Wstęp
1. Przedmiot i cel pracy
"A jam przecie mieszczanin" - tak musieli się przedstawiać mieszkańcy niewielkiego i drewnianego Kleparza, zwłaszcza gdy dochodziło do konfrontacji z przedstawicielami bogatego i wielkiego Krakowa1. Gdyby nie specyficzne sąsiedztwo, Kleparz byłby typowym przedstawicielem rzeszy małych miast rozsianych gęsto po całej staropolskiej Rzeczpospolitej. Czy zatem podobne problemy z tożsamością mieli wszyscy ich mieszkańcy? Przedmiotem niniejszej rozprawy są właśnie społeczności zamieszkujące małe miasta, na przykładzie tych położonych w południowej Małopolsce. Główny cel pracy to zweryfikowanie powszechnego obecnie przekonania o niepełnej miejskości, a wręcz wiejskości tego typu ośrodków. Będzie temu służyła analiza podstawowych struktur w nich występujących, pod kątem tego, czy były one na tyle złożone i porównywalne z występującymi w większych miastach. Odpowiedź będzie możliwa jedynie przy wykorzystaniu szerokiej gamy źródeł i metod. Do podjęcia takiego a nie innego tematu skłania istniejąca dotkliwa luka w studiach nad mniejszymi ośrodkami miejskimi w Polsce przedrozbiorowej2. Nie zapełniają jej liczne monografie takich miast, bądź ze względu na ich niekiedy nieprofesjonalny charakter, niejednorodny zakres badań i sposób ich prezentacji, bądź też z powodu koncentracji na problematyce ustrojowej, gospodarczej oraz na najważniejszych wydarzeniach w historii miejscowości - koniecznie w rytmie historii krajowej. Zdominowanie badań nad historią urbanizacji przez perspektywę monograficzną skutkuje brakiem szerszej perspektywy, porównawczego tła, a w rezultacie - ograniczeniem możliwości wyjaśnienia pewnych zjawisk. Inną bolączką wielu opracowań z zakresu historii miast jest dopasowywanie wniosków badawczych do wcześniejszych, już uznanych w środowisku naukowym ustaleń. Prezentowana praca ma ambicję zrekonstruować funkcjonowanie społeczności małych miast, tak aby stały się istotnym punktem odniesienia dla istniejącej wiedzy o społeczeństwie miejskim Polski przedrozbiorowej, w istocie budowanej dotąd w historiografii w znacznym stopniu na podstawie społeczno-gospodarczej analizy miast wielkich. Małe miasta, zwłaszcza przez historyków gospodarczych, często są traktowane niemal jak wsie, a przynajmniej jako niedorozwinięte, gorsze miasta; w rezultacie ich tematyka znajduje w badaniach marginalne odzwierciedlenie. Podkreślając rolniczy charakter miasteczek, historycy często zakładają w konsekwencji także zbliżony do wiejskiego styl życia ich mieszkańców3. Tymczasem nie ulega wątpliwości, że z jednej strony, z racji liczebnej przewagi, miasteczka pełniły ważną rolę, mimo swojej demograficznej i ekonomicznej słabości. Status prawny mieszkańców takich miast zdecydowanie odróżniał ich od chłopów, zakładając nawet podobieństwo źródeł utrzymania4. Z drugiej strony oczywiste są różnice między miastami dużymi i rozwiniętymi a niewielkimi, chociaż nie da się do końca ustalić, gdzie przebiega granica, która je rozdziela. Niektórzy z historyków proponują przypisanie małym miastom specyficznych funkcji odróżniających je od miast dużych5. Z tych powodów społeczność małomiasteczkowa, chociaż w formalny sposób niewyodrębniona, jest interesującym przedmiotem badań. Powinny one w przyszłości lepiej określić jej miejsce w uwarstwieniu społecznym przedrozbiorowej Rzeczypospolitej.
Pojęciem społeczności małych miast obejmuję grupę ludzi stale zamieszkałych oraz skupiających swoją aktywność zawodową, społeczną i rodzinną na ich terenie. Trzeba jednak zaznaczyć, że chodzi przede wszystkim o mieszkańców wyznania chrześcijańskiego. To ograniczenie, wynikające z rodzaju zachowanych i wykorzystywanych źródeł, narzuca spojrzenie na badaną problematykę z perspektywy ludności chrześcijańskiej, a w praktyce - katolickiej. Będą to więc w większości przedstawiciele stanu mieszczańskiego, mieszkańcy nieposiadający praw miejskich, w mniejszym stopniu duchowni, szlachta, chłopi bądź Żydzi (tam, gdzie występowali liczniej). Wybrano miasta położone na południu Małopolski w najściślejszym historycznym znaczeniu tego pojęcia, czyli obejmującym tereny województwa krakowskiego i sandomierskiego, położone na południe od Wisły. Jest to ta część tych województw, zwana niekiedy Podgórzem, która została zajęta przez Austrię latem 1772 roku6. Cezury chronologiczne stanowią koniec wieku XVI oraz koniec wieku XVIII. Koncentrację na dwóch ostatnich stuleciach I Rzeczypospolitej wymógł nie tylko typ wykorzystanych źródeł, lecz także zamiar zbadania mieszkańców małych miast w okresie, kiedy te osiedla stawały się coraz bardziej reprezentatywne dla specyfiki urbanizacji dawnej Polski. Badania zakończono generalnie na połowie lat 80. XVIII wieku, kiedy na funkcjonowanie miast coraz większy wpływ wywierały już regulacje austriackiego zaborcy.
Przyjęta skala wielkości miast uwzględnia polską specyfikę, zatem będą analizowane społeczności ośrodków najmniejszych, o najsłabiej uformowanych cechach urbanistycznych. Pojęcie "małe miasto" nie jest jednak samo w sobie precyzyjne, chociaż to w pewnym sensie kategoria historyczna. Już w okresie staropolskim funkcjonowała nomenklatura dzieląca ośrodki miejskie na civitates i oppida, a po polsku - na miasta i miasteczka. Rozróżnienie między civitas i oppidum było także stosowane w kancelariach miejskich i na pieczęciach, przy czym nie zawsze konsekwentnie. Pod zaborem austriackim zaklasyfikowanie jako Stadt bądź Markt, miało znaczenie prawne i administracyjne do 1867 roku (wejście w życie ustawy gminnej), ale jako kategoria prestiżowa i historyczna trwało dłużej7. Klasyfikacji miast do celów podatkowych dokonywano już w początkach XVI wieku. Ustawa o poborze pogłównego z 1520 roku podzieliła je na cztery grupy. Dwie pierwsze (civitates maiores, civitates et oppida secundi ordinis) zostały określone także przez imienne wyliczenie ośrodków. W wypadku dwóch pozostałych poprzestano na charakterystyce opisowej - oppida habentia fora annua et septimanalia, oppida non habentes fora. Zastanawia zwłaszcza ostatnia kategoria, skoro niemal nieodłącznym składnikiem średniowiecznych przywilejów lokacyjnych miast było pozwolenie na organizowanie targu raz w tygodniu i przynajmniej jednego jarmarku w roku. Na bazie klasyfikacji z roku 1520, przy wykorzystaniu również innych źródeł skarbowych z przełomu XV i XVI wieku, Samsonowicz przyporządkował istniejące ówcześnie miasta do jednej z czterech grup, zastrzegając, że jest to wstępna propozycja8. Jak w wielu podobnych sytuacjach, zestawienie - traktowane przez autora jako próba uporządkowania materii, zaproszenie i punkt wyjścia do dalszych studiów - zaczęło być przejmowane bezkrytycznie przez innych historyków. W klasyfikacji Samsonowicza zwracała uwagę duża liczba miast należących do kategorii IV - stanowiących ponad 50% wszystkich ośrodków miejskich. W swojej pracy o czasie w małych miastach wykorzystała ją Agnieszka Bartoszewicz, która IV kategorię miast opisała tak jak ustawa z 1520 roku - jako miasta nieorganizujące targów ani jarmarków. Tymczasem w aneksie autorka zamieściła tabelę zbierającą informacje o terminach jarmarków do około 1525 roku, w której wyraźną większość stanowią miasta z przypisaną IV kategorią!9 Z kolei Bogucka podział miast na cztery grupy oparła na kryterium demograficznym, oczywiście przy liczbie ludności znanej głównie z szacunków. Nas będą interesowały dwie ostatnie grupy - III, obejmująca miasta między 600 a 2000 mieszkańców, oraz IV, czyli miasta poniżej 600 mieszkańców. Według obliczeń autorki w końcu XVI wieku miasta zaliczone do grupy III stanowiły 46%, zaś zaliczone do IV grupy - 38% wśród wszystkich ośrodków małopolskich. Analogiczne procenty w drugiej połowie XVIII stulecia w Małopolsce okrojonej o ziemie I rozbioru (a więc bez południowej Małopolski) miały się przedstawiać następująco - 61% i 33,5%10. Łącznie obie te grupy skupiały od 84% do 94,5% osiedli posiadających prawa miejskie. Urbanizacja zdominowana przez małe ośrodki nie była wyłącznie polską specyfiką. Podobnie sytuacja przedstawiała się nie tylko w środkowej i wschodniej Europie, ale także w innych jej peryferiach - w Skandynawii, Irlandii, a nawet Wielkiej Brytanii. W roku 1672 w Królestwie Danii prawa miejskie posiadały 62 osady. Dla 57 z nich znana jest liczba mieszkańców - 35 miało ich poniżej 1000, a kolejne 14 mieściło się w przedziale 1000-200011.
Bohdan Baranowski, pisząc o "małych miasteczkach", miał na myśli te, które liczyły mniej niż 2000 mieszkańców12. Jerzy Motylewicz podzielił miasta ziemi przemyskiej i sanockiej na cztery grupy, z których pierwsza obejmuje te liczące powyżej 2000 mieszkańców, a pozostałe trzy liczące poniżej 2000. Miastami małymi nazywa jedynie te należące do czwartej wytypowanej przez niego grupy - z ludnością poniżej 500 osób13. Wydawcy serii Atlas Historyczny Polski za większe miasta uznają ośrodki liczące ponad 1000 mieszkańców14. W literaturze zagranicznej także pojawia się kryterium 2000 rezydentów15. Nie wchodząc w szczegółowe rozważania, trzeba podsumować, że granica między miastem "średnim" a "małym" była wyznaczana w przedziale od 500 do nawet 3000 osób16.
Wydaje się, że mając na uwadze długi - około 200-letni - przedział czasu, w dodatku o dużym natężeniu zjawisk wpływających na dynamikę stanu zaludnienia, granica, od której "zaczyna się" miasto średnie, nie powinna być ustawiona zbyt nisko. Liczba 2000 mieszkańców zdaje się optymalna dla polskich warunków, a na tle zachodnioeuropejskim może nawet być uznana za zbyt niską. Oczywiście przy tak dużej liczebności zbiorowości miast z ludnością nieprzekraczającą 2000 możliwe byłyby jeszcze bardziej szczegółowe klasyfikacje, ale te musiałyby być sporządzone dla węższych przedziałów chronologicznych17. Trzeba też zauważyć, że mimo tradycjonalizmu polskiego prawa publicznego, które nie odbierało statusu miasta osiedlom demograficznie niedorozwiniętym, jeżeli takiego zamiaru nie mieli ich właściciele, część z nich przestała pełnić de facto funkcje miejskie. Z tym musiał się wiązać regres demograficzny takiego ośrodka. Stąd warta zasygnalizowania jest sugestia, że miasta o liczbie mieszkańców nieprzekraczającej w końcu XVIII stulecia 500 osób były nimi już tylko nominalnie.
Aby osiągnąć zamierzony cel, praca została skonstruowana w sposób kompromisowy jako monografia problemowa z elementami monografii miejscowości w aspekcie przekrojowo-syntetycznym. Elementy monografii osadniczej to szczegółowa analiza źródłowa trzech wybranych niewielkich ośrodków miejskich - Pilzna, Przecławia i Wojnicza. Zdecydował o tym stan zachowania ich spuścizny archiwalnej, a dodatkowo okoliczność, iż dzielą je stosunkowo niewielkie odległości. Ośrodki te posiadają bogaty zasób ksiąg miejskich z XVI-XVIII wieku oraz większe partie ksiąg metrykalnych z XVII-XVIII wieku. Spełniają też podstawowe kryterium wielkości - do końca XVIII wieku nie przekroczyły liczby 2000 mieszkańców. Dwa pierwsze leżały w ówczesnym województwie sandomierskim i powiecie pilzneńskim (gród w Nowym Mieście Korczynie), zaś Wojnicz w województwie krakowskim i powiecie sądecko-czchowskim (gród w Nowym Sączu). Ich późniejsze losy potoczyły się odmiennie. Pilzno w okresie autonomii galicyjskiej pełniło funkcje administracyjne, będąc siedzibą powiatu zlikwidowanego w okresie międzywojennym. Jego miejski byt nigdy nie był zagrożony. Obecnie liczy sobie około 5000 mieszkańców i jest siedzibą gminy w powiecie dębickim. Przecław w XIX wieku nie pełnił żadnych funkcji administracyjnych, a w okresie międzywojennym przestał być uważany za miasto. Od roku 1934 do dziś pełni rolę siedziby gminy w powiecie mieleckim. Wieloletnie starania, aby miejscowości liczącej aktualnie 1800 mieszkańców przywrócić prawa miejskie, uwieńczone zostały sukcesem w 2009 roku (od 1 stycznia 2010). W okresie autonomii galicyjskiej Wojnicz pełnił ograniczone funkcje administracyjne jako ośrodek powiatu sądowego w ramach powiatu administracyjnego brzeskiego. W wyniku reformy administracyjnej w roku 1933 utracił prawa miejskie, zostając jedynie siedzibą gminy - aktualnie w powiecie tarnowskim. Z dniem 1 stycznia 2007 roku Wojnicz odzyskał status miasta, a liczba mieszkańców przekroczyła 3300.
Tam, gdzie było to możliwe - posłużono się materiałami umożliwiającymi szersze spojrzenia na pewne zagadnienia, zwłaszcza demograficzne, a także dokonano porównań w obrębie wspomnianych trzech - lub niekiedy większej liczby - ośrodków miejskich.
2. Źródła
Podstawą źródłową pracy są przede wszystkim dwie kategorie materiałów rękopiśmiennych. Pierwsza to zachowane archiwalia urzędów i instytucji miejskich, przechowywane w przeważającej większości w archiwach państwowych18. Druga to parafialne księgi metrykalne, które na tym obszarze zazwyczaj znajdują się w macierzystych parafiach, a jedynie najstarsza partia ksiąg pilzneńskich trafiła do Archiwum Diecezjalnego w Tarnowie. Zostały one uzupełnione innymi rękopisami oraz źródłami drukowanymi.
Zachowana spuścizna aktowa urzędów miejskich z wybranych miast jest wprawdzie obszerna, ale daleka od kompletności. Dysponujemy obecnie głównie wytworami działalności sądu i urzędu wójtowsko-ławniczego oraz urzędu i sądu burmistrzowsko-radzieckiego. Większość akt znajduje się w dobrym stanie. Ciągłość chronologiczną od połowy XVI wieku posiadają jedynie księgi przecławskie, a ściślej, księgi wójtowsko-ławnicze o charakterze wieczystym (4 tomy z lat 1553-1848). Spośród nich wykorzystano 3 tomy obejmujące lata 1596-1786. Ponadto wykonano kwerendę w 3 tomach z lat 1670-1694 i 1725-1789, zawierających zapisy spraw spornych o różnym charakterze. Przeglądnięto także resztę spuścizny aktowej tego miasteczka, m.in. akta luźne. Większy i bardziej rozbudowany zespół tworzą materiały pozostałe po kancelarii miasta Wojnicza. Ocalałe księgi sięgają roku 1561, ale okres 1662-1730 jest niemal całkowicie pozbawiony źródeł (wyjątkiem są fragmenty rejestrów podatkowych z końca XVII wieku). Wszystkie księgi wojnickie z okresu staropolskiego zostały wydane drukiem w postaci regestów, a część materiałów - w całości (uchwały miejskie, testamenty, inwentarze). Poza najstarszymi księgami z przełomu XVI i XVII wieku w odniesieniu do pozostałych przeprowadzono kwerendę w oryginałach, a ich zawartość - zwłaszcza w wypadku spraw spornych - okazała się dużo bogatsza niż ksiąg po zregestowaniu. Akta miasta Wojnicza są najbardziej różnorodne. Obok 8 ksiąg o charakterze wieczystym z lat 1575-1627, 1652-1660 i 1731-1807 (2 ostatnie księgi nie mają jednak czysto wieczystego charakteru) wykorzystano pozostałe księgi wójtowsko-ławnicze, zawierające sprawy sporne, czyli 4 tomy z lat 1611-1628, 1630-1647, oraz księgi radzieckie - 3 tomy z lat 1615-1646 i 1713-1762. Ewenementem w miastach tej wielkości jest zachowanie ksiąg o charakterze fiskalnym - jest to 6 tomów z lat 1636-1649, 1660-1662, 1677-1694, 1734-1755, 1769-1781, zawierających rachunki miejskie oraz rejestry repartycji podatków i składek pieniężnych (także uchwały miejskie). Archiwalia wojnickie uzupełniają dokumenty luźne (pergaminowe i papierowe) oraz najstarsza - wydana - księga wpisów cechu wielkiego. Najwięcej jednostek archiwalnych obejmują akta miasta Pilzna. Nie odzwierciedlają one jednak - jak wojnickie - tak szerokiego spektrum funkcjonowania urzędów miejskich. Natomiast luka chronologiczna jest równie istotna - brak niemal zupełnie ksiąg z lat 1667-1731. Zachowane zawierają przeważnie zapisy sporów cywilnych oraz czynności administracyjnych i dzielą się na dwie podstawowe serie: wójtowsko-ławnicze i radzieckie. Spośród tych pierwszych kwerendą zostało objętych 10 tomów z lat 1587-1666 i 10 tomów z lat 1732-1783. Wśród tych drugich przeglądnięto 7 tomów z lat 1586-1656 i 5 z lat 1756-1789. Tego zbioru dopełniają dokumenty luźne przechowywane we wspomnianym oddziale Archiwum Narodowego w Krakowie.
W mniejszym zakresie wykorzystano zdeponowane w Archiwum Narodowym w Krakowie akta innych miast - Mielca (księga wójtowsko-ławnicza z lat 1572-1618) i Zakliczyna (tzw. księga erekcyjna). Natomiast dzięki kwerendzie w państwowym archiwum historycznym we Lwowie było możliwe częściowe wykorzystanie 8 tomów ksiąg miejskich Radomyśla (dziś Radomyśl Wielki). Wybiórczo korzystano z akt miejskich m.in. Bobowej, Gorlic, Limanowej, Myślenic czy Nowego Wiśnicza. Przy rozważaniach dotyczących zjawiska imigracji przydatne okazały się dwie księgi mieleckich cechów: kowalskiego (wielkiego) i krawieckiego oraz dostępna online księga cechu krawieckiego w Strzyżowie.
Druga grupa materiałów źródłowych to księgi metrykalne19. Najstarsze z zachowanych to rejestr ślubów z Przecławia (1617-1644), ale pozostałe księgi ślubów, a zwłaszcza księgi ochrzczonych z tej parafii, obejmują krótkie okresy. Szczególnie dotkliwy jest brak metryk z drugiej połowy XVIII wieku, a prowadzone według drukowanych formularzy austriackich zaczynają się od dopiero od roku 178620. Z wcześniejszego czasu brak zupełnie ksiąg zgonów. Wszystkie staropolskie księgi parafii Przecław są przechowywane w miejscowym archiwum parafialnym. Zachowane księgi z parafii pilzneńskiej zaczynają się od lat 60. XVII wieku (chrzty i śluby), ale posiadają dłuższe lub krótsze luki, niekiedy w postaci ubytku pojedynczych kart. W najgorszym stanie jest tom ksiąg chrztów z lat 1732-1757, czytelny tylko we fragmentach. Także w pozostałych tomach ksiąg są partie zniszczone lub wyblakłe. Księgi pilzneńskie mniej więcej w latach 1721-1777 były zwykle prowadzone na bieżąco, co widać po często zmieniających się rękach wpisujących akty - skutkowało to jednak niedbałym ich wyglądem. Księgi zgonów (także z przerwami) zachowały się od roku 1739. Z uwagi na utrudniony dostęp do ksiąg nie było możliwości sięgnięcia z pełną kwerendą poza rok 1784. Metrykalia pilzneńskie obejmujące tomy do roku 1778 zostały przeniesione do Archiwum Diecezjalnego w Tarnowie, z późniejszych lat pozostały w macierzystej parafii. Największą wartość reprezentują metryki z parafii Wojnicz, dla okresu do roku 1776 w całości wydane drukiem21. Pierwsza partia dla serii chrztów i ślubów obejmuje lata 1675-1712, dla zgonów lata 1675-1702. Później, niestety, jest spora luka wynikająca z pożaru kolegiaty wojnickiej w roku 175322. Natomiast trzy serie metryk prowadzone od roku 1757, odkąd prepozytem wojnickim został Jan Duwall, późniejszy administrator galicyjskiej części diecezji krakowskiej i biskup nominat tarnowski, były prowadzone bardzo starannie i przejrzyście - tylko z początkiem lat 70. XVIII wieku są mocno wyblakłe. Metryki prowadzone w księgach z drukowanym formularzem zachowane są od maja 1784 roku. Wszystkie księgi metrykalne znajdują się w archiwum parafialnym. W ograniczonym stopniu spożytkowano metrykalia innych parafii miejskich, przede wszystkim Mielca i Myślenic23.
Ponadto wykorzystane zostały inne źródła rękopiśmienne i drukowane, tj. lustracje i inwentarze, sumariusze dokumentów, rejestry podatkowe, wizytacje kościelne, księgi relacji sądów grodzkich, spisy wojskowe, źródła kartograficzne i inne. Niewielkim, ale ciekawym i dotąd niewykorzystywanym zespołem okazał się fascykuł dokumentów "Wojnicz" w zespole Variae Civitates et Villae przechowywanym w Archiwum Narodowym w Krakowie. Obok dokumentów o charakterze publicznym zawiera on także pozostałości archiwum prywatnego mieszczanina wojnickiego Marcina Morawickiego (listy, rachunki). Podobny charakter ma dwutomowy kodeks dokumentów majątkowych rodziny Ćwierzowiczów z Myślenic, przechowywany w Bibliotece Jagiellońskiej. Nic natomiast nie wiadomo o twórczości wykraczającej poza sprawy osobiste, w rodzaju kronik Marcina Golińskiego z Kazimierza pod Krakowem czy Andrzeja Komonieckiego z Żywca24. Osobne miejsce trzeba poświęcić specyficznemu typowi źródła, jakim jest tzw. metryka józefińska przechowywana w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy we Lwowie. Jest to bowiem najstarszy kataster gruntowy sporządzony dla terenów I Rzeczypospolitej (w austriackiej części pierwszego rozbioru). Powstał zasadniczo w latach 1785-1787, za panowania cesarza Józefa II. Jego znaczenie polega na uwzględnieniu i pomierzeniu wszystkich "pożytkujących" gruntów, przy których posługiwano się jednolitą miarą powierzchni (morga dolnoaustriacka równa 1600 sążniom kwadratowym) oraz jednolitą klasyfikacją użytków25. Wadą tego źródła jest nieobjęcie jednocześnie opodatkowaniem samych budynków mieszkalnych, co sprawia, że nie oddaje ono pełnego stanu ówczesnej zabudowy miast (brak w metryce np. domów w rynku, z którymi nie były związane ogrody). Wartość metryk poszczególnych miejscowości zależy ponadto od rzetelności jej twórców w opisywaniu obiektów "niepożytkujących" - np. sporządzona dla Wojnicza bardzo dobrze orientuje w topografii miasta i okolicy.
Wyjątkową i wartościową inicjatywą środowiska lokalnego jest edycja staropolskich i XIX-wiecznych źródeł do historii miasta Wojnicza, prowadzona pod kierunkiem prof. Józefa Szymańskiego. Stanowiły one trzon wykorzystanych źródeł drukowanych, mimo przeprowadzenia bezpośredniej kwerendy źródłowej.
Należy podkreślić, że materiały źródłowe dotyczące małych miast spoza głównej trójki zostały wykorzystane wyjątkowo w sytuacjach, kiedy poruszany temat wymagał większej reprezentatywności lub by wskazać na odrębności względem stosunków zrekonstruowanych na podstawie źródeł pilzneńskich, przecławskich i wojnickich.
3. Literatura
Niniejsza rozprawa nie posiada w zasadzie odpowiednika w dotychczasowej literaturze26. Pewne analogie, zwłaszcza w odniesieniu do rodzaju wykorzystanych źródeł, można odnaleźć ze starszymi pracami: Zofii Daszyńskiej-Golińskiej o Uściu Solnym czy Franciszka Bujaka na temat Limanowej27. Badania nad społeczeństwem miast staropolskich w aspektach będących tematem prezentowanej rozprawy były przedmiotem wielu prac naukowych w odniesieniu do miast dużych bądź średnich (takich jak Gdańsk, Kraków, Warszawa Poznań, Lwów, Toruń), choć i tu można wskazać wiele luk. Brakuje prawie zupełnie tego typu studiów dla małych miast, a istniejące mają charakter popularyzatorski i oparte są na materiale z innej części kraju28. Należy także zauważyć, że stan polskich badań nad mieszczaństwem jest bardziej zaawansowany dla okresu średniowiecza niż dla stuleci następnych. Przez dziesiątki lat XX wieku historiografia zajmowała się przede wszystkim ustrojowym oraz gospodarczym aspektem funkcjonowania miast - analizowała strukturę władz miejskich, aktywność produkcyjną i handlową, przyczyny ekonomicznego upadku w XVII wieku, kwestię agraryzacji. Zagadnienia podejmowane w niniejszej publikacji były podejmowane rzadziej, częściej przybierały postać artykułów niż samodzielnych opracowań, a także służyły jako tło dla tematyki ekonomicznej. Koniec wieku XX i początek XXI to czasy osłabienia zainteresowania studiami nad społeczno-gospodarczymi dziejami miast. Badaczem, który swoje zainteresowanie konsekwentnie koncentruje wokół mniejszych miast w późnym średniowieczu i na początku epoki wczesnonowożytnej, jest Agnieszka Bartoszewicz29. Popularny jakiś czas temu nurt badań nad socjotopografią miast, także mniejszych (Sieradz, Toruń, Warta)30 nie wyczerpuje wszystkich możliwości opisania tych społeczności. Nowe możliwości w tym zakresie wskazuje nowatorska w naszej historiografii praca Cezarego Kukli, poświęcona ludności Warszawy w XVIII wieku, dotyczy ona jednak miasta dużego31.
Miasta, które stały się przedmiotem szczegółowej analizy, doczekały się w części nowych, gruntownych opracowań historycznych. W wypadku Pilzna jest to monografia z roku 2018, choć nadal swoją wartość posiada wiekowe studium pióra księdza Karola Szczeklika32. Przecław posiada podstawowy zarys swoich dziejów, przede wszystkim do połowy XVII wieku, w ramach monografii Mielca i okolic33. Wojnicz ma odrębną monografię okresu staropolskiego, oprócz wspomnianej już bogatej edycji źródeł, wielu drobnych artykułów zamieszczonych w "Zeszytach Wojnickich", wydawanych staraniem Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Wojnickiej, a także szczegółowego opracowania dziejów miejscowej kolegiaty34. Należy w tym miejscu dodać, że podobieństwa niektórych partii wspomnianych dwóch monografii Pilzna i Wojnicza z niniejszym studium wynikają ze współudziału autora w ich opracowaniu35.
W ogólną problematykę dziejów miast wprowadzają: ciągle niezastąpione dzieło Jana Ptaśnika oraz wspomniana już synteza Marii Boguckiej i Henryka Samsonowicza36.
Tła porównawczego w sprawach rozwoju gospodarczego oraz ustroju miast i miasteczek dostarczają opracowania dotyczące większych terytoriów historycznych lub geograficznych37. Liczne monografie małych miejscowości, inicjowane zazwyczaj przez lokalne instytucje, rzadko w szerszym zakresie podejmują interesującą mnie tematykę. Stąd też większość miast i miasteczek małopolskich posiada już przynajmniej zarysy dziejów, głównie jednak w aspekcie ustrojowo-gospodarczym - najczęściej pióra, lub pod redakcją, Feliksa Kiryka38. Można też wskazać nowsze monografie miast innych autorów, które szerzej uwzględniają problematykę społeczną39. Generalnie opracowania dotyczące miasteczek omawianego regionu zostały wykorzystane selektywnie, w sposób analogiczny do źródeł archiwalnych (o czym wyżej). Z uwagi na podjętą tematykę i pewne "zazębienie" chronologiczne przydatna okazała się praca Łukasza Jewuły na temat miast galicyjskich40. Z terenu bliskiego geograficznie i kulturowo, tj. pogranicza morawsko-śląskiego, została wykorzystana zbliżona tematycznie praca dotycząca miasteczek Frydek i Mistek41.
W kwestiach stosunków ludnościowych w dawnej Polsce, w tym szacunków zaludnienia osiedli czy podstawowych wskaźników demograficznych, dyskutowano intensywnie zwłaszcza w latach 60. ubiegłego wieku42. W tych sprawach fundamentalne znaczenie posiada nadal opracowanie Ireny Gieysztorowej oraz najnowszy podręcznik demografii historycznej Cezarego Kukli43. Niektóre z nieodległych miast mają bardziej szczegółowo przebadaną problematykę ludnościową. Małopolski Biecz dysponuje studium opartym na źródłach proweniencji miejskiej, a leżący w dawnym województwie ruskim Przemyśl także na rejestrach metrykalnych44.
Coraz szerszym nurtem toczą się w Polsce badania nad staropolską rodziną, zwłaszcza w wymiarze demograficznym. W Europie mają one, zwłaszcza we Francji i w Anglii, bogaty dorobek, który w przystępny sposób w języku polskim prezentuje książka Jeana-Louisa Flandrina45. Z wczesnych polskich publikacji podejmujących ten temat należy wymienić wyniki badań nad mieszkańcami miast wielkopolskich: Poznania i Wielenia46. Pod wieloma względami pionierski charakter ma wspomniana już praca Kukli o rodzinach warszawskich. Trzeba także wspomnieć inną publikację tego autora, o samotnych kobietach w społeczeństwie miejskim w tym samym okresie, która zawiera wiele istotnych obserwacji o strukturze ludności staropolskich miast, w tym także małych47. Wokół tego historyka krystalizuje się środowisko naukowców zajmujących się podstawowymi jednostkami organizacji społecznej, czego rezultatem są kolejne zbiorowe publikacje, dotyczące dziejów rodziny i gospodarstw domowych48. Wrocław jest drugim skupiskiem badaczy demografii i rodziny staropolskiej, któremu zawdzięczamy studia poświęcone m.in. miastom górnośląskim49. Bardzo dobrym tłem porównawczym są dwa obszerne artykuły poświęcone rodzinie w miejsko-wiejskiej, nadwiślańskiej parafii Nowy Korczyn50, podobnie jak praca o sytuacji kobiet w małych miastach Wielkopolski51. Dla analizy struktury ludności miejskiej punktem odniesienia mogą być ustalenia dotyczące powiatu proszowickiego w końcu XVIII wieku52. Późniejszego okresu, ale terytorium niemal tożsamego geograficznie, dotyczy praca Sabiny Rejman o ludności podrzeszowskich wsi i miasta Głogowa53.
Słabiej są reprezentowane studia nad rodziną miejską jako szerszą wspólnotą krewniaczą, także w aspekcie pokoleniowym. Z tym wiąże się problematyka nazwisk mieszczańskich, mało poznana w przeciwieństwie do nazwisk chłopskich w dawnej Polsce54.
4. Metoda badawcza. Konstrukcja pracy
Zamiar holistycznego ujęcia badanej społeczności rzutował na metody badawcze, którymi się posłużono. Z jednej strony w jak największym stopniu starano się zgromadzone dane poddać analizie statystycznej (w tym w ujęciu stosowanym w demografii historycznej) lub chociażby uporządkować w postaci zestawień do dalszych badań porównawczych, z drugiej - nie zrezygnowano z wykorzystania w argumentacji przekazów o charakterze narracyjnym. W pewnych fragmentach praca przybiera więc postać tzw. biografii zwielokrotnionej, zastosowanej z powodzeniem przez Tomasza Wiślicza przy omawianiu zachowań seksualnych chłopów55.
Informacje o zdarzeniach i osobach, czyli rezultat kwerendy w księgach miejskich, w większości zostały wprowadzone do nominatywnych baz danych, oddzielnych dla trzech miast, opracowanych na podstawie programu Access, co ułatwiło ich wyszukiwanie i analizę pod kątem wybranego kryterium. Dane były gromadzone w dwóch grupach, w postaci tabel połączonych relacjami - osobno dotyczące wpisanych spraw i osobno odnoszące się do uczestniczących w nich osób kondycji mieszczańskiej. W ten sposób uzyskano łącznie ponad 18 tysięcy 300 rekordów.
Podobnie zdarzenia z trzech serii metryk z wymienionych miast niemal w komplecie zostały wprowadzone do bazy danych programu Access, co ułatwiło wyszukiwanie i analizę danych o osobach pod kątem wybranego kryterium oraz zbieranie informacji o zjawiskach masowych. Baza danych dla każdego z miast składa się z tabel odpowiadających prowadzonym seriom ksiąg - chrzty, śluby i zgony (te z wyjątkiem Przecławia). W sumie zebrano informacje o ponad 11 tysiącach 400 zdarzeniach, które zapisane w postaci pojedynczego rekordu przechowują nominatywne dane dotyczące uczestników (bez celebransa). Na tej podstawie była możliwa półautomatyczna rekonstrukcja rodzin (w nawiązaniu do metody nominatywnej L. Henry'ego). Program sam połączył nupturientów i ich późniejsze potomstwo, opierając się na kryterium ich imion. Wobec niestabilności zapisu ówczesnych nazwisk wykorzystanie jako kryterium początkowych ich liter dało niepełne rezultaty. Tym samym "ręcznie" należało wykonać ostateczną selekcję chrztów przyporządkowanych parom małżeńskim, skorygować pomyłki wynikające z błędnego zapisu imienia (zwłaszcza kobiet), uzupełnić dane o zgonach. Niestety, najbardziej satysfakcjonujące rezultaty udało się uzyskać tylko na podstawie metryk wojnickich z drugiej połowy XVIII wieku, i to one posłużyły do rekonstrukcji 49 tamtejszych rodzin posiadających potomstwo, które zostały założone w latach 1757-1767.
Specyficzne i mniejsze objętościowo bazy danych stworzono dla pięciu miast, w celu wprowadzenia informacji o właścicielach i gruntach zawartych w metryce józefińskiej.
Zamiarem autora było przede wszystkim łączne wykorzystanie obu podstawowych kategorii wspomnianych źródeł masowych. Do analizy przy wykorzystaniu relacyjnych baz danych posłużył zatem zbiór informacji o jednostkach oraz zdarzeniach z życia prywatnego i publicznego mieszkańców małych miast, co poszerzyło możliwości interpretacji oraz poszukiwania przyczyn i czynników wpływających na badane zjawiska i problemy. Autor jest świadomy, że charakterystyka społeczności małych miast dokonana w niniejszej pracy nie jest pełna. Więcej miejsca poświęcono elicie niż najuboższym, np. pensjonariuszom przytułków, upatrując w tej pierwszej grupie większych możliwości dostrzeżenia małomiejskiej specyfiki. Ponadto sprawy awansu, ruchliwości przestrzennej, światopoglądu mieszczan wymagałyby równie obszernego opracowania.
W przyjętym przedziale czasowym scharakteryzowano w pierwszym rzędzie (część I) omawianą kategorię miast małych, w tym formy ich oddziaływania na wiejską okolicę i zasięg przestrzenny tego zjawiska. Osobny rozdział przeznaczono na charakterystykę demograficzną tych miast, nie poprzestając na wykorzystaniu do szacunków wielkości zaludnienia zachowanych źródeł skarbowych i innych im podobnych, lecz podjęto także próbę obliczeń na podstawie średnich obrazujących ruch naturalny przy przyjęciu ekstrapolowanych współczynników demograficznych. Mimo iż historycy-demografowie unikają tej metody, autor wyszedł z założenia, że pozwala ona uchwycić prawdopodobne wartości skrajne. Następnie wyodrębniono i opisano rozmaite grupy mieszkańców niewielkich ośrodków miejskich pod kątem odmiennego statusu prawnego. Najwięcej uwagi poświęcono warstwie decydującej o obliczu miast, czyli mieszczanom korzystającym z prawa miejskiego. Część II została poświęcona podziałom w gronie mieszczan pod kątem sposobów zarobkowania oraz pozycji w obrębie struktury władzy. W tym miejscu weryfikacji zostało poddanych wiele wypracowanych już poglądów na temat społeczności małomiasteczkowych związanych m.in. z rolą rolnictwa czy definicją patrycjatu. W części III omówiono zagadnienia z zakresu historii rodziny mieszczańskiej, z szerokim odwołaniem się do demograficznych aspektów jej rozwoju, i zaprezentowano próbę odtworzenia biegu życia mieszkańca małego miasta. Na ile to umożliwiały źródła, dokonano analizy demograficznej ślubów, urodzeń i zgonów. Ta obszerna problematyka została poprzedzona rozdziałem poruszającym rzadkie tematy w tego typu opracowaniach, jakimi są powstanie i przemiany mieszczańskich nazwisk.
Upraszczając, można zatem podsumować, że część pierwsza tak naprawdę zdefiniuje badany przedmiot, czym on jest, jaka jest jego skala. Druga opisze jego wewnętrzną budowę, z jakich elementów się składa, trzecia natomiast będzie poświęcona doświadczeniom najbardziej osobistym, a zarazem powszechnym u jednostek go tworzących.
Prezentowana rozprawa zakłada zatem przewartościowanie dominującej w wielu pracach perspektywy badawczej. Akty normatywne (np. statuty cechowe) zostały spożytkowane w ograniczonym stopniu na rzecz tych, które umożliwiają uchwycenie rzeczywistych zachowań i uwarunkowań społecznych. Aspekt ekonomiczny będzie tylko jednym z kilku charakteryzujących badaną grupę społeczną. Ważnym punktem odniesienia będą natomiast więzy rodzinne, krewniacze i powinowactwo. Dzięki analizie zapisów z ksiąg miejskich (transakcji, testamentów) i ksiąg metrykalnych, możliwa będzie na przykład próba określenia wpływu tych związków na pozycję jednostki w elicie władzy.
Możliwe będzie ponadto wskazanie tych elementów struktury społecznej, które są wspólne dla wszystkich badanych (bądź podobnych) ośrodków tej wielkości oraz tych, w których uwidacznia się ich lokalna specyfika. Baczną uwagę zwrócono przede wszystkim na potencjalne odmienności rozwojowe miast królewskich i prywatnych.
***
Niniejsza publikacja jest uzupełnioną, rozszerzoną i poprawioną wersją pracy doktorskiej obronionej na Uniwersytecie Jagiellońskim w styczniu 2010 roku56. Dekada, jaka od tego momentu upłynęła, została wykorzystana na dodatkowe kwerendy, służące pogłębieniu wielu poruszonych zagadnień (np. w kwestii rolnictwa, elit urzędniczych) oraz poszerzeniu perspektywy o inne miasteczka południowej Małopolski.
Wiele osób ułatwiło autorowi pracę nad niniejszą książką, ale główne słowa podziękowania winien odebrać promotor jej pierwotnej wersji, prof. dr hab. Krzysztof Zamorski. Dziękuję ponadto za uwagi zgłoszone przez recenzentów pracy w przewodzie doktorskim - profesorów Marka Górnego i Kazimierza Przybosia - oraz szczególnie cenne komentarze recenzentów obecnej wersji: prof. dra hab. Cezarego Kuklo i dra hab. Mateusza Wyżgi, prof. UP. Badając rodziny staropolskich miasteczek, obserwowałem jednocześnie powiększanie się własnej rodziny, co nie pozostało bez wpływu na poszerzenie mojego horyzontu badawczego.
1 J. Kracik, "A jam przecie mieszczanin". Stereotypy społeczne mieszkańców Kleparza w XVI-XVIII wieku [w:] Ojczyzna bliższa i dalsza. Studia historyczne ofiarowane Feliksowi Kirykowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin, red. J. Chrobaczyński, A. Jureczko, M. Śliwa, Kraków 1993, s. 206-208.
2 Omówienie pracy S. Gierszewskiego o gospodarce mniejszych miast pomorskich stało się przyczynkiem do przedstawienia, skromnego na koniec lat 60. ubiegłego wieku, dorobku nauki związanego z małymi miastami w Polsce - zob. A. Wyrobisz, Badania nad historią małych miast w Polsce, "Przegląd Historyczny" (dalej: PH) 1968, t. LIX, z. 1, s. 124-137.
3 I. Ihnatowicz, A. Mączak, B. Zientara, J. Żarnowski, Społeczeństwo polskie od X do XX wieku, Warszawa 1999, s. 368, 371; M. Bogucka, H. Samsonowicz, Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Wrocław 1986, s. 448-451; B. Baranowski, Życie codzienne małego miasteczka w XVII I XVIII wieku, Warszawa 1975, s. 11-12; A. Bartoszewicz, Miasto czy wieś? Małe miasta polskie w późnym średniowieczu, PH 2008, t. XCIX, z. 1, s. 135.
4 R. Szczygieł, Miasta prywatne w Polsce od XIV wieku do 1772 roku - chronologia lokacji, właściciele, pełnione funkcje, "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" (dalej: RDSG) 2016, t. 77, s. 25.
5 A. Wyrobisz, Małe miasta w Polsce w XVI i w XVII w. [w:] Miasta doby feudalnej w Europie Środkowo-Wschodniej. Przemiany społeczne a układy przestrzenne, red. A. Gieysztor, T. Rosłanowski, Warszawa 1976, s. 177-187; H. Samsonowicz, Małe miasto w środkowej Europie późnego średniowiecza. Próba modelu, RDSG 1989, t. 50, s. 31-43.
6 Tak tereny te określa chociażby Walerian Nekanda-Trepka - Liber generationis plebeanorum ("Liber chamorum"), cz. 1, wyd. W. Dworzaczek, J. Bartyś, Z. Kuchowicz, Wrocław 1963, nr 4, 7, 40, 53, 383, 385, 575, 612, 1344, 1405, 1409, 1456, 1511, 1898, 1940, 1959, 2428, 2429, 2514.
7 Stosowany w galicyjskim prawodawstwie oraz praktyce administracyjnej podział na miasta i miasteczka nie był w zasadzie związany z wielkością czy rangą ośrodka i wprowadził wiele zamieszania. Większość miast prywatnych otrzymała status miasteczka, podczas gdy nawet niewielkie ośrodki, niegdyś królewskie bądź duchowne, zakwalifikowano jako miasta. W literaturze regionalnej niektórych miast (Dębica) do dziś pokutuje przekonanie, że podczas zaborów utraciły one prawa miejskie, co nie jest prawdą; Ustawa samorządowa z 1933 roku zezwalała na używanie przez ośrodki, którym odebrano prawa miejskie, określenia miasteczko.
8 Bogucka, Samsonowicz, Dzieje..., s. 114-119.
9 A. Bartoszewicz, Czas w małych miastach. Studium z dziejów kultury umysłowej późnośredniowiecznej Polski, Warszawa 2003, s. 10-11, 325-354. W innym opracowaniu autorka poświadczyła, że jarmarki te faktycznie się odbywały - Miasto czy wieś..., s. 131-133.
10 Bogucka, Samsonowicz, Dzieje..., s. 371, 379.
11 P. Clark, Introduction [in:] Small Towns in Early Modern Europe, red. P. Clark, Cambridge 2002, s. 1-2; O. Degn, Town Development and Urban Population in the Danish Kingdom, ca. 1620-1680 - From Prosperity to Crisis [in:] Danish Towns During Absolutism. Urbanisation and Urban Life 1660-1848, eds. S.B. Christensen, J. Mikkelsen, Aarhus 2008, s. 103, 123-125.
12 Baranowski, Życie..., s. 7.
13 J. Motylewicz, Miasta ziemi przemyskiej i sanockiej w drugiej połowie XVII i XVIII wieku, Przemyśl 1993, s. 44.
14 Atlas Historyczny Polski. Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku, red. W. Pałucki, cz. II, Warszawa 1993 (dalej: AHPSand), s. 81; Atlas Historyczny Polski. Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku, red. H. Rutkowski, cz. II, Warszawa 2008 (dalej: AHPKrak), s. 72.
15 Clark, Introduction..., s. 1-2; H. T. Gräf, Small Towns in Early Modern Germany: The Case of Hesse 1500-1800 [in:] Small Towns..., s. 186.
16 S. Gierszewski, Struktura gospodarcza i funkcje rynkowe mniejszych miast województwa pomorskiego w XVI i XVII w., Gdańsk 1966, s. 10; sam autor posługuje się sformułowaniem: "mniejsze miasta województwa pomorskiego", które miało nieomal oficjalny charakter.
17 Takie propozycje pojawiają się w opracowaniach zagranicznych, gdzie np. wyróżnia się najmniejsze (mniej niż 500 osób) mikromiasta - por. S. Lilja, Small Towns in the Periphery: Population and Economy of Small Towns in Sweden and Finland During the Early Modern Period [in:] Small Towns..., s. 54-55; podobnie: Gräf, Small Towns..., s. 186.
18 Część staropolskiej spuścizny miejskiej pozostaje poza archiwami państwowymi, w miejscu wytworzenia, zwykle w lokalnych placówkach muzealnych, jak np. w Limanowej, Mielcu (m.in. księgi miasteczka Rzochów) czy Myślenicach.
19 Staropolskie księgi metrykalne zazwyczaj nie posiadają foliacji ani paginacji, stąd w przypisach stosowany jest zapis odnoszący się do daty aktu.
20 Zachowały się jedynie kopie metryk dla przełomu lat 1781 i 1782 w Archiwum Diecezjalnym w Tarnowie w zespole ksiąg parafii pw. św. Jadwigi w Dębicy (ADT, KMD VIII/4).
21 Metryki kolegiaty św. Wawrzyńca w Wojniczu, T. I. Liber baptisatorum 1675-1712, cz. 1, wyd. A. Jaworska i J. Szymański. Wojnicz 2006; Metryki kolegiaty św. Wawrzyńca w Wojniczu, T. I. Liber baptisatorum 1675-1712, cz. 2, wyd. A. Jaworska i J. Szymański, Wojnicz 2006; Metryki kolegiaty św. Wawrzyńca w Wojniczu, T. II. Liber contrahentium matrimonium 1675-1712, wyd. R. Jop i J. Szymański, Wojnicz 2006; Metryki kolegiaty św. Wawrzyńca w Wojniczu, T. III. Liber mortuorum 1675-1704, wyd. R. Jop i J. Szymański, Wojnicz 2006; Metryki kolegiaty św. Wawrzyńca w Wojniczu, T. IV. Liber baptisatorum 1757-1776, cz. 1, wyd. T. Giergiel i J. Szymański, Wojnicz 2008; Metryki kolegiaty św. Wawrzyńca w Wojniczu, T. IV. Liber baptisatorum 1757-1776, cz. 2, wyd. T. Giergiel i J. Szymański, Wojnicz 2008; Metryki kolegiaty św. Wawrzyńca w Wojniczu, T. V. Liber copulatorum 1757-1776, wyd. K. Madejska i J. Szymański, Wojnicz 2008; Metryki kolegiaty św. Wawrzyńca w Wojniczu, T. VI. Liber mortuorum 1757-1776, wyd. J. Szymański i E. Zielińska, Wojnicz 2008.
22 O spaleniu księgi chrztów z lat 40. XVIII wieku wspomniano w zapisce pod datą 2 XII 1767 w księdze chrztów z lat 1757-1784.
23 Za nieocenioną pomoc w korzystaniu z metryk parafii pw. św. Mateusza w Mielcu serdecznie dziękuję Krzysztofowi Haptasiowi.
24 A. Komoniecki, Chronografia albo dziejopis żywiecki, wyd. S. Grodziski, I. Dwornicka, Żywiec 1987; I. Pietrzkiewicz, Kronika Marcina Golińskiego jako źródło historyczne [w:] Kraków-Lwów. Książki - czasopisma - biblioteki, t. VII, red. H. Kosętka, Kraków 2005, s. 23-35.
25 W. Styś, Metryki gruntowe józefińskie i franciszkańskie jako źródła do historji gospodarczej Galicji, RDSG 1932/33, t. II, s. 57-87.
26 Problematyka społeczna została natomiast dwukrotnie poruszona przez Jadwigę Hoff dla okresu autonomicznego w Galicji (Społeczność małego miasta galicyjskiego w dobie autonomii, Rzeszów 1992; Mieszkańcy małych miast Galicji Wschodniej w okresie autonomicznym, Rzeszów 2005) oraz dla czasów międzywojnia przez Reginę Renz (Społeczności małomiasteczkowe w województwie kieleckim 1918- 1939, Kielce 1990). Ostatnio uwaga badaczy skupiła się na końcu XVIII wieku i początku rządów austriackich, co zaowocowało siedmiotomową monografią: Miasta i miasteczka wschodniej części Galicji pod koniec XVIII wieku, red. T. Kargol, B. Petryszak, K. Ślusarek, t. I-VII, Kraków-Lwów 2020.
27 Z. Daszyńska-Golińska, Uście Solne, Kraków 1906; autorka analizuje społeczność miasteczka także w XIX w. Część historyczną posiada też opracowanie Bujaka dotyczące co do zasady Limanowej na przełomie XIX i XX stulecia - Limanowa. Miasteczko powiatowe w zachodniej Galicji. Stan społeczny i gospodarczy, Kraków 1902.
29 Bartoszewicz, Czas...; taż, Miasto czy wieś..., s. 121-136.
30 U. Sowina, Sieradz. Układ przestrzenny i społeczeństwo miasta w XV-XVI w., Warszawa 1991; A. Bartoszewicz, Warta. Społeczeństwo miasta w II połowie XV i na początku XVI wieku, [Warszawa 1997]; K. Mikulski, Przestrzeń i społeczeństwo Torunia od końca XIV do początku XVIII wieku, Toruń 1999.
31 C. Kuklo, Rodzina w osiemnastowiecznej Warszawie, Białystok 1991.
32 K. Szczeklik, Pilzno i pilźnianie, Kraków 1911; Pilzno. Monografia miasta do 1945 roku, red. B. Stanaszek, Pilzno 2018.
33 F. Kiryk, Miasta regionu mieleckiego do połowy XVII wieku [w:] Mielec. Dzieje miasta i regionu, T. 1, Mielec 1984, s. 187-209; bardziej ogólny charakter ma zamieszczony w tej samej publikacji artykuł T. Opasa, Miasta regionu mieleckiego w XVII i XVIII wieku [w:] Mielec..., s. 260-286.
34 J. Szymański, Kapituła kolegiacka w Wojniczu 1465-1786, Lublin 1962.
35 Wojnicz w drugiej połowie XVII wieku i w wieku XVIII [w:] W. Krawczuk, P. Miodunka, K. Nabiałek, Dzieje Wojnicza od XVI do XVIII wieku, Wojnicz 2009, s. 287-435; Miasto Pilzno od początku XVII w. do około 1785 roku [w:] Pilzno. Monografia..., s. 93-228.
36 J. Ptaśnik, Miasta i mieszczaństwo w dawnej Polsce, Kraków 1934; Bogucka, Samsonowicz, Dzieje miast...
37 F. Kiryk, Rozwój urbanizacji Małopolski XIII-XVI w. Województwo krakowskie (powiaty południowe), Kraków 1985; tenże, Urbanizacja Małopolski. Województwo sandomierskie XIII-XVI wiek, Kielce 1994; W. Ćwik, Miasta królewskie Lubelszczyzny w drugiej połowie XVIII wieku, Lublin 1968; S. Cynarski, Miasteczka nad środkowym Wisłokiem w XVII i XVIII wieku [w:] Studia nad dziejami Strzyżowa i okolic, red. S. Cynarski, Rzeszów 1980, s. 175-193; Motylewicz, Miasta...; szersze, niż by to wynikało z tytułu, znaczenie ma praca - D. Mazek, Ku ozdobie i profitowi. Prawodawstwo miast prywatnych Wielkopolski 1660-1764, Warszawa 2003. Interesująca porównawczo jest także praca A. Grotha, Małe miasteczka pomorskie w latach 1772-1806, Słupsk 2009.
38 Historyk ten omówił osiągnięcia badań nad historią regionalną w artykule: Osiągnięcia i niedomogi regionalistyki historycznej [w:] Pytania o średniowiecze. Potrzeby i perspektywy badawcze polskiej mediewistyki, red. W. Fałkowski, Warszawa 2001, s. 224-235; jedną z najnowszych publikacji tego typu jest monografia: Brzesko. Dzieje miasta i regionu, red. F. Kiryk, J. Lach, Brzesko 2006. Odrębną inicjatywą jest cykl publikacji autorstwa lub pod redakcją Bogdana Stanaszka, prezentujący cenne opracowania i edycje źródeł dotyczące Brzostku nad Wisłoką, a zwłaszcza: Z dziejów Brzostku. Studia i materiały, T. II, Okres staropolski i czasy zaborów, Brzostek 2009; Z dziejów Brzostku. Studia i materiały, T. III, Brzostek 2012; Brzostek - dzieje miasta w okresie staropolskim, Brzostek 2017.
39 Przykładowo można wymienić: F. Leśniak, Krosno w czasach Odrodzenia. Studia nad społeczeństwem miasta, Kraków 1992; J. Motylewicz, Społeczeństwo Przemyśla w XVI i XVII wieku, Rzeszów 2005; M. Surdacki, Urzędów w XVII i XVIII wieku. Miasto - społeczeństwo - życie codzienne, Lublin 2007.
40 Ł. Jewuła, Galicyjskie miasta i miasteczka oraz ich mieszkańcy w latach 1772-1848, Kraków 2013.
41 R. Lipovski, Lidé poddanských měst Frydku a Mistku na sklonku tradiční společnosti (1700-1850), Ostrava 2013.
42 W. Kula, Stan i potrzeby badań nad demografią historyczną dawnej Polski (do pocz. XIX wieku), RDSG 1951, t. XIII, s. 23-106; S. Hoszowski, Dynamika rozwoju zaludnienia Polski w epoce feudalnej (X-XVIII w.), RDSG 1951, t. XIII, s. 137-193; A. Szczypiorski, Badania ksiąg metrykalnych a obliczenia ludności Polski w wieku XVII-XVIII, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" (dalej: KHKM) 1962, r. X, nr 1-2, s. 53-74; E. Vielrose, Kilka uwag o natężeniu ruchu naturalnego ludności w Polsce w wieku XVII i XVIII, KHKM 1962, r. X, nr 1-2, s. 77-79; Z. Sułowski, O właściwą metodę wykorzystywania metryk kościelnych dla badań demograficznych, KHKM 1962, r. X, nr 1-2, s. 81-100; I. Gieysztorowa, Badana demograficzne na podstawie metryk parafialnych, KHKM 1962, r. X, nr 1-2, s. 103-119; taż, Od metryk do szacunków ludności, KHKM 1964, r. XII, s. 283-298; taż, Niebezpieczeństwa metodyczne polskich badań metrykalnych XVII-XVIII wieku, KHKM 1971, r. XIX, nr 4, s. 557-603.
43 I. Gieysztorowa, Wstęp do demografii staropolskiej, Warszawa 1976; C. Kuklo, Demografia Rzeczypospolitej przedrozbiorowej, Warszawa 2009.
44 T. Ślawski, Studia nad ludnością Biecza w wiekach XIV-XVII, "Małopolskie Studia Historyczne" 1958, r. I, z. 3-4, s. 21-66; Z. Budzyński, Ludność parafii przemyskiej obrządku łacińskiego w świetle rejestrów metrykalnych z lat 1592-1635. Struktura demograficzna, "Przemyskie Zapiski Historyczne" 1988/89, r. 6-7, s. 85-115.
45 J.L. Flandrin, Historia rodziny, Warszawa 1998; dorobek europejski omówili także: C. Kuklo, Współczesne badania nad rodziną w Europie XVI-XVIII wieku [w:] Rodzina - jej funkcje przystosowawcze i ochronne, red. E. Hałoń, Warszawa 1995, s. 141-151, oraz M. Szołtysek, Demografia historyczna i co dalej? Nowe perspektywy w badaniach nad historią rodziny XVI-XIX wieku, RDSG 2003, t. LXIII, s. 119-142.
46 S. Waszak, Dzietność rodziny mieszczańskiej i ruch naturalny ludności miasta Poznania w końcu XVI w. i w XVII wieku, RDSG 1954, t. XVI, s. 316-380; E. Brodnicka, Ludność parafii Wieleń nad Notecią w drugiej połowie XVIII w. (rekonstrukcja rodzin), "Przeszłość Demograficzna Polski" (dalej: PDP) 1969, t. 3, s. 179-202.
47 Kuklo, Rodzina...; tenże, Kobieta samotna w społeczeństwie miejskim u schyłku Rzeczypospolitej szlacheckiej, Białystok 1998; z problematyką rodziny małego miasta jest także związany artykuł tego autora - Gospodarstwo domowe mieszczan-rolników kłobuckich w końcu XVIII wieku [w:] Celem nauki jest człowiek... Studia z historii społecznej i gospodarczej ofiarowane Helenie Madurowicz-Urbańskiej, red. P. Franaszek, Kraków 2000, s. 161-165.
48 Rodzina i gospodarstwo domowe na ziemiach polskich w XV-XX wieku. Struktury demograficzne, społeczne i gospodarcze, red. C. Kuklo, Warszawa 2008; Rodzina i jej gospodarstwo na ziemiach polskich w geografii europejskich struktur rodzinnych dp połowy XX wieku, red. P. Guzowski, C. Kuklo, Białystok 2019. Dotychczasowy dorobek w tym zakresie omówił C. Kuklo, Badania nad demografią rodzin w mieście doby preindustrialnej [w:] Struktury demograficzne rodziny na ziemiach polskich do połowy XX wieku. Przegląd badań i problemów, red. P. Guzowski, C. Kuklo, Białystok 2014, s. 51-78.
49 D. Daszkiewicz-Ordyłowska, Śluby w parafii toszeckiej w latach 1789-1877, "Śląskie Studia Demograficzne" 1995, t. 1, Śluby, s. 47-68; taż, Urodzenia w parafii toszeckiej w latach 1789-1877, "Śląskie Studia Demograficzne" 1995, t. 2, Urodzenia, s. 23-34; taż, Zgony w parafii toszeckiej w latach 1789-1877, "Śląskie Studia Demograficzne" 1996, t. 3, Zgony, s. 27-43; taż, Rodzina w parafii toszeckiej w latach 1789-1877, "Śląskie Studia Demograficzne" 2001, t. 2, Rodzina, s. 75-109; J. Spychała, Śluby w parafii Strzelce Opolskie w latach 1766-1870, "Śląskie Studia Demograficzne" 1995, t. 1, Śluby, s. 7-44; tenże, Urodzenia w parafii Strzelce Opolskie w latach 1766-1870, "Śląskie Studia Demograficzne" 1995, t. 2, Urodzenia, s. 7-22; tenże, Zgony w parafii Strzelce Opolskie w latach 1766-1870, "Śląskie Studia Demograficzne" 1996, t. 3, Zgony, s. 7-26; tenże, Rodzina w parafii Strzelce Opolskie w latach 1766-1870, "Śląskie Studia Demograficzne" 2001, t. 2, Rodzina, s. 7-74; K. Górna, Narodziny, śluby i zgony na Górnym Śląsku w XVIII wieku [w:] Wesela, chrzciny i pogrzeby w XVI-XVIII wieku. Kultura życia i śmierci, red. H. Suchojad, Warszawa 2001.
50 K. Kołodziejczyk, Rodzina w parafii Nowy Korczyn w drugiej połowie XVIII wieku na podstawie ksiąg metrykalnych (cz. 1), PDP 2016, t. 38, nr 3, s. 55-78; tenże, Rodzina w parafii Nowy Korczyn w drugiej połowie XVIII wieku na podstawie ksiąg metrykalnych (cz. 2), PDP 2017, t. 39, s. 65-95.
51 A. Głowacka-Penczyńska, Kobieta w małych miastach Wielkopolski w drugiej połowie XVI i w XVII wieku, Warszawa 2010.
52 E. Kaźmierczyk, Struktura demograficzna ludności wyznania rzymskokatolickiego powiatu proszowickiego w końcu XVIII wieku, PDP 2017, t. 39, s. 117-139.
53 S. Rejman, Ludność podmiejska Rzeszowa w latach 1784-1880. Studium demograficzno-historyczne, Rzeszów 2006.
54 M. Górny, Rodzina chłopska w świetle swoich antroponimów. Studia nad kulturą nazewniczą wsi pałuckiej w XVII wieku, Wrocław 1993; tenże, Mieszkańcy parafii pępowskiej w 1777 roku. Analiza księgi status animarum, Wrocław 1994.
55 T. Wiślicz, Upodobanie. Małżeństwo i związki nieformalne na wsi polskiej XVII-XVIII wieku, Wrocław 2012.
56 Na podstawie niektórych zagadnień poruszonych w pracy doktorskiej zostały następnie opublikowane następujące artykuły: Marriages and Births in Small Towns and Neighbouring Villages in the 17th and 18th Centuries (Examples from Southern Poland) [w:] I Congresso Histórico Internacional As Cidades na História: Populaç?o, Vol. 3, Cidade Moderna, 2, Guimar?es, 2013, s. 31-56; Wielkość rodziny i gospodarstwa domowego w miastach południowej Małopolski w XVII i XVIII wieku, PDP 2015, nr 37 (2), s. 129-147; Elity w małych miastach prywatnych Małopolski w XVII I XVIII wieku, RDSG 2016, t. 77, s. 297-318; Demograficzny i gospodarczy potencjał małych miast południowej Polski od końca XVI do początku XIX wieku, RDSG 2017, nr 78, s. 131-161; The Longue Durée in Polish Towns: Agriculture from the Sixteenth to the Nineteenth Century, "Jahrbuch für Geschichte des ländlichen Raumes (Rural History Yearbook)" 2019, nr 16, s. 75-94. Ponado niektóre ustalenia znalazły się także we wspomianych już opracowanych przez autora rozdziałach monografii Pilzna i Wojnicza.
