1. Krótko o Afryce
Starożytni Grecy kontynent afrykański nazwali Libią w odróżnieniu od Azji, do której zaliczali także Egipt. Nazwa Afryka przyjęła się powszechni od postaci łacińskiej Africa. Jest to forma przymiotnikowa od nazwy plemiennej Afrów, ludności berberskiego pochodzenia, zamieszkującej północne obszary tego kontynentu. Po pokonaniu Kartaginy Rzymianie utworzyli na tym obszarze prowincję Africa, zaliczają przez nich do Europy. Dopiero Pomponiusz Mela (41 r. p.n.e.) nazwał Afryką trzecią część świata4. Używając geograficznego pojęcia "Afryka", pamiętamy, że jako miano regionu geopolitycznego odnosi się ono do kontynentu afrykańskiego i obejmuje wyspy na okalających go morzach i oceanach: Republikę Zielonego Przylądka (Wyspy Zielonego Przylądka), Wyspy Świętego Tomasza i Książęcą, Komory, Madagaskar, Mauritius oraz Seszele. Na wyspach położone są także afrykańskie terytoria zależne, takie jak: Święta Helena (kolonia brytyjska swym zasięgiem obejmująca również wyspy Wniebowstąpienia i Tristan da Cunha), Majotta (część archipelagu Komorów, która zachowała więzy politycznej zależności od Francji, jako tzw. zbiorowość terytorialna), Reunion (francuski departament zamorski), francuskie terytoria: archipelag Glorieuses, wyspy: Tromelin, Europa, Bassas da India, Brytyjskie Terytorium Oceanu Indyjskiego (archipelag Wysp Czagos, będący kolonią brytyjską)5. Wreszcie do politycznego regionu afrykańskiego zaliczane są także wyspy, formalnie stanowiące integralną część państw: Madera (autonomiczna część Portugalii), Wyspy Kanaryjskie (autonomiczna część Hiszpanii), Fernando Po (Gwinea Równikowa) oraz Sokotra (Jemen). Afryka jest regionem pod wieloma względami zróżnicowanym wewnętrznie, co skłania do wyodrębnienia w jej granicach subregionów. Podstawą klasyfikacji są zarówno czynniki geograficzno - fizyczne, kulturowe, jak i geopolityczne. Najczęściej spotykanym jest podział Afryki na: północną (obejmującą arabskie państwa położone wzdłuż śródziemnomorskiego wybrzeża kontynentu; region ten ze względu na uwarunkowania historyczne, a także cechy etniczne, językowe i kulturowo - religijne, często traktowany jest łącznie z państwami Bliskiego Wschodu) oraz subsaharyjską ("czarna" Afryka)6.
Podział ten - niezależnie od czynnika geograficznego - odzwierciedla (w dużym przybliżeniu) ukształtowane historycznie cywilizacyjno - kulturowe odrębności mieszkańców kontynentu. Ponadto często stosowany jest podział na Afrykę Północną, Wschodnią, Zachodnią, Środkową i Południową. Jest rzeczą nieuniknioną, że w piśmiennictwie międzynarodowym nazwy te używane są w sposób dowolny7.
Krótkie omówienie poszczególnych części Afryki:
1) Północna - obejmuje Saharę i rozciąga się od wybrzeża Atlantyku po Morze Czerwone. Do regionu tego zaliczane są państwa: Mauretania, Maroko, Algieria, Tunezja, Libia, Egipt i Sahara Zachodnia (niektórzy do tego regionu Afryki dodają także Sudan).
2) Zachodnia - obejmuje wiele państw skupionych wokół zachodniej krzywej kontynentu przylegającej do Zatoki Gwinejskiej i Atlantyku. Do regionu tego zaliczane są państwa: Wybrzeże Kości Słoniowej, Togo, Wyspy Zielonego Przylądka, Wyspa Św. Heleny8, Senegal, Sierra Leone, Niger, Nigeria, Mali, Mauretania, Liberia, Gwinea, Gwinea Bissau, Ghana, Gambia oraz Benin i Burkina Faso.
3) Środkowa - Obejmuje kraje, które leżą, na zachód od Wielkiego Rowu Zachodniego państwa znajdujące się na północ od południowej Afryki. Do regionu tego zaliczane są państwa: Angola, Czad, Demokratyczna Republika Kongo, Gabon, Gwinea Równikowa, Kamerun, Kongo, Republika Środkowoafrykańska, Wyspy Św. Tomasz i Książęcą.
4) Wschodnia - Obejmująca państwa, które leżą między północną Afryką a Południową Afryką na wschód od Wielkiego Rowu Wschodniego, Do tego regionu zaliczane są państwa: Burundi, Dżibuti, Etiopia, Erytrea, Kenia, Mauritius, Rwanda, Reunion9, Somalia, Seszele, Sudan i Sudan Południowy oraz Tanzania i Uganda.
5) Południowa - Obejmuje państwa leżące na południowym krańcu kontynentu wraz z pobliskimi wyspami. Do tego regionu zaliczane są państwa: Angola, Botswana, Komory, Lesotho, Majotta10, Malawi, Mauritius, Madagaskar, Mozambik, Namibia, RPA, Suazi, Zimbabwe i Zambia.
W monografii, Afryka, zostało wydzielonych sześć regionów tradycyjnych. Do wyżej wymienionych regionów, dodano jeszcze region Górnej Gwinei, w którego skład wchodziły takie państwa jak: Gwinea Portugalska (dzisiejsza Gwinea Bissau), Gwinea, Sierra Leone, Liberia, Wybrzeże Kości Słoniowej, Ghana, Togo, Dahomej (dzisiejszy Benin), Nigeria, Wyspy Zielonego Przylądka11.
Fot. 1. Mapa kontynentu afrykańskiego
Źródło: http://www.vidiani.com/maps/maps_of_africa/large_detailed_contour_political_map_of_africa.jpg.
Afryka jest, pod względem wielkości, drugim kontynentem na świecie (po Azji). Położona w większości na półkuli wschodniej, wraz z wyspami zajmuje powierzchnię 30,3 mln km 2. Z północy na południe rozciąga się na długości około 8 tys. km, zaś z zachodu na wschód - około 7 tys. km. Leży niemal symetrycznie po obu stronach równika. Skrajnymi punktami lądu są przylądki: na północy Ras al-Ghiran (Tunezja), a na południu Przylądek Igielny (RPA), na zachodzie Almadi (Senegal), na wschodzie Hafun (Somalia)12. Od Europy oddzielają Morze Śródziemne (pomiędzy Tunezją a Sycylią jest około 150 km, a najmniejsza odległość wynosi zaledwie 14 km w Cieśninie Gibraltarskiej), od Azji - Przesmyk Sueski, a dokładniej (jak przyjmuje się najczęściej) Kanał Sueski o długości 161 km. Od Zachodu Afrykę oblewa Ocean Atlantycki, oddzielając ją od kontynentu południowoamerykańskiego akwenem o szerokości blisko 3 tys. km (na najwęższym odcinku). Od wschodu kontynent oblewają wody Oceanu Indyjskiego, a cieśnina Bab al-Mandab ("Brama Łez") o szerokości 26,5 km łączy ocean z Morzem Czerwonym13. Cywilizacja afrykańska (ewentualna) z wyjątkiem Braudela, większość uczonych zajmujących się kwestią cywilizacji nie uznaje odrębnej cywilizacji afrykańskiej. Północ kontynentu i jego wschodnie wybrzeże należą do świata islamu. Etiopia, historycznie rzecz biorąc, stanowi cywilizację samą w sobie. Europejski imperializm i osadnictwo wniosły wszędzie elementy cywilizacji zachodniej. W południowej Afryce osadnicy z Holandii, Francji, a potem Anglii stworzyli składającą się z wielu odrębnych elementów kulturę europejską14.
Róg Afryki
Termin "Róg Afryki" powstał w czasach współczesnych. Kiedy w latach 60. XX w. nastąpiła dekolonizacja Afryki, euroamerykańscy politycy i naukowcy zaczęli tym mianem określać Afrykę północno - wschodnią, stanowiącą historyczną i geopolityczną całość regionalną. Zasięg Rogu Afryki wyznaczany jest rozmaicie15. Niektórzy widzą go w granicach Sudanu, Etiopii, Erytrei, Dżibuti i Somalii, inni dodają do niego jeszcze Kenię i Ugandę i nazywają ten obszar "wielkim" Rogiem, w przeciwieństwie do pierwszego, zwanego czasem "małym"16. Róg Afryki to obszar, na którym poczynając od 1993 r. znajduje się pięć państw: Dżibuti, Erytrea, Etiopia, Somalia i Sudan. Jest to olbrzymie terytorium liczące prawie 4,5 mln km kw. Nie sposób wiec wymienić wszystkich krain geograficznych tego terenu17.
Pamiętać jednak warto, że "Róg Afryki" jest dla mieszkańców tego obszaru określeniem obcym, bo nadanym poza nimi, z zewnątrz. Sami identyfikują te ziemie ze starożytnymi nazwami Ofir, Punt czy Kusz. Powstanie nazwy "Róg Afryki", wiążące się z geograficznym kształtem tego obszaru, jest wyrazem strategicznej koncepcji geopolitycznej, która zrodziła się w drugiej połowie XX stulecia w decyzyjnych kręgach światowych mocarstw, zwłaszcza zaś w USA18.
Fot.1. Region Rogu Afryki na mapie
źródło: www.africa-confidential.com/uploads/content/99-05_Horn_map.jpg.
Zamysł taki opiera się na założeniu, że struktura wspólnoty regionalnej, bazująca na dziejowo - kulturalnej łączności mieszkańców Rogu, sprzyjałaby rozwiązywaniu gospodarczych, społecznych i politycznych trudności, które nurtują położone tu państwa. W dużej mierze, bowiem są to trudności państwom tym wspólne, z którymi - poza sporadycznymi wypadkami - zmagają się one samodzielnie, każde z osobna19. Poniżej została zaprezentowana została tabela z dochodem krajowym (PKB) danych państw na jednego mieszkańca na przykładzie państw "Rogu Afryki". Tabela zawiera oficjalne dane ze strony internetowej CIA (Central Intelligence Agency)20 za lata 2010-2012.
Tab.1. PKB per capita państw Rogu Afryki (kwoty podane w dolarach amerykańskich)
Dżibuti
Etiopia
Erytrea
Sudan
2012
2700
1200
800
2400
2011
2700
1100
700
2800
2010
2600
1100
700
2400
źródło: opracowanie własne na podstawie www.cia.gov.
Jak wynika z tabeli 1, największy obecnie dochód narodowy na osobę jest w Dżibuti a także w Sudanie. Najmniejszy obecnie jest w Erytrei tylko 800 dol. na osobę. Erytrea jest pod tym względem wyżej od innych sześciu państw afrykańskich tj.: Republiki Środkowoafrykańskiej, Liberii, Somalii, Burundi, Zimbabwe i Demokratycznej Republiki Kongo21. Oczywiście, można dyskutować czy podane liczby mają realne odniesienie do tego, co się dzieje obecnie w poszczególnych krajach. Zastanawiające jest to, w jaki sposób zbadano owy produkt krajowy brutto bądź też, na jakiej postawie opracowano powyższe kwoty. Kraje dotknięte suszami i konfliktami oraz zrujnowane gospodarczo nie mogą mieć sprawnie działających państwowych resortów finansów oraz gospodarki jak inne państwa afrykańskie np. Republika Południowe Afryki.
Jak słusznie zauważają autorzy, Róg Afryki. Historia i współczesność, rejon ten należy do takich miejsc na Ziemi, które - niezależnie od epoki - są zawsze newralgicznie ważne. Mijały epoki, zmieniały się cywilizacje i ich technologie, a Róg Afryki stale liczył się strategicznie w grze wielkich mocarstw22.
Mimo swojej biedoty państwa Rogu Afryki tworzą Międzynarodową Władzę ds. Rozwoju (IGAD), która powstała na bazie funkcjonującej od 1986 r. Międzynarodowej Władzy ds. Suszy i Rozwoju (IGADD). Początkowo działania IGADD skupiały się na kwestiach rolnictwa, stabilnego rozwoju i zwalczaniu skutków klęsk naturalnych. W wyniku zaostrzających się konfliktów w regionie podjęto decyzję o uzupełnieniu zakresu obowiązków o sprawy polityczne23. Przedstawiciele IGAD zajęli się przede wszystkim dwoma konfliktami w rejonie - wojnami w Somali i Sudanie. W marcu 1998 r., Etiopia i Egipt zostały wyznaczone do nadzorowania realizacji pokoju kairskiego z 2 grudnia 1997 r., który miał zakończyć konflikt w Somalii24.
Pod koniec 1999 r., poparto w IGAD plan pokojowy dla Somalii wypracowany przez prezydenta Dżibuti, Ismaila Omara Guelleha. Sekretarz generalny OJA25 poparł działania mediacyjne IGAD, które doprowadziły w poł. 2000 r., do poprawy politycznej sytuacji w Somalii. W tym samym czasie negocjatorzy wyznaczeni przez IGAD pracowali nad przyjęciem przez władze Sudanu Deklaracji Zasad, dokumentu, na którym opierałaby się przyszła umowa pokojowa. Inicjatywa IGAD zyskała poparcie sudańskich ugrupowań opozycyjnych, ale sytuację skomplikowała druga propozycja zakończenia konfliktu przedstawiona przez Egipt i Libię. Uwidoczniło to problem istniejący także w innych ugrupowaniach regionalnych - kłopoty z wypracowaniem jednych i zgodnych stanowisk wszystkich członków organizacji26.
Streszczenie/Summary
W dzisiejszych czasach religia odgrywa dość dużą rolę w życiu każdego człowieka. Obecnie kontynent afrykański jest w połowie islamski a w połowie chrześcijański. Antagonizm między Islamem a Chrześcijaństwem jest zauważalny nie tylko na kontynencie Europejskim, Azjatyckim, ale także na "czarnym lądzie". Właśnie między tymi religiami najczęściej dochodzi do wszelkich konfliktów np. w Nigerii, Etiopii czy Egipcie. Książka ma na celu opisanie i przedstawienie czytelnikowi relacji między wyznawcami, jakie panują w konkretnych państwach Afryki m.in. w RPA, Somalii czy Sudanie. Nie tylko między wyznawcami dwóch największych monoteistycznych religii na świecie, ale także innych nieco mniejszych religii tj. Świadków Jehowy czy Hinduizmu, jednak nim zaprezentowano relacje międzyreligijne, zapoznano czytelnika z definicjami takich religii jak m.in.: Bahaizm, Jazydyzm czy Sufizm. Nie są to dość powszechnie znane religie w Polsce, jednakże i one przyczyniają się do kształtowania życia codziennego w państwach afrykańskich. Książka zawiera także autorskie zdjęcia ze świętych miejsc dla muzułmanów i chrześcijan z dwóch muzułmańskich państw: Tunezji i Egiptu, jeszcze za kadencji prezydentów kolejno: Abidina Ben Aliego i Hosniego Mubaraka.
Nowadays religion Fulfill a very important role in everyone's life. Most of conflict or sectarian war took place just on the African continent. The book aims to describe and present the reader with the religions and the relationship between the followers of various religions prevailing in certain African countries. The book also includes pictures of the holy places for Muslims and Christians of the two Muslim countries: Tunisia and Egypt, during the presidency of successively Abidine Ben Ali and Hosni Mubarak.
Spis treści pełnej wersji:
O Autorze
Recenzja
Wstęp
1. Krótko o Afryce
2. Krótka charakterystyka wybranych religii obecnych w Afryce
2.1. Islam
2.2. Sunnizm
2.3. Szyizm
2.4. Sufizm
2.5 Bahaizm
2.6. Jazydyzm
3. Co to jest Fundamentalizm islamski?
4. Przegląd relacji międzyreligijnych w poszczególnych państwach
4.1. Religie w Rogu Afryki
4.2. Religie w Algierii
4.3. Religie w Botswanie
4.4. Religia w Dżibuti
4.5. Religia w Egipcie
4.6 Religia w Erytrei
4.7. Religia w Etiopii
4.8. Religie w Lesotho
4.9. Religia w Libii
4.10. Religia w Maroko
4.11. Religie w Republice Południowej Afryce
4.12. Religie na Saharze Zachodniej
4.13. Religia w Somalii i Somalilandzie
4.14. Religia w Sudanie
4.15. Religie w Suazi
4.16. Religie w Namibii
4.17. Relacje religijne w Nigerii
4.18. Religie w Tunezji
4.19. Religie w Zimbabwe
Uwagi końcowe
Streszczenie
Bibliografia
Wydawnictwa zwarte
Artykuły naukowe
Strony internetowe
Załącznik tabel
Załącznik zdjęć
Załącznik tabel
Tab.1. Liczba kościołów chrześcijańskich Koptów (bez państwa egipskiego)
Kraj
Liczba kościołów
Inne budynki (klasztory, centrum szkolenia i kompleksy medyczne)
Botswana
1
0
Ghana
1
1
Kenia
+50
3
Lesotho
1
0
RPA
12
2
Tanzania
4
1
Zambia
4
1
Togo
1
0
Namibia
1
1
Suazi
1
0
źródło: http://www.nationmaster.com/graph/rel_cop_ort_chu_num_of_chu-coptic-orthodox-church-number-churches.
Pozostałe tabele w pełnej wersji ebooka
Załącznik zdjęć
Fot. 1: Wejście do meczetu odłamu sunnckiego (miasto Al-Dżamm - Tunezja 2009 r.)
źródło: własne.
Pozostałe zdjęcia w pełnej wersji ebooka
Przypisy
[?1]
D. Deska, Instytucjonalizacja regionalizmu afrykańskiego, [w: ] Stosunki międzynarodowe w Afryce, red. J. J. Milewski, W. Lizak, Wyd. Naukowe Scholar, Warszawa 2002, s.80.
[?2]
Technika badawcza to szczegółowy sposób zbierania, analizy i interpretacji danych niezbędnych do rozstrzygnięcia określonego problemu badawczego. Do dyspozycji politologów stoi szeroki zasób metod i technik badawczych wypracowanych na terenie nauk społecznych. Cyt. za: J. Kowalik, W. Szostak, Metodologiczne problemy nauk o polityce, Wydawnictwo Akademii Świętokrzyskiej, Kielce 2007, s.77-78.
[?3]
Rdzenna ludność Afryki Północnej i Sahary.
[?4]
L. Ratajski, Afryka, Wyd. Wiedza Powszechna Warszawa 1966, s.9.
[?5]
J. J. Milewski, W. Lizak, Wstęp, [w: ] Stosunki międzynarodowe w Afryce, op. cit., s.13.
[?6]
Ibidem.
[?7]
Ibidem, s.14.
[?8]
Terytorium zamorskie należące do Wielkiej Brytanii. Oficjalna nazwa wyspy od września 2009 r. brzmi: Wyspa Świętej Heleny, Wyspa Wniebowstąpienia i Tristan da Cunha.
[?9]
Terytorium zamorskie należące obecnie do Francji.
[?10]
Zamorska wyspa należąca do Francji.
[?11]
L. Ratajski, op. cit., s.88.
[?12]
I. Łęcka, J. J. Milewski, R. Vorbrich, Geopolityczne i społeczne kryteria wyodrębnienia regionu afrykańskiego, [w: ] Stosunki międzynarodowe w Afryce, op. cit., s.16.
[?13]
Ibidem.
[?14]
S. P. Huntington, Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu s?wiatowego, tłum. H. Jankowska, Wyd. Muza SA, Warszawa 1998, s.58-59.
[?15]
J. Mantel-Niećko, M. Ząbek, Wstęp, [w: ] Róg Afryki. Historia i współczesność, red. J. Mantel-Niećko, M. Ząbek, Wyd. TRIO, Warszawa 1999, s.15.
[?16]
Ibidem.
[?17]
G. Podeszwa, Środowisko geograficzne, [w: ] Róg Afryki..., op. cit., s.27.
[?18]
J. Mantel-Niećko, M. Ząbek, op. cit., s.15.
[?19]
Ibidem, s.15-16.
[?20]
Amerykańska Centralna Agencja Wywiadowcza.
[?21]
Dane za : https://www.cia.gov/library/publications/the-Word-factbook/rankorder/2004rank.html?countryname=Eritrea&countrycode=er®ionCode=afr&rank=223#er, dostęp: 3.07.2013.
[?22]
Tamże, s.16.
[?23]
D. Deska, op. cit., s,.93.
[?24]
Tamże, s.93-94.
[?25]
Organizacja Jedności Afrykańskiej.
[?26]
Ibidem,s.94.
