcej warte niż żyć. Dużo dbam o to, co ludzie powiedzą! Powiedzą, że masz innego kochanka. Wiem o tym, płacę to życiem. Ale kocham, kocham, kocham! Niech mi zabronią kochać!

...Powiedz mi, że mi dajesz swoje wargi, swoje zęby, włosy, wszystko, tę głowę, która była moją, i że mnie tulisz do siebie, ty, mnie! O Boże, o Boże, kiedy myślę o tym, gardło mi się ściska, w oczach mi się ćmi, kolana uginają się pode mną. Och! straszne jest umierać, straszne jest kochać w ten sposób. Cóż za pragnienie. George mój, cóż za pragnienie ciebie! Umieram. Żegnaj!"

Jak można się domyślić, Musset nie umiera, ale wraca do Paryża. Aurora, którą wszystko popycha w objęcia Alfreda, upiera się, przez konsekwencję, w marzeniu o związku trojga

dusz, wyzwolonych od zmysłów. Ale już i Pagello zbuntował się przeciw tej mistycznej trójcy:

"...On, który wszystko rozumiał w Wenecji, z chwilą gdy stąpił nogą we Francji nie rozumie już nic, i jest w rozpaczy. Wszystko we mnie rani go i drażni. Mamż powiedzieć? Jedzie, już może pojechał w tej chwili, a ja go nie zatrzymam, ponieważ jestem obrażona do głębi duszy tym, co mi pisze, i ponieważ, czuję to dobrze, nie ma w nim już wiary, tym samym więc nie ma i miłości.

Wielkie kobiece słowo: wierzysz swoim oczom raczej niż mnie, zatem już mnie nie kochasz!

"...Rozwiał się tedy piękny poemat naszej świętej przyjaźni i tego idealnego związku, jaki się wytworzył między nami trojgiem, wówczas kiedy zeń wydarłeś w Wenecji wyznanie, że mnie kocha, i kiedy ci poprzysiągł, że mnie uczyni szczęśliwą... Wszystko było tedy jedynie bajką? Tak, tylko majakiem, i ja jedna, ja głupia jak dziecko, brnęłam z ufnością i z wiarą! I ty chcesz, abym po przebudzeniu, kiedy widzę, że jeden mnie pragnie, a drugi mnie rzuca i znieważa, abym wierzyła w szczytną miłość!..."

"Fatalność", jak mówi libretto Pięknej Heleny, zrobiła swoje. George skłoniła się w ramiona Alfreda, nim jeszcze Pagello opuścił Paryż. Oto jak, w swoim dzienniku, Włoch kreśli chwilę rozstania:

" Pożegnanie nasze było nieme; uścisnąłem jej rękę, nie mogąc patrzeć na nią. Była widocznie pomieszana; nie wiem, czy cierpiała; była zakłopotana mą obecnością. Nużył ją ten Włoch, który swoim prostym rozsądkiem podcinał niezrozumiałą wzniosłość, w jaką miała zwyczaj spowijać przesyty swoich miłostek..."

Ostatni rozdział romansu przynosi moment równie nieoczekiwany, jak wzruszający. Można się domyślić, iż pożycie złączonych na nowo kochanków dalekie było od harmonii. Ten sam Musset, już poprzednio do szaleństwa zazdrosny o przeszłość, do której nie miał prawa, czyż mógł zapomnieć o tym, co tak świeżo przeorało jego życie, zbrukało jego miłość? Od pierwszej chwili szarpanie, piekło, plwanie w oczy wszystkich faktów, odartych już z idealnej frazeologii... Raz po raz poeta grozi zamordowaniem kochanki; to znów ucieka, rzuca ją, zamyka się w domu. Egzaltacja udziela się i jej; ta spokojna, zrównoważona kobieta rywalizuje z kochankiem w szaleństwach miłości. Jest tu zarazem coś z gry, w której każda strona pokłada swą ambicję w tym, aby mieć ostatnie słowo. Dodajmy, iż cały Paryż przyglądał się z zaciekawieniem temu turniejowi, którego przebieg znany był publiczności. Po którymś zerwaniu Aurora, nie mogąc wedrzeć się do Alfreda, ucina swoje wspaniałe włosy i posyła mu je. Ale tym razem, mimo romantyzmu gestów, to miłość, prawdziwa miłość, która sięgnęła do samych trzewiów kobiety. Daleko jesteśmy od surogatu macierzyństwa, który przeważał w pierwszym okresie stosunku. Znamy karty Dziennika George Sand: "Słynne listy zakonnicy portugalskiej są letnie i spokojne w porównaniu do tych stronic, które można zaliczyć między najpłomienniejsze, jakie kiedykolwiek miłość wydarła kobiecie", pisze o tym Dzienniku inna kobieta... (Mme Arvéde Barine: "Alfred de Musset"). Przytoczę parę ustępów:

"Kocham cię całą duszą, a ty, ty nie masz dla mnie nawet przyjaźni. Pisałam do ciebie dziś wieczór; nie odpowiedziałeś. Powiedziano mi, że wyszedłeś i nie wstąpiłeś do mnie ani na pięć minut. Wróciłeś tedy bardzo późno i gdzież byłeś, Boże ty mój? Ach, wszystko skończone, nie kochasz mnie już wcale. Stałabym ci się wstrętna i nienawistna, gdybym została tutaj... Daruj, żeś przeze mnie cierpiał: jesteś pomszczony: nie ma na świecie istoty nieszczęśliwszej ode mnie...

...Gdyby uwiesić się u dzwonka i dzwonić, póki mi nie otworzy? Gdyby się położyć pod progiem, aż będzie przechodził. Gdyby się rzucić - nie do jego stóp, to byłoby szaleństwo, to by znaczyło błagać go, a wszak z pewnością robi dla mnie, co może, okrucieństwem jest nękać go i żądać niepodobieństwa - ale gdybym mu się rzuciła na szyję, w ramiona, gdybym powiedziała: Kochasz mnie jeszcze, cierpisz, rumienisz się, że kochasz, ale nadto litujesz się, aby nie kochać. Widzisz wszak, że cię kocham, że mogę kochać tylko ciebie. Uściskaj mnie, nie mów nic, nie spierajmy się; powiedz mi parę słodkich słów, popieść mnie, skoro podobam ci się jeszcze mimo uciętych włosów, mimo dwóch bruzd, jakie wyżłobiły się od owego dnia na mej twarzy. Więc dobrze! Kiedy uczujesz, że twoja tkliwość się kończy i niechęć wraca, odpędź mnie, znęcaj się nade mną, ale niech to nie będzie nigdy z tym. okropnym słowem: ostatni raz! Będę cierpieć, ile zechcesz, ale pozwól ma. czasem, choćby raz na tydzień, zajść do ciebie po łzę, po pocałunek, który by mi wrócił życie i dodał siły.

...Och! on źle czyni, nieprawdaż? Mój Boże, źle czyni, że mnie rzuca teraz, kiedy moja dusza oczyściła się i kiedy pierwszy raz zawładnęła we mnie surowa wola... Ta miłość mogłaby mnie zawieść na koniec świata. Ale nikt jej nie chce; płomień zgaśnie niby daremne całopalenie. Nikt mnie nie chce!... Och! nie można kochać dwóch mężczyzn naraz. Mnie się to zdarzyło. Zdarzyło się, ale nie zdarzy się więcej.

Czyż ja nie pokutuję za moje szaleństwa i błędy? Czyż lekcje nie idą na pożytek kobietom takim jak ja? Czyż nie mam trzydziestu lat? Czy nie jestem w pełni sił? Tak, wielki Boże, czuję to, mogę być jeszcze radością i dumą mężczyzny, jeśli ten mężczyzna zechce mi pomóc. Potrzebuję krzepkiego ramienia, aby mnie wspierało, serca wolnego od próżności, aby mnie przygarnęło i zachowało. Gdybym była znalazła takiego człowieka, nie byłabym, gdzie jestem. Ale tacy ludzie to są sękate dęby, szorstkość ich kory odpycha. A ty, poeto, piękny kwiecie, ach, chciałam pić twoją rosę. Upoiła mnie, zatruła i w godzinie gniewu sięgnęłam po inną truciznę, która mnie dobiła. Byłeś zbyt słodki i subtelny, drogi mój zapachu, abyś mógł nie ulotnić się, ilekroć wargi moje cię wdychały. Urocze krzewy Indyj i Chin gną się na wątłej łodydze i chylą się przy lada wietrze. Nie z nich ciosa się belki, aby budować dom!...

...Och, te listy, których już nie mam, które tak całowałam, tak zlewałam łzami, tak cisnęłam do nagiego serca, kiedy tamten (Pagello) nie widział!

...Tak, to nawrót twojej miłości w Wenecji stał się przyczyną mej rozpaczy i zbrodni. Czy mogłam ci wyznać? Nie byłbyś już ścierpiał mej opieki, umarłbyś z wściekłości poddając się jej. I cóż byś począł beze mnie, biedny umierający gołębiu? Och, Boże! ani razu nie mogłam pomyśleć o tym, co wycierpiałeś przez tę chorobę i przeze mnie, aby pierś moja nie łamała się łkaniem. Oszukiwałam cię, byłam między dwoma mężczyznami, z których jeden mówił: "Wróć do mnie, naprawię wszystkie winy, będą cię kochał, umrę bez ciebie!"Drugi zaś szeptał mi w drugie ucho:"Strzeż się, jesteś moją, nie ma już powrotu. Kłam, Bóg tak chce, Bóg ci odpuści". Ach, biedna kobieto, biedna kobieto, wówczas to trzeba było umrzeć.

...O moje błękitne oczy, nie patrzycie już na mnie! Ty piękna głowo, już nie ujrzę, jak się pochylasz nade mną i przesłaniasz słodkim omdleniem. Moje ty ciałko, tak gibkie i ciepłe, nie położysz się już na mnie, jak Elizeusz na martwym dziecięciu, aby mnie ożywić. Nie dotkniesz mi już ręki, jak Jezus córki Jaira, mówiąc: "Dzieweczko, wstań." Żegnajcie, włoski blond, żegnajcie, białe ramionka, żegnaj wszystko, com kochała, wszystko, co było moje. Będę ściskała teraz, w płomienne noce, sosny i skały leśne krzycząc twoje imię, kiedy zaś wymarzę sobie rozkosz, padnę zemdlona na wilgotną ziemię.

...Jakież żary wszczepiłyście w szpik moich kości, wy duchy pomsty bożej? Cóż uczyniłam aniołom niebios, iż zstępują na mnie, tchnąc we mnie, za karę, miłość lwicy? Czemu krew moja zmieniła się w ogień i czemu w chwili gdy mam umrzeć, poznałam uściski gorętsze niż uściski ludzi? Jakiż szał cię ogarnął, ty, który wpychasz mnie nogą do trumny, gdy usta twoje sycą się miąższem mego ciała? Chcesz tedy, bym się zabiła? Bronisz mi tego, ale cóż stanie się ze mną z dala od ciebie, jeśli ten płomień będzie mnie nadal trawił? Skoro nie mija jedna noc, abym nie krzyczała za tobą i nie tarzała się na łóżku, cóż pocznę, skoro stracę cię na zawsze? Czy wyschnę i zblednę jak zakonnica pożerana żądzą? Czy oszaleję i będę budzić mieszkańców domu swym wyciem? Och, ty chcesz, abym się zabiła!"

George Sand pierwsza ocknęła się z transu. Może dopomógł jej w tym imperatyw talentu. Twórczość Musseta żyła jak salamandra w ogniu namiętności; regularna praca, wysiłek obce były muzie poety. Natomiast dzieło życia George Sand miało popłynąć, jak rzeka, szerokim, spokojnym łożyskiem. Musiała się wyzwolić. Potajemnie, dnia 9 marca 1835, ucieka do No-hant (nazwa kawałka ziemi, który posiadała), przechodzi atak wątroby, wraca do zdrowia i -opamiętywa się. Krzepka jej natura, utrzymywana w równowadze pracą, przychodzi do siebie i niebawem wyciąga ręce do nowych uczuć; życie Musseta natomiast, tak człowieka, jak artysty, wlecze się od tej pory śmiertelnie podcięte.

Kiedy Musset, wyjechawszy, z końcem 1833, ostentacyjnie z Paryża z George Sand, wrócił po kilku miesiącach sam, miasto zawrzało od plotek. Na wszystkie strony komentowano przygodę wenecką, i to w duchu niekorzystnym dla przyjaciółki poety. Musset, po rycersku, kruszy za nią kopie, gdzie może; wówczas to rodzi się w nim myśl spisania dziejów ich dwojga. Koncepcja przyszłej książki układa się w głowie poety zgodnie ze stanem egzaltacji, w jakim opuścił Wenecję. Dzieli się tym planem z przyjaciółką:

"Zabieram się do napisania powieści. Mam ochotę skreślić naszą historię: zdaje mi się, że to by mnie uleczyło i skrzepiło mi serce. Chciałbym ci zbudować ołtarz, chociażby ze swoich kości; ale zaczekam na twoje wyraźne pozwolenie.

...Co do mnie, nie umrę, póki nie napiszę mojej książki o sobie i o tobie (zwłaszcza o tobie); nie, moja piękna, moja święta oblubienico, nie spoczniesz w chłodnej ziemi, nim ta ziemia nie dowie się, kogo nosiła. Nie, nie, przysięgam na mą młodość i mój geniusz, na twoim grobie zejdą jedynie lilie bez zmazy. Tymi oto rękami wzniosę nagrobek z marmuru czystszego niż posągi naszych jednodniowych chwał. Potomność będzie powtarzać nasze imiona, jak imiona owych nieśmiertelnych kochanków, którzy we dwoje mają już tylko jedno miano, jak Romeo i Julia, jak Heloiza i Abelard... Będzie to małżeństwo świętsze od tych, które kojarzą księża: niezniszczalne i czyste małżeństwo ducha."

Książka ta to była Spowiedź dziecięcia wieku; w niej to postanowił wznieść kochance pomnik wobec potomności. Był to okres, w którym wszystkie występki widział po swojej stronie; on był zbrodniarzem, ona aniołem dobroci, czystości, poświęcenia. Odmalował ją pod postacią Brygidy Pierson, zacierając zresztą podobieństwo rysów i wydarzeń; on sam, jako Oktaw, wyspowiadał się z własnych przewin i słabości. Pagello przedzierzgnął się również we wzór cnoty: w kryształowego Smitha. Ta chęć oddania prawdy, przy równoczesnym przekształceniu jej rysów, nie zawsze wychodzi książce na korzyść; obok kart tętniących życiem, znajdują się inne, blade; czasem opowiadanie łamie się w niekonsekwencjach lub banalności wyrojonych szczegółów. Tak np. końcowy epizod z filiżanką herbaty, noszący wyraźne cechy autentyczności i zrozumiały pod gorącym niebem Włoch, tutaj, w stosunku anielskiej Brigidy do limfatycznego Smitha, "detonuje" wręcz komicznie. I sama Brygida gubi się nam w ciągu opowiadania: trudno nam rozpoznać początkową miłosierniczkę z części trzeciej, w klasycznej miłośnicy części dalszych. Rola "czarnego charakteru", Merkansona, ujęta niezaradnie i w gruncie dość zbyteczna, razi swym "wolterianizmem", z którym Mussetowi tak bardzo jest nie do twarzy!

Jednakże, biorąc tę książkę pod kątem "pomnika" dla kochanki, znajdziemy na tym pomniku i poważniejsze pęknięcia. Poznanie Oktawa z Brygidą Pierson poprzedzone jest inną przygodą miłosną bohatera; przygodą, w której ten, oddawszy z ufnością swe młodzieńcze serce, spotyka się z czarną zdradą. Otóż, komentatorowie omawiający Spowiedź dziecięcia wieku nie dość może, moim zdaniem, zwrócili uwagę na to, ile ta pierwsza część zawiera realnych szczegółów, wiążąc postać tej pierwszej kobiety z George Sand. Idealną Brygidę wyposażył poeta w rysy raczej konwencjonalne; ta jasnowłosa osóbka, pieszcząca się z kózką i wędrująca po okolicy szukając chorych do pielęgnowania, niewiele ma wspólnego z autorką Lelii: tamtej natomiast pierwszej, złemu duchowi swego życia, dał poeta niewątpliwie prawdziwe rysy kochanki: ten "kark, gładki i pachnący, na którym splatają się dwa lśniące czarne warkocze" - to ona; ta piosenka włoska, którą zwykła była nucić, to, jestem pewien, piosenka wyjęta z własnych ust George Sand. Mam uczucie, że cały epizod z obróceniem głowy i słowami: "Czy to ty?", oraz brutalny wybuch Oktawa; że owa mocna scena, w której Oktaw grozi kochance nożem, a może i sama scena z początku trzeciego rozdziału, to również echa przeżyć weneckich!... To, że równocześnie wplątują się tu i wspomnienia innych młodzieńczych doświadczeń poety, to w niczym rzeczy nie zmienia.

Tak więc, świadomie czy nieświadomie, Musset prowadzi w tej książce podwójną grę; bije, na pamiątkę swej męki, medal o podwójnej fizjognomii, równocześnie apoteozuje swą kochankę i piętnuje ją dotkliwie. I czyż właśnie ta dwoistość nie jest bardzo ludzka? Czyż nie wyraża wiernie nastrojów poety, który to plwał na swoją miłość, to włóczył się przed nią na kolanach, kalając się za to świętokradztwo? I, nie zapominajmy, im bardziej poeta oddala się od tego wspomnienia, tym bardziej w duszy jego rysuje się obraz kochanki nie jako słodkiej Brygidy, ale jako owego czarnookiego demona z pierwszej części Spowiedzi.

Szczytowym punktem tego stanu ducha jest Noc październikowa (pisana w 1837), w której - nim poeta wypowie ostateczne słowo przebaczenia - smaga hańbą wspomnienie kochanki.

 

Honte a toi qui la premiere

M'as appris la trahison,

Et dhorreur et da colere

M'as fait perdre la raison!

Honte a toi, femme a l'oeil sombre,

Dont les funestes amours

Ont enseveli dans l'ombre

Mon printemps et mes beaux jours!

 

("Hańba tobie, która pierwsza nauczyłaś mnie co to zdrada, i przyprawiłaś o szaleństwo ze zgrozy i gniewu! Hańba tobie, kobieto o posępnym oku, której złowrogie miłostki pogrzebały w mrokach wiosnę mego życia i moje piękne dni!")

 

Czyż Oktaw de T***, bohater Spowiedzi dziecięcia wieku, inaczej mówiłby o swej czarnowłosej zmiennicy?

Starałem się tu przedstawić najciekawsze dokumenty tego zawiłego procesu dwojga serc, nie pozwalając sobie na wyrażanie osobistych zapatrywań. Muszę wszakże zaznaczyć, iż, im więcej wczytywałem się w akta, tym bardziej sympatie moje przechylały się na stronę George Sand. Jest w tej pełnej, dojrzałej kobiecie akcent ludzkiej dobroci, szczerości, więcej budzący zaufania niż zaczyniona romantyzmem egzaltacja młodocianego jej partnera. A jeżeli zechcemy uważać, iż ta właśnie ludzkość i dobroć, czasem wykraczająca w swoich przejawach poza ramy wzorków obyczajowych, zapędziła ją w drażliwe życiowe sytuacje, nie zapominajmy, że życie uczuciowe dwojga (a tym bardziej trojga) ludzi nigdy nie jest przeznaczone do publicznych roztrząsań, że zatem cała niedelikatność jest po naszej stronie.

Jako utwór literacki Spowiedź dziecięcia wieku jest istotnie - jak mało która książka -dzieckiem swej epoki. To Romantyzm dziewięćdziesiątej próby; orgia liryzmu, przelewająca się poza brzegi quasi-powieściowej ramy. Maurycy Donnay, w prelekcjach swoich o Musse-cie, dowcipnie nazwał tę powieść roman a "je " continu. Możemy tu studiować geologiczne warstwy Romantyzmu: Spowiedź ta wiedzie się w prostej drodze z Wyznań Jana Jakuba ("...ja, który zawsze, mimo wszystko, choćbym nawet popełnił zbrodnie, powtarzałbym sobie, że serce moje jest niewinne..." etc.); ale drogę tę skrzyżował już Chateaubriand ze swoim przepychem języka, pompą obrazowania i swoim dumnym znudzeniem. A porównajmy współczesną tej powieści Pannę de Maupin Gautiera (1834), a będziemy mieli - przy całej różnicy temperamentów - dwie odmiany lirycznego weltschmerzu, i nieraz, ach! lirycznej biegunki słów... Nawet owe arcyromantyczne braki gustu, jakie nieraz nam przychodzi zanotować przy lekturze tej książki, jakże są stylowe! Np. część pierwsza: po dytyrambie drugiego rozdziału i jego pysznym skrócie katastrofy napoleońskiej - rozdział trzeci: spódniczka, serweta, upuszczony widelec... A ta ciągła mieszanina rozlewności religijnej i erotycznej; ten "grób ojca", ten "Bóg", któremu, jak w powieściach George Sand, każe się spełniać osobliwe funkcje: ta "dobroczynność", jakże pocieszna dla nas, dzisiejszych ludzi, przeoranych demokracją, socjalizmem, syndykalizmem... ta "dobroczynność" niby jedwabna sakiewka ze złotymi pomponikami, z której rozdawało się z wdziękiem miedziaki, odbierając w zamian potok błogosławieństw!

Ale wśród tych stronic o nierównej wartości niecierpliwiących nieraz swą pretensjonalnością, "dandyzmem" (gdybyśmy nie wiedzieli, że Oktaw de T*** to sam autor, byłby on jako bohater powieści nie do zniesienia, gdyż Musset zaniedbał mu dać jakiekolwiek rysy stanowiące rękojmię, iż próżniactwo, jakie przez cały czas uprawia, jest płodnym próżniactwem poety, a nie jałowym próżniactwem wałkonia), swoim arealizmem, ileż znajdziemy takich, które stanowią perły prozy francuskiej, owej prozy rodzącej się jedynie pod piórem poety! I wiele rzeczy może być w tej książce fałszywych, ale zawsze zostanie prawdziwą, szczerą jedna: to serce, szalone serce, które w obłędzie swym chciało, aby każde jego bicie było biciem miłości, ten rozpalony mózg, który chciał, aby każda jego myśl była myślą o miłości. I w całej literaturze francuskiej, w której miłość kobiety odgrywa tak przemożną rolę, nikt może tak zupełnie nie oddał jej wszystkich włókien swej twórczości, jak ten poeta, który w jednym ze swych klejnocików scenicznych (Nie trzeba się zarzekać - Il ne faut jamais jurer de rien) powiada:

"...Powiedz mi - jeśli istniała kiedy chwila w której wszystko stworzono - na mocy jakiej siły zaczęły się poruszać te światy, które nie zatrzymują się nigdy?... Przez wiekuistą miłość. Ręka, która je zawiesiła w przestworzu, wypisała tylko jedno słowo niezatartymi głoskami. Żyją, bo dążą do siebie; te słońca rozpadłyby się w pył, gdyby jedno z nich przestało kochać... Tak, całe życie jest w tym - od Oceanu, który wzdyma się pod bladymi pocałunkami Diany, aż do chrząszczyka, który zazdrośnie usypia w ukochanym kwiecie. Spytaj lasów i kamieni, co by rzekły, gdyby umiały mówić. Mają miłość w sercu i nie umieją jej wyrazić. Kocham cię, oto co wiem, droga moja, oto co powie ci ten kwiat, on, który wybiera w łonie ziemi soki mające mu służyć za pokarm; który usuwa i odtrąca nieczyste składniki zdolne skazić jego krasę! On wie, że trzeba, aby był piękny w blasku dnia i aby umarł w swojej szacie ślubnej w obliczu słońca, które go stworzyło..."

Jakoż w tej inwazji problemów miłosnych, jaka zalała literaturę romantyczną i poroman-tyczną wszystkich krajów, nie najmniejszą z pewnością odpowiedzialność ponosi ów złotowłosy cherubinek, Fantazjo-Musset, o którym można by powiedzieć jak Słowacki mówi o swoim bohaterze:

 

...dziwnie ten Fantazjusz żyje,

Z babami się jak na pałasze bije...

 

Tadeusz Żeleński (Boy)

 

Kraków, w czerwcu 1920