Joanna Wójcik

Uniwersytet Śląski

Instytut Socjologii

ZDROWIE JAKO WARTOŚĆ WYRAŻANA I DOKONYWANA W PERSPETYWIE CZASU WOLNEGO

Abstrakt

Zdrowie jako wartość definicyjnie formułowane jest na płaszczyźnie wielu perspektyw badawczych odzwierciedlających nie tylko różnorodne zainteresowania badaczy, ale również różnorodne światopoglądy i obyczaje. Intensywne zmiany o charakterze społecznym i kulturowym, jakie dokonują się w różnych dziedzinach życia, w tym w obszarze czasu wolnego, nie pozostają bez wpływu na sferę wartości życiowych, w tym, wartości zdrowotnych. Stale zwiększająca się propozycja ofert zdrowego stylu życia i różnorodnych form spędzania czasu wolnego zmieniają system wartości zdrowotnych z tradycyjnych i uznawanych przez znaczną większość społeczeństwa na ponowoczesne i jednostkowe. Zmniejsza się wpływ hierarchicznych i instytucjonalnych form na zachowanie jednostek i grup, a jednocześnie wzrasta niezależność w zakresie kształtowania własnego podejścia do wartości, w tym również wartości zdrowotnych i sposobu spędzania czasu wolnego. Mając na uwadze efektywność działań podejmowanych w procesie wspierania jednostek i grup w dbałości o zdrowie i zdrowy styl życia jako formę realizacji czasu wolnego, należy określić jakie znaczenie jest społecznie przypisywane zdrowiu w uznawanych systemach wartości. W tym kontekście zdrowie jako wartość można zestawić z innymi wartościami, tj. ekonomicznymi, religijnymi i kulturowymi z odniesieniem do wartości wyrażanych (deklarowanych) i dokonywanych (realizowanych).

"Zdrowie ludzkie i życie przedstawiają dla jednostki i dla jej rodziny oraz społeczeństwa w pewnym względzie wartość absolutną, nie dającą się zmierzyć, ani porównać i to w tym sensie, że jednostka jest w swej osobowości, w swej specyfice niezastąpiona"[1].

Pojęcia wartości i czasu wolnego w kontekście zdrowia

Pojęcie wartości w naukach społecznych jest niezwykle wieloznaczne, a tym bardziej wieloznaczne może być jego rozpatrywanie łącznie z pojęciem zdrowia i czasu wolnego. Wedle klasycznej definicji Jana Szczepańskiego wartość to dowolny przedmiot materialny lub idealny w stosunku do którego jednostki lub zbiorowości przyjmują postawę szacunku, przypisują mu ważną rolę w swoim życiu i dążenie do jego osiągnięcia odczuwają jako przymus [2]. Do tak szeroko rozumianej kategorii wartości niewątpliwie należy zdrowie.

W różnych zbiorowościach może obowiązywać dążenie do realizacji różnych wartości. Różne systemy wartości mogą być rozbieżne nie tylko pod względem zespołu tworzących je wartości, ale też ich struktury hierarchicznej. Postrzeganie zdrowia jako wartości także dokonuje się poprzez pryzmat społeczno-kulturowych uwarunkowań, w jakich żyją ludzie. Kultura stanowi obszar, w obrębie którego uwidaczniają się odmienne interpretacje związane z pojmowaniem zdrowia. Znaczenie ma w tym miejscu także kulturowo przyjęty sposób spędzania wolnego czasu, jako swoista przestrzeń realizacji wartości zdrowotnych.

Istnieją jednak badacze, którzy stoją na stanowisku, iż zdrowie jako wartość ma charakter uniwersalny, iż jest wartością interkulturową i niezależną od kulturowo przyjętego wzorca spędzania czasu wolnego. Krzysztof Puchalski przywołuje postać meksykańskiego badacza kultury i osobowości, Rogelio Diaz-Guerrero, który przeprowadził porównanie znaczeń związanych ze zdrowiem w trzydziestu różnych kulturach i wyartykułował wniosek, iż jest ono widziane wszędzie w zbliżony sposób. Istnieje zatem pewien międzykulturowy i w miarę jednolity sposób rozpatrywania wartości zdrowotnych, co unaocznia się w powszechnym traktowaniu zdrowia jako: dobra, potencji i aktywności. Dopiero w ramach tych trzech wymienionych charakterystyk zachodzą kulturowe rozbieżności znaczeniowe [3]. W tym sensie możemy uznać zdrowie jako wartość postmaterialistyczną, nie partykularną a uniwersalną, odnoszącą się nie do pewnych tylko segmentów społeczeństwa, ale aktualne dla wszystkich ludzi, ogólnoludzkie, a jednocześnie kładące akcent na jakość życia, samorealizację, sprawność fizyczną, godność i prawa podmiotowe człowieka, bogactwo doświadczeń i doznań duchowych, kontaktów społecznych, życia towarzyskiego [4].

W tym kontekście pojęcie wartości zdrowia łączy się z problematyką czasu wolnego, który jest ważnym elementem jakości życia. Od ilości czasu i sposobów jego wykorzystania zależy jakość zdrowia. Gdy czas wolny i różnorodność form spędzania go staje się dobrem ogólnodostępnym, kształtowanie umiejętności korzy­stania z niego urasta do rangi problemu społecznego [5].

Kształtowanie pojęcia czasu wolnego nieodłącznie związane jest z przeciwstawieniem pojęcia wykonywania pracy. Istnieje wiele definicji pojęcia czasu wolnego. Stanisław Czajka określa czas wolny zamiennie jako całokształt życia człowieka poza pracą, cały czas spędzony poza zakładem pracy czy też ,,całokształt życia po pracy" [6]. Helena Strzemińska, podejmując zagadnienie czasu wolnego, wskazuje oprócz czasu poza pracą, którą człowiek może spożytkować na naukę i podnoszenie kwalifikacji, pracę społeczną, czy wypoczynek i ,,wszechstronny rozwój osobowości" [7].

Daria Więcławek

Uniwersytet Śląski

JAK ZABIĆ CZAS I ZAIMPONOWAĆ TOWARZYSTWU? GRY I ZABAWY W ŚWIETLE PORADNIKÓW XIX I POCZĄTKU XX WIEKU

Abstrakt

Przemiany społeczne, rozpoczęte w drugiej połowie XIX wieku, spowodowane były m.in. rewolucją przemysłową i uregulowaniem czasu pracy. Pojawiła się nieznana wcześniej kategoria - czasu wolnego. Pozytywistyczna filozofia gospodarki czasem zakładała racjonalne wykorzystanie każdej chwili. Stąd też konieczność uzasadniania rozrywek i hobby: turystyki, krajoznawstwa, sportu, a także rozrywek salonowych, popularnych wśród klas wyższych, burżuazji i aspirującej klasy średniej. Do tej ostatniej przeznaczony był szereg publikacji proponujących bogaty wybór wesołych i ciekawych rozrywek. Artykuł stanowi przyczynkowy przegląd zabaw, które oprócz zabicia czasu miały ważne zadanie - uczynić odbiorcę zajmującym, atrakcyjnym i godnym zainteresowania, gry pełniły także istotne funkcje wychowawcze...i matrymonialne. Wybrane przeze mnie publikacje zostały wydane na ziemiach polskich na przełomie XIX i XX wieku oraz w okresie międzywojennym.

Druga połowa XIX wieku oraz początek XX wieku jest okresem wielkich przemian społecznych wywołanych przez rozwój przemysłu oraz uregulowanie czasu pracy. Czas wolny stał się elementem wykrojonym z przebiegu dnia. Pozytywistyczna zasada racjonalnej gospodarki czasem nakazywała racjonalne wykorzystanie wolnych chwil. Uprawianie każdego hobby musiało posiadać swoje uzasadnienie. Turystyka i krajoznawstwo miały więc na celu kształcenie uczuć patriotycznych oraz zdobycie wiedzy geograficznej. Sport był nie tyle rozrywką, co okazją do wzmacniania charakteru, hartu ducha oraz zdrowia. Popularną metodą spędzania wolnego czasu były rozrywki salonowe. Były one formą wypoczynku i sprzyjały integracji towarzystwa. Jak zauważa w swoim artykule Dorota Dobrowolska, dla wyższych warstw społeczeństwa, wzmacnianie więzi towarzyskich było podstawowym celem bawienia się (najintensywniejszym w okresie świąt i karnawału). Salony tworzyła nie tylko arystokracja i burżuazja - w skromniejszej formie organizowane były przez inteligencję oraz aspirujące warstwy mieszczańskie.[5] Można założyć, że omawiane poradniki były głównie adresowane do tych ostatnich grup, które nie wyniosły z rodzinnych domów reguł poszczególnych rozrywek, ani też zasad zachowania podczas nich. W artykule wykorzystuję przykłady poradnictwa wydanego na ziemiach polskich na przełomie XIX i XX wieku oraz w okresie międzywojennym. Warty podkreślenia jest fakt, że zestawy proponowanych w literaturze gier, nie różnią się znacznie między sobą i to nie zależnie od miejsca wydania. W podobny sposób bawiono się np. w Galicji i zaborze pruskim.