1 Rachunek przepływów pieniężnych jako element sprawozdania finansowego
1.1. Podstawy prawne sprawozdawczości finansowej w Polsce
W Polsce podstawowym aktem prawa regulującym kwestie związane ze sprawozdawczością finansową podmiotów jest ustawa z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości1, zwana dalej "ustawą", "ustawą o rachunkowości" lub "UoR". Podmiotami obowiązanymi do przestrzegania postanowień tej ustawy są jednostki wymienione w art. 2, mające siedzibę lub miejsce sprawowania zarządu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Są to:
1) spółki handlowe (osobowe i kapitałowe, w tym również w organizacji) oraz spółki cywilne, z zastrzeżeniem pkt 2, a także inne osoby prawne, z wyjątkiem Skarbu Państwa i Narodowego Banku Polskiego;
2) osoby fizyczne, spółki cywilne osób fizycznych, spółki jawne osób fizycznych, spółki partnerskie oraz spółdzielnie socjalne, jeżeli ich przychody netto ze sprzedaży towarów, produktów i operacji finansowych za poprzedni rok obrotowy wyniosły co najmniej równowartość w walucie polskiej 1 200 000 euro2;
3) jednostki organizacyjne działające na podstawie Prawa bankowego, przepisów o obrocie papierami wartościowymi, przepisów o funduszach inwestycyjnych, przepisów o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej, przepisów o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych lub przepisów o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych, bez względu na wielkość przychodów;
4) gminy, powiaty, województwa i ich związki, a także:
a) państwowe, gminne, powiatowe i wojewódzkie jednostki budżetowe,
b) gminne, powiatowe i wojewódzkie zakłady budżetowe,
c) państwowe fundusze celowe;
5) jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej, z wyjątkiem spółek, o których mowa w pkt 1 i 2;
6) osoby zagraniczne, oddziały i przedstawicielstwa przedsiębiorców zagranicznych, w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej;
7) jednostki niewymienione w pkt 1-6, jeżeli otrzymują one na realizację zadań zleconych dotacje lub subwencje z budżetu państwa, budżetów jednostek samorządu terytorialnego lub funduszów celowych - od początku roku obrotowego, w którym dotacje lub subwencje zostały im przyznane.
Osoby fizyczne, spółki cywilne osób fizycznych, spółki jawne osób fizycznych oraz spółki partnerskie mogą również stosować zasady rachunkowości określone ustawą, jeżeli ich przychody netto ze sprzedaży towarów, produktów i operacji finansowych za poprzedni rok obrotowy są niższe niż równowartość w walucie polskiej 1 200 000 euro. Dla wskazanych podmiotów zastosowanie przepisów ustawy jest możliwe od początku następnego roku obrotowego3. Jeżeli takowa decyzja zostanie podjęta ważne jest, aby przed rozpoczęciem nowego roku obrotowego powiadomić o tym fakcie właściwy w sprawach opodatkowania podatkiem dochodowym urząd skarbowy.
Stosowanie przepisów ustawy o rachunkowości czy to obligatoryjne, czy to fakultatywne, wymaga ustalenia na podstawie ustawy i przepisów wykonawczych do niej zasad (polityki) rachunkowości. Polityka rachunkowości obejmuje w szczególności:4
1) określenie roku obrotowego i wchodzących w jego skład okresów sprawozdawczych;
2) opis przyjętych metod wyceny aktywów i pasywów oraz ustalania wyniku finansowego;
3) opis sposobu prowadzenia ksiąg rachunkowych, w tym co najmniej opis:
a) zakładowego planu kont, ustalającego wykaz kont księgi głównej, przyjęte zasady klasyfikacji zdarzeń, zasady prowadzenia kont ksiąg pomocniczych oraz ich powiązania z kontami księgi głównej,
b) wykazu ksiąg rachunkowych, a przy prowadzeniu ksiąg rachunkowych przy użyciu komputera - wykazu zbiorów danych tworzących księgi rachunkowe na informatycznych nośnikach danych z określeniem ich struktury, wzajemnych powiązań oraz ich funkcji w organizacji całości ksiąg rachunkowych i w procesach przetwarzania danych,
c) systemu przetwarzania danych, a przy prowadzeniu ksiąg rachunkowych przy użyciu komputera - opisu systemu informatycznego, zawierającego wykaz programów, procedur lub funkcji, w zależności od struktury oprogramowania, wraz z opisem algorytmów i parametrów oraz programowych zasad ochrony danych, w tym w szczególności metod zabezpieczenia dostępu do danych i systemu ich przetwarzania, a ponadto określenie wersji oprogramowania i daty rozpoczęcia jego eksploatacji;
4) systemu służącego ochronie danych i ich zbiorów, w tym dowodów księgowych, ksiąg rachunkowych i innych dokumentów stanowiących podstawę dokonanych w nich zapisów.
Co do zasady, politykę rachunkowości ustala i aktualizuje kierownik jednostki5, co w przypadku większości podmiotów zobowiązanych do stosowania przepisów ustawy - spółek prawa handlowego - oznacza zarząd spółki.
Ustawa o rachunkowości, określając zasady rachunkowości, określa również obowiązujący wzór sprawozdań finansowych dla podmiotów podlegających przepisom ustawy. Podstawowe wzorce raportowania określone są w załącznikach do ustawy, i tak wzór sprawozdania finansowego dla:
1) jednostek innych niż banki, zakłady ubezpieczeń i zakłady reasekuracji określa załącznik nr 1 do ustawy (jest to właściwie najbardziej powszechny wzór sprawozdawczy, biorąc pod uwagę fakt, że dotyczy on większości podmiotów funkcjonujących w gospodarce),
2) banków określa załącznik nr 2 do ustawy,
3) dla zakładów ubezpieczeń i zakładów reasekuracji określa załącznik nr 3 do ustawy.
Trzeba mieć na uwadze fakt, że dla wybranych jednostek ustawa o rachunkowości odsyła do aktów szczegółowych. I tak na przykład zasady rachunkowości, w tym wzór sprawozdawczy dla domów maklerskich6, funduszy inwestycyjnych7 czy funduszy emerytalnych8 określone zostały w przepisach wykonawczych do ustawy. Ważnym aktem wykonawczym do ustawy o rachunkowości jest rozporządzenie w zakresie sporządzania skonsolidowanych sprawozdań finansowych, które to rozporządzenie przedstawia wzór skonsolidowanego sprawozdania finansowego, w tym wzór skonsolidowanego rachunku przepływów pieniężnych9. Ze względu jednak na zakres tematyczny niniejszego opracowania kwestia skonsolidowanego rachunku przepływów pieniężnych nie będzie dalej rozwijana.
Ustawa o rachunkowości, dla określonej grupy jednostek, daje możliwość albo wprowadza obowiązek sporządzenia sprawozdań finansowych na podstawie postanowień Międzynarodowych Standardów Rachunkowości, Międzynarodowych Standardów Sprawozdawczości Finansowej oraz związanych z nimi interpretacjami ogłoszonymi w formie rozporządzeń Komisji Europejskiej, zwanych dalej MSR. Jednostki sporządzające sprawozdania finansowe zgodnie z MSR stosują wówczas przepisy UoR oraz przepisy wykonawcze wydane na jej podstawie, w zakresie nieuregulowanym przez MSR.
Z kolei jednostki sporządzające sprawozdania finansowe zgodnie z UoR, w sprawach nieuregulowanych przepisami ustawy, przyjmując politykę rachunkowości, mogą stosować krajowe standardy rachunkowości wydane przez Komitet Standardów Rachunkowości. W przypadku braku odpowiedniego standardu krajowego jednostki te mogą stosować MSR. Podkreślenia wymaga fakt, iż jednostki te mogą stosować MSR tylko i wyłącznie w kwestiach nieuregulowanych w UoR i nieuregulowanych w krajowych standardach rachunkowości. Innymi słowy nie jest możliwe sporządzanie statutowego sprawozdania finansowego zgodnie z MSR przez dowolną jednostkę, ale tylko taką, która znajduje w tym zakresie umocowanie w UoR. Jednostki zobowiązane do raportowania zgodnie z UoR stosują MSR tylko jako uzupełnienie, można powiedzieć, jako wykładnię dla ujęcia zagadnień nieokreślonych w przepisach krajowych. Kto może zatem, w myśl UoR, raportować zgodnie z MSR?
Obowiązek (a nie prawo) raportowania zgodnie z MSR dotyczy skonsolidowanych sprawozdań finansowych emitentów papierów wartościowych, których papiery wartościowe są dopuszczone do obrotu na rynku regulowanym któregokolwiek z państw członkowskich w rozumieniu art. 1 ust. 13 dyrektywy Rady 93/22/EWG z dnia 10 maja 1993 r. w sprawie usług inwestycyjnych w zakresie papierów wartościowych10 oraz skonsolidowanych sprawozdań finansowych banków.
Możliwość (a nie obowiązek) raportowania zgodnie z MSR dotyczy skonsolidowanych sprawozdań finansowych emitentów papierów wartościowych zamierzających ubiegać się lub ubiegających się11 o ich dopuszczenie do obrotu na jednym z rynków regulowanych krajów Europejskiego Obszaru Gospodarczego.
Również skonsolidowane sprawozdania finansowe jednostek dominujących niższego szczebla, wchodzących w skład grupy kapitałowej, w której jednostka dominująca wyższego szczebla sporządza skonsolidowane sprawozdanie finansowe zgodnie z MSR, mogą być sporządzane zgodnie z MSR (możliwość a nie obowiązek).
Co ważne, decyzję w sprawie sporządzania skonsolidowanych sprawozdań finansowych zgodnie z MSR, przez jednostki, dla których UoR przewiduje takową możliwość, podejmuje organ zatwierdzający jednostki dominującej12 (a nie kierownik jednostki). Organ zatwierdzający może podjąć również decyzję w sprawie zaprzestania stosowania MSR przy sporządzaniu skonsolidowanych sprawozdań finansowych przez jednostki w przypadku ustania okoliczności, dających taką możliwość.
Ustawa o rachunkowości przewiduje również możliwość (a nie obowiązek) sporządzania sprawozdań finansowych (jednostkowych) zgodnie z MSR przez emitentów papierów wartościowych dopuszczonych, emitentów zamierzających ubiegać się lub ubiegających się o ich dopuszczenie do obrotu na jednym z rynków regulowanych krajów Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz przez jednostki wchodzące w skład grupy kapitałowej, w której jednostka dominująca sporządza skonsolidowane sprawozdanie finansowe zgodnie z MSR. Decyzję w sprawie rozpoczęcia raportowania zgodnie z MSR czy jego zaprzestania, w wyniku ustania okoliczności zezwalających na to, podejmuje organ zatwierdzający danej jednostki. Podkreślenia wymaga, że przejście przez wskazane podmioty na raportowanie zgodne z MSR i powrót do raportowania zgodnie z UoR jest prawem a nie obowiązkiem organu zatwierdzającego danego podmiotu13.
Prawo do raportowania zgodnie z MSR zostało również przewidziane dla oddziału przedsiębiorcy zagranicznego, jeżeli przedsiębiorca ten sporządza sprawozdanie finansowe zgodnie z MSR.
Czy w świetle wskazanych uregulowań wynikających z ustawy o rachunkowości możliwe jest sporządzanie sprawozdań finansowych zgodnie z MSR przez podmioty, których akcje notowane są na rynku NewConnect? Rynek NewConnect nie jest rynkiem regulowanym, a więc co do zasady nie jest możliwe raportowanie przez podmioty z tego rynku zgodnie z MSR. Można sobie wyobrazić sytuację, w której podmiot z tego rynku będzie jednostką zależną od jednostki notowanej na rynku regulowanym lub spełni przytoczoną powyżej definicję podmiotu "zamierzającego ubiegać się lub ubiegającego się" a tym samym spełni przewidziane ustawą warunki dla możliwości wyboru raportowania zgodnie z MSR. Oczywiście konieczne byłoby sporządzenie przez emitenta z NewConnect będącego bankiem skonsolidowanego sprawozdania finansowego zgodnego z MSR.
1.2. Podstawy prawne sporządzania rachunku przepływów pieniężnych
Sprawozdania finansowe podmiotów podlegających pod przepisy ustawy o rachunkowości, co do zasady, składają się z14:
1) bilansu,
2) rachunku zysków i strat,
3) informacji dodatkowej, obejmującej wprowadzenie do sprawozdania finansowego oraz dodatkowe informacje i objaśnienia.
Ustawa zwiększa zakres sprawozdań finansowych o:
1) zestawienie zmian w kapitale (funduszu) własnym15, oraz o
2) rachunek przepływów pieniężnych16
dla tych podmiotów, które kontynuują działalność oraz których sprawozdania finansowe podlegają corocznemu obligatoryjnemu badaniu przez biegłego rewidenta17.
Zgodnie z ustawą o rachunkowości do sporządzenia rachunku przepływów pieniężnych obligatoryjnie zobowiązane są następujące podmioty kontynuujące działalność:
1) banki, zakłady ubezpieczeń oraz zakłady reasekuracji;
2) spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe;
3) jednostki działające na podstawie przepisów o obrocie papierami wartościowymi oraz przepisów o funduszach inwestycyjnych;
4) jednostki działające na podstawie przepisów o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych;
5) spółki akcyjne, z wyjątkiem spółek będących na dzień bilansowy w organizacji;
6) pozostałe jednostki, które w poprzedzającym roku obrotowym, za który sporządzono sprawozdania finansowe, spełniły co najmniej dwa z następujących warunków:
a) średnioroczne zatrudnienie w przeliczeniu na pełne etaty wyniosło co najmniej 50 osób,
b) suma aktywów bilansu na koniec roku obrotowego stanowiła równowartość w walucie polskiej co najmniej 2 500 000 euro18,
c) przychody netto ze sprzedaży towarów i produktów oraz operacji finansowych za rok obrotowy stanowiły równowartość w walucie polskiej co najmniej 5 000 000 euro.
Dla jednostek raportujących zgodnie z UoR zakres sprawozdania finansowego przedstawia rycina 1.1.
Bilans
Obowiązek sporządzania obejmuje wszystkie jednostki
Obowiązek sporządzania obejmuje jednostki zobowiązane do badania sprawozdań finansowych
Rachunek zysków i strat
Informacja dodatkowa
Rachunek przepływów pieniężnych
Zestawienie zmian w kapitale własnym
Rycina 1.1. Elementy sprawozdania finansowego
Źródło: E. Śnieżek, M. Wiatr, Praktyczne aspekty sprawozdawczości przepływów pieniężnych, Oficyna Wolters Kluwer, Warszawa 2011, s. 43
Podkreślenia wymaga fakt, iż często rachunek przepływów pieniężnych jest sporządzany przez podmioty niezobowiązane do poddania sprawozdania finansowego badaniu przez biegłego rewidenta. Może wynikać to z wymogów stawianych przez banki lub innych dawców kapitału. Z kolei rachunek przepływów pieniężnych może, ale nie musi, być elementem sprawozdania finansowego, mimo że jest ono poddane badaniu przez biegłego rewidenta, ale nie jest to audyt obligatoryjny19.
Jak już zostało to wspomniane w punkcie dotyczącym podstaw prawnych sprawozdawczości finansowej w Polsce, ustawa o rachunkowości określa wzór sprawozdawczy rachunku przepływów pieniężnych. Podstawowy wzór przedstawia załącznik nr 1 do ustawy.
Ustawa o rachunkowości poza podaniem wzorca sprawozdawczego traktuje kwestię rachunku przepływów pieniężnych lapidarnie, poświęcając mu zapisy jednego artykułu20. Jak zostało to wskazane w poprzednim punkcie niniejszego opracowania, podmioty raportujące zgodnie z ustawą o rachunkowości, w przypadku niewystarczających zapisów ustawy mogą posiłkować się krajowymi standardami rachunkowości. Standardy te są stanowione przez Komitet Standarów Rachunkowości21, wydawane zaś są w formie komunikatów przez Ministra Finansów. I tak zagadnieniu rachunku przepływów pieniężnych poświęcony został Krajowy Standard Rachunkowości nr 1 Rachunek przepływów pieniężnych (zwanym dalej Krajowym Standardem Rachunkowości, czy po prostu KSR 1). Wskazany standard podlegał dwukrotnej nowelizacji. Obecnie wiążąca jego treść wynika z Komunikatu Nr 5 Ministra Finansów z dnia 28 czerwca 2011 r. w sprawie ogłoszenia uchwały Komitetu Standardów Rachunkowości w sprawie przyjęcia poprawionego krajowego standardu rachunkowości nr 1 (Dz.UrzMF Nr 6, poz. 26).
Celem KSR 1 jest określenie szczegółowych zasad sporządzania rachunku przepływów pieniężnych, o którym mowa w art. 48b oraz 55 ust. 2 ustawy o rachunkowości. Postanowienia standardu mają ułatwić wykazanie w rachunku przepływów pieniężnych poprawnych informacji o źródłach wpływów i kierunkach wydatków oraz zmianach stanu środków pieniężnych i ich ekwiwalentów, jakie nastąpiły w danym okresie sprawozdawczym.
Przechodząc na grunt MSR-ów, należy stwierdzić, że podmioty sporządzające sprawozdania finansowe zgonie z MSR zobowiązane są poddać roczne sprawozdania badaniu przez biegłego rewidenta22. Nie jest to jednak okoliczność decydująca o zakresie (obligatoryjnych elementach) sprawozdania finansowego. Zgodnie bowiem z postanowieniami MSR 1 Prezentacja sprawozdań finansowych23, celem sprawozdania finansowego jest dostarczanie informacji na temat sytuacji finansowej, efektywności finansowej i przepływów pieniężnych jednostki, które są użyteczne dla szerokiego kręgu użytkowników przy podejmowaniu przez nich decyzji gospodarczych. Aby zrealizować ten cel, sprawozdanie finansowe dostarcza informacji o:
1) aktywach,
2) zobowiązaniach,
3) kapitale własnym,
4) przychodach i kosztach, w tym zyski i straty,
5) wkładach dokonanych przez właścicieli i wypłatach na rzecz właścicieli występujących w charakterze udziałowców, oraz
6) przepływach pieniężnych.
W ocenie twórców tego standardu informacja taka, wraz z innymi danymi zawartymi w informacji dodatkowej do sprawozdania finansowego, ma pomóc użytkownikom sprawozdań finansowych w przewidywaniu przyszłych przepływów pieniężnych jednostki, a w szczególności ich terminów oraz stopnia pewności.
Zgodnie z MSR 1 pełne sprawozdanie finansowe składa się z24:
1) sprawozdania z sytuacji finansowej;
2) sprawozdania z zysków lub strat i innych całkowitych dochodów;
3) sprawozdania ze zmian w kapitale własnym,
4) sprawozdania z przepływów pieniężnych,
5) informacji dodatkowych o przyjętych zasadach (polityce) rachunkowości oraz innych informacji objaśniających; oraz
6) sprawozdania z sytuacji finansowej na początek najwcześniejszego porównawczego okresu, w którym jednostka zastosowała zasady (politykę) rachunkowości retrospektywnie lub dokonała retrospektywnego przekształcenia pozycji w sprawozdaniu finansowym, lub przeklasyfikowała pozycje w swoim sprawozdaniu finansowym.
Tak więc na gruncie MSR rachunek przepływów pieniężnych, a właściwie, według nazewnictwa stosowanego na gruncie MSR, sprawozdanie z przepływów pieniężnych, jest elementem każdego pełnego25 sprawozdania finansowego sporządzonego zgodnie z MSR, niezależnie czy podlega ono badaniu przez biegłego rewidenta czy nie. MSR-y nie określają wzorca sprawozdania z przepływów pieniężnych, wskazując jedynie pewne wymogi formalne co do jego zawartości. Na gruncie MSR szczegółowe zasady sporządzania i prezentacji rachunku przepływów pieniężnych zawarte są w MSR 7 Sprawozdanie z przepływów pieniężnych.
1.3. Istota rachunku przepływów pieniężnych - jego powiązanie z elementami sprawozdania finansowego
Analiza przypływów pieniężnych ma fundamentalne znaczenie dla oceny zdolności podmiotów gospodarczych do kontynuacji działalności. O ile w dłuższej perspektywie ważna jest rentowność (maksymalizacja wartości przedsiębiorstwa), o tyle w krótkiej perspektywie dobra rentowność bez zachowania odpowiedniej płynności finansowej może nie uchronić przed niewypłacalnością - bankructwem. Podstawą informacji o źródłach pozyskania i kierunkach wydatkowania środków pieniężnych w przedsiębiorstwie jest właśnie rachunek przepływów pieniężnych.
Dla banków rachunek przepływów pieniężnych jest kluczowym źródłem danych służących do oceny zdolności kredytowej klienta. Rachunek przepływów pieniężnych prezentuje, w jakim zakresie poszczególne dziedziny działalności podmiotu: operacyjna, inwestycyjna i finansowa powodowały wpływ i wypływ środków pieniężnych, jak wpłynęły na zmianę stanu środków pieniężnych pomiędzy początkiem i końcem danego okresu obrotowego. W różnych stadiach rozwoju podmiotu gospodarczego różnie może kształtować się wpływ wymienionych działalności na zmianę stanu środków pieniężnych. Analiza informacji uzyskanych z rachunku przepływów pieniężnych daje odpowiedź, czy firma rozwija się w dobrym kierunku, czy nie następuje zagrożenie utraty płynności.
Podczas gdy wszystkie zapisy w księgach rachunkowych powstają przy uwzględnieniu zasady memoriału26, prawidłowe sporządzenie rachunku przepływów pieniężnych wymaga "przekształcenia" memoriałowego ujęcia operacji gospodarczych do prezentacji pozwalającej przedstawić przychody i koszty, ruch majątku i źródła jego finansowania na podstawie rzeczywistych wpływów i wypływów pieniądza (metoda kasowa, będąca przeciwieństwem metody memoriałowej).
Rachunek przepływów pieniężnych jest jedynym elementem sprawozdania finansowego nie sporządzonym metodą memoriałową, pozostaje on jednakże w ścisłym związku z pozostałymi elementami sprawozdania finansowego, sporządzonymi na bazie memoriałowej:
1) bilansem, który można powiedzieć, jest zdjęciem obejmującym majątek i źródła jego finansowania zrobionym w dwóch momentach czasowych: na koniec i na początek danego okresu sprawozdawczego;
2) rachunkiem zysków i strat, który obejmuje w strumień przychodów i kosztów; można powiedzieć, że rachunek zysków i strat jest niejako filmem prezentującym, w jaki sposób powstaje wynik finansowy w rezultacie osiągniętych przychodów i poniesionych kosztów w danym okresie sprawozdawczym;
3) zestawieniem zmian w kapitale własnym, obejmującym w sposób dynamiczny ruch w obszarze kapitałów własnych; można powiedzieć, że zestawienie zmian w kapitale własnym jest niejako filmem prezentującym określone tytuły zwiększeń i zmniejszeń kapitałów własnych w danym okresie sprawozdawczym.
W okresie sprawozdawczym zmiana stanu określonych aktywów i pasywów w bilansie powoduje zmianę w rachunku przepływów pieniężnych skutkujących zwiększeniem lub zmniejszeniem stanu środków pieniężnych. Przyrost należności, bądź wzrost wartości zobowiązań, przy zachowaniu braku zmienności innych składowych aktywów i pasywów, musi spowodować odpowiednio spadek (wzrost) stanu posiadanych środków pieniężnych w danym okresie sprawozdawczym. Można powiedzieć, że zasadniczo zmiana aktywów bilansu jest odzwierciedlona w rachunku przepływów pieniężnych w działalności operacyjnej i inwestycyjnej, zmiana pasywów - w działalności operacyjnej i finansowej.
Rachunek przepływów pieniężnych prezentuje, w jaki sposób osiągnięty w rachunku zysków i strat memoriałowy wynik przekłada się na wynik kasowy w obszarze działalności operacyjnej, inwestycyjnej czy finansowej. Przedstawia on również zmianę kapitałów własnych spowodowaną przepływem pieniądza. Podsumowując, można powiedzieć, że rachunek przepływów pieniężnych transponuje dane z pozostałych elementów sprawozdania finansowego do prezentacji opartej na przepływie środków pieniężnych.
Powiązania i zależności między elementami sprawozdania finansowego prezentuje poniższe zestawienie (ryc. 1.2.).
Rycina 1.2. Elementy sprawozdania finansowego
Źródło: E. Śnieżek, M. Wiatr, Praktyczne aspekty sprawozdawczości przepływów pieniężnych, Oficyna Wolters Kluwer, Warszawa 2011, s. 43
Zgodnie z Krajowym Standardem Rachunkowosći nr 1 podejmowane przez użytkowników sprawozdań finansowych decyzje gospodarcze wymagają określenia:
1) zdolności jednostki do uzyskiwania wpływów i racjonalnego ich wydatkowania,
2) okresu, w którym wpływy i wydatki nastąpią, oraz
3) stopnia pewności wystąpienia przepływów pieniężnych.
Powyższe informacje dostarczane są przez rachunek przepływów pieniężnych, w połączeniu z innymi elementami sprawozdania finansowego. Umożliwiają one użytkownikom sprawozdania ocenę zmian w aktywach netto jednostki, jej struktury finansowej (łącznie z płynnością i wypłacalnością) oraz ocenę zdolności jednostki do oddziaływania na wysokość i okres wystąpienia przepływów pieniężnych, w celu przystosowania się do zmieniających się warunków rynkowych.
Rachunek przepływów pieniężnych ułatwia zarazem porównywanie informacji finansowych przedstawianych przez różne jednostki, ponieważ eliminuje skutki stosowania różnych rozwiązań przy ujęciu operacji i zdarzeń tego samego rodzaju.
Informacje zawarte w rachunku przepływów pieniężnych pozwalają na prawidłowe przewidywanie wystąpienia przepływów pieniężnych w przyszłości, a zarazem umożliwiają sprawdzenie dokładności uprzednich przewidywań. Są również przydatne do analizy relacji między zyskownością i przepływami pieniężnymi netto jednostki27.
Prawidłowe sporządzenie rachunku przepływów pieniężnych wymaga wiedzy o przepisach je regulujących oraz technicznej biegłości w ujmowaniu w rachunku przepływów pieniężnych nietypowych operacji. Praktyka życia gospodarczego, szczególnie w przypadku przedsiębiorstw małych i średnich wskazuje, że osoby odpowiedzialne za sporządzenie rachunku przepływów pieniężnych często nie posiadają w tym zakresie wystarczających kompetencji lub lekceważą ten element sprawozdania, ponieważ jego ewentualne błędne sporządzenie nie powoduje negatywnych sankcji podatkowych, nie wpływa też na zysk podlegający podziałowi między właścicieli. Błędnie sporządzony rachunek przepływów pieniężnych może jednak prowadzić do podjęcia niewłaściwych decyzji przez dostawców kapitału dla przedsiębiorstw (właścicieli, banków, pożyczkodawców).
1.4. Środki pieniężne i ich ekwiwalenty
Ustawa o rachunkowości nakazuje, by w rachunku przepływów pieniężnych uwzględnić wszystkie wpływy i wydatki z działalności operacyjnej, inwestycyjnej i finansowej jednostki, z wyjątkiem wpływów i wydatków będących rezultatem zakupu lub sprzedaży środków pieniężnych28. Z kolei, w myśl postanowień KSR 1, zadaniem rachunku przepływów pieniężnych, jest przedstawienie informacji o zdarzeniach, które spowodowały w danej jednostce, w ciągu okresu objętego sprawozdaniem, zmiany stanu środków pieniężnych i ich ekwiwalentów. Informacje te powinny pozwolić użytkownikom sprawozdań finansowych na ocenę:
1) źródeł pochodzenia oraz wielkości uzyskanych przez jednostkę środków pieniężnych i ich ekwiwalentów, oraz
2) kierunków i wielkości ich wykorzystania w toku działalności jednostki.
Aby powyższe było możliwe, należy zdefiniować pojęcie środków pieniężnych oraz ich ekwiwalentów.
Zgodnie z zawartą w KSR 1 definicją, do środków pieniężnych zalicza się:
1) aktywa pieniężne w formie krajowych środków płatniczych, walut obcych i dewiz, znajdujące się w obrocie gotówkowym lub w obrocie następującym za pośrednictwem bieżących rachunków bankowych,
2) gotówkę w kasie oraz
3) depozyty płatne na żądanie.
Z kolei do ekwiwalentów środków pieniężnych zalicza się te aktywa pieniężne, niezaliczane do środków pieniężnych oraz inne aktywa finansowe, które charakteryzują się jednocześnie:
1) wysokim stopniem płynności, to jest łatwością wymiany na określoną kwotę środków pieniężnych,
2) nieznacznym ryzykiem utraty wartości oraz
3) krótkim terminem płatności lub wymagalności, nie dłuższym niż 3 miesiące od dnia ich otrzymania, wystawienia, nabycia lub założenia (lokaty).
Warto zaznaczyć, że KSR 1 definiuje również samo pojęcie przepływów pieniężnych - zaliczając do nich wpływy i wydatki środków pieniężnych i ich ekwiwalentów w jednostce, jakie nastąpiły w okresie objętym rachunkiem przepływów pieniężnych.
Przepisy ustawy o rachunkowości nie definiują pojęć "środków pieniężnych" czy "ekwiwalentów środków pieniężnych". W ustawie pojawia się natomiast definicja aktywów pieniężnych (która w zasadzie łączy dwa wskazane pojęcia), przez którą rozumie się aktywa w formie krajowych środków płatniczych, walut obcych i dewiz. Do aktywów pieniężnych zalicza się również inne aktywa finansowe, w tym w szczególności naliczone odsetki od aktywów finansowych, jeżeli aktywa te są płatne lub wymagalne w ciągu 3 miesięcy od dnia ich otrzymania, wystawienia, nabycia lub założenia (lokaty). Jak podaje W. Gos29, z powyższego wynika, że w myśl ustawy do środków pieniężnych zalicza się:
1) gotówkę;
2) środki pieniężne na kontach bankowych, płatne na żądanie;
3) inne środki pieniężne - weksle obce, czeki obce o terminie wykupu do 3 miesięcy, środki pieniężne w drodze;
4) inne aktywa pieniężne - bony oszczędnościowe, lokaty terminowe, naliczone odsetki od lokat terminowych.
Z kolei do innych środków pieniężnych zaliczyć należy:
1) otrzymane czeki obce, które nie zostały jeszcze zrealizowane;
2) weksle obce, o terminie wykupu do trzech miesięcy;
3) środki pieniężne w drodze.
W zasadzie do środków pieniężnych powinno zakwalifikować się nie tylko środki płatnicze posiadane przez jednostkę w danym okresie, ale również środki o wysokim stopniu płynności, które w okresie najbliższych trzech miesięcy można zamienić na środki płatnicze. Jak słusznie zauważa wskazany powyżej autor komentarza do ustawy o rachunkowości, wątpliwości mogą dotyczyć klasyfikacji składnika do aktywów pieniężnych lub krótkoterminowych inwestycji. Zdaniem W. Gosa, podstawowe kryteria, które należy uwzględnić na potrzeby zaliczenia danego elementu do aktywów pieniężnych, to30:
1) cel - podstawowym celem ekwiwalentów pieniężnych (innych aktywów pieniężnych) jest zapewnienie za ich pomocą spłaty bieżących zobowiązań;
2) poziom ryzyka - ryzyko utraty wartości przez te aktywa jest niskie, nawet w sytuacji gdy zachodzi konieczność ich natychmiastowej zamiany na środki pieniężne w drodze sprzedaży, zerwania lokaty.
Częstym problemem związanym z prezentacją w bilansie i ujęciem na potrzeby rachunku przepływów pieniężnych jest kwestia ujęcia lokat. Lokaty ze swej natury mogą być zawarte na różne okresy. Zgodnie z przytoczoną definicją do środków pieniężnych w bilansie zaliczyć należy lokaty do trzech miesięcy.
Szczegółowo na temat prezentacji lokat wypowiedział się Minister Finansów w komunikacie Nr 19/DR/2002 z dnia 20 grudnia 2002 r., w sprawie zasad prezentacji danych w sprawozdaniu finansowym za rok 2002 przez jednostki inne niż banki i zakłady ubezpieczeń (Dz.Urz. MF. z 2003, Nr 1, poz. 2)31. Zgodnie z postanowieniami wskazanego komunikatu lokaty terminowe środków pieniężnych w banku, złożone na okres:
1) dłuższy niż 12 miesięcy wykazuje się w bilansie w poz. A.IV.3 a) lub b) - Długoterminowe aktywa finansowe jako inne długoterminowe aktywa finansowe,
2) od 3 miesięcy do 12 miesięcy wykazuje się w bilansie w poz. B.III.1 a) lub b) - Krótkoterminowe aktywa finansowe jako inne krótkoterminowe aktywa finansowe,
3) do 3 miesięcy wykazuje się w bilansie w poz. B.III.1.c - Krótkoterminowe aktywa finansowe - inne środki pieniężne,
natomiast odsetki od lokat terminowych ustalone za okres od dnia zawarcia umowy z bankiem do dnia bilansowego, nienotyfikowane przez bank wykazuje się w bilansie odpowiednio w pozycjach, do których zakwalifikowano te lokaty.
Rycina 1.3. przedstawia zakres środków pieniężnych i lokat terminowych w przekroju ich ujęcia w ewidencji księgowej oraz prezentacji w bilansie.
Do uregulowania w polityce rachunkowości pozostaje kwestia prezentacji w rachunku przepływów pieniężnych lokat zawieranych na okres do trzech miesięcy Lokaty, podobnie jak inne aktywa finansowe, w tym w szczególności naliczone odsetki od aktywów finansowych, jeżeli są płatne lub wymagalne w ciągu 3 miesięcy od dnia ich otrzymania, wystawienia, nabycia lub założenia, to na potrzeby rachunku przepływów pieniężnych zalicza się je do środków pieniężnych, chyba, że ujmuje się je w przepływach z działalności inwestycyjnej (lokacyjnej)32.
Zamiany środków pieniężnych na ich ekwiwalenty i odwrotnie nie są zaliczane do przepływów pieniężnych, gdyż operacje takie stanowią skutki bieżącego zarządzania środkami pieniężnymi przez jednostkę, nie zaś element przepływów z działalności operacyjnej, inwestycyjnej lub finansowej.
Rycina 1.3. Zakres środków pieniężnych i lokat terminowych
Źródło: Komentarz do ustawy o rachunkowości, (red.) T. Kiziukiewicz, LexisNexis, Warszawa 2011, komentarz do art. 3
1.5. Metody sporządzania rachunku przepływów pieniężnych
Zgodnie z postanowieniami ustawy o rachunkowości kierownik jednostki dokonuje wyboru metody sporządzenia rachunku przepływów pieniężnych: bezpośredniej albo pośredniej (Ryc. 1.4). Co ważne, określenie "metoda" dotyczy sposobu prezentacji informacji finansowej o przepływach działalności operacyjnej, a nie techniki obliczeń prowadzących do określonego sposobu prezentacji. Podkreślić należy, że informacje dotyczące przepływów z działalności inwestycyjnej i finansowej prezentuje się zawsze metodą bezpośrednią.
Rycina 1.4. Metody sporządzenia rachunku przepływów pieniężnych
Źródło: Opracowanie własne
Przyjęta metoda sporządzenia rachunku przepływów pieniężnych stanowi część stosowanej przez jednostkę polityki rachunkowości i wymaga odpowiedniego w niej zapisu. Dokonując wyboru metody sporządzenia przepływów pieniężnych, kierownik jednostki powinien wziąć pod uwagę33:
1) specyfikę działalności jednostki, oczekiwania użytkowników informacji finansowych, potrzeby zarządu jednostki,
2) możliwości uzyskania wiarygodnych danych, jakie zapewnia system komputerowy stosowany w jednostce,
3) możliwości rozbudowy ewidencji księgowych dla uzyskania danych niezbędnych do sporządzenia, prezentacji i analizy rachunku przepływów pieniężnych,
4) wymogi innych niż ustawa aktów prawnych oraz regulacji środowiskowych.
Praktyka wśród spółek w Europie wskazuje, że zdecydowanie preferowana jest metoda pośrednia. Poniżej przedstawiono tabelę prezentującą przyjęcie określonej polityki rachunkowości dla wybranych państw. Wiersz trzeci tabeli określa procent jednostek w danym kraju, które przy sporządzeniu rachunku przepływów pieniężnych wybrały metodę pośrednią. Metoda pośrednia dominuje w Wielkiej Brytanii, Niemczech, Francji, Holandii, Włoszech i Szwecji. Metoda ta zdecydowanie przeważa w Hiszpanii (we wskazanym okresie wybrało ją 87,5% jednostek). Przeciwieństwem jest Australia, w której zdecydowana większość (92,7%) jednostek sporządza rachunek przepływów pieniężnych metodą bezpośrednią. Patrząc na prezentowane w poniższej tabeli 1.1 dane, można stwierdzić, że preferencja wyboru bezpośredniej metody sporządzenia rachunku przepływów pieniężnych koreluje z prezentacją bilansu skupionego (zogniskowanego) na aktywach netto (wiersz pierwszy tabeli).
Tabela 1.1. Wybór określonej polityki rachunkowości w wybranych krajach w latach 2008/9 (w %)
Australia
Wielka Brytania
Niemcy
Francja
Hiszpania
Holandia
Włochy
Szwecja
1
Bilans skupiający się na prezentacji aktywów netto
100,0
85,2
0,0
0,0
0,0
14,3
0,0
0,0
2
Rzis - metoda porównawcza
58,3
82,1
82,6
62,1
4,8
50,0
7,1
95,0
3
Rachunek przepływów pieniężnych sporządzany metodą pośrednią
8,3
100,0
100,0
100,0
87,5
100,0
100,0
100,0
Źródło: Dr. Christopher Nobes, Audit & Financial Reporting Conference 2011, London 2011
Autorom nie są znane badania w zakresie wyboru metody sporządzenia rachunku przepływów pieniężnych przez jednostki w Polsce. Odnosząc się jednak do praktyki audytorskiej, można by zaryzykować tezę, że w Polsce odsetek jednostek sporządzających rachunek przepływów pieniężnych metodą pośrednią, jeżeli nie wynosi 100,0%, to jest temu bliski.
Ja podaje E. Śnieżek oraz M. Wiatr można wskazać cztery, następujące przyczyny takiego stanu rzeczy34:
1) koszty wprowadzenia metody bezpośredniej (tradycyjna analiza zapisów na kontach w dużych jednostkach jest praktycznie niewykonalna, uzyskanie informacji do prezentacji danych metodą bezpośrednią wymaga albo rozbudowy obecnego w jednostce oprogramowania komputerowego albo wręcz zakup nowego, umożlwiającego odpowiednie rozbudowanie analityki księgowej);
2) regulacje prawne (w przypadku gdy rachunek przepływów pieniężnych sporządzony jest metodą bezpośrednią, w informacji dodatkowej do sprawozdania finansowego należy dodatkowo przedstawić uzgodnienie przepływów pieniężnych netto z działalności operacyjnej);
3) bariera informacyjna (rozpowszechnił się pogląd, że nie należy lekceważyć informacji podawanych przy metodzie pośredniej - dostarczają one bowiem wiadomości o rodzajach korekt memoriałowo ustalonego wyniku finansowego, tym samym wiążą one rachunek przepływów pieniężnych z innymi elementami sprawozdania finansowego);
4) doświadczenie (metoda bezpośrednia stanowi nowość, wymaga "zdobycia" doświadczenia, a patrząc na poprzednie argumenty "przeciw", jej zastosowanie może spowodować więcej złego niż dobrego.
Zgodnie z KSR 1 w rachunku przepływów pieniężnych metoda bezpośrednia polega na wykazywaniu podstawowych tytułów wpływów i wydatków działalności operacyjnej jako odrębnych pozycji rachunku przepływów pieniężnych, a następnie ich zsumowaniu do kwoty przepływów pieniężnych netto z działalności operacyjnej. I tak, w szczególności w metodzie tej wykazuje się następujące rodzaje wpływów i wydatków35:
1) wpływy ze sprzedaży produktów, towarów i materiałów (łącznie z podatkiem od towarów i usług),
2) wpływy z tytułu honorariów, praw autorskich, opłat i innych przychodów operacyjnych,
3) wydatki z tytułu zapłaty za dostarczone towary, materiały, surowce, energię i wyświadczone usługi (łącznie z podatkiem od towarów i usług) służące realizacji działalności operacyjnej jednostki,
4) wydatki na wynagrodzenia pracowników oraz inne świadczenia na ich rzecz,
5) wpływy i wydatki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne,
6) wydatki z tytułu podatku dochodowego, innych podatków i opłat o charakterze publicznoprawnym, to jest takich, do których stosują się postanowienia ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.) lub wpływy z ich zwrotu,
7) wpływy i wydatki z tytułu kontraktów zawieranych w celu nabycia i odsprzedaży instrumentów finansowych, jeżeli są one elementem działalności operacyjnej jednostki.
Jak wskazują postanowienia Krajowego Standardu Rachunkowości informacje finansowe niezbędne do zastosowania metody bezpośredniej można uzyskać36:
1) bezpośrednio - ze szczegółowej ewidencji księgowej prowadzonej do kont środków pieniężnych i ich ekwiwalentów (co wymaga odpowiednio rozbudowanej analityki tych kont, aby możliwe było wyodrębnienie wpływów i wydatków z działalności operacyjnej, inwestycyjnej czy finansowej);
2) pośrednio - poprzez korygowanie wartości sprzedaży oraz kosztów działalności operacyjnej o zmiany stanu zobowiązań, należności i zapasów oraz innych pozycji niepieniężnych lub takich, których efekt w postaci przepływów pieniężnych zalicza się do działalności inwestycyjnej bądź finansowej.
Praktyczny sposób uzyskania niezbędnych informacji do sporządzenia rachunku przepływów pieniężnych metodą bezpośrednią podaje P. Sałdyka37. Postuluje on nazwanie transakcji mających miejsce na rachunku lub rachunkach bankowych jednostki oraz w kasie treścią zgodną z poszczególnymi pozycjami, występującymi w rachunku przepływów pieniężnych, a następnie - przy wykorzystaniu arkusza kalkulacyjnego Excel - odpowiednie ich pogrupowanie.
Z kolei do głównych zalet stosowania metody bezpośredniej KSR 1 zalicza38:
1) prezentację struktury wpływów i wydatków z działalności operacyjnej,
2) dostarczanie informacji użytecznych przy określaniu przyszłych wpływów i wydatków działalności operacyjnej, które to dane nie są dostępne w razie stosowania metody pośredniej,
3) łatwość weryfikowania w obiektywny sposób pozycji i kwot wpływów i wydatków.
Zgodnie z KSR 1 metoda pośrednia w rachunku przepływów pieniężnych polega na tym, że wynik finansowy netto roku obrotowego koryguje się o pozycje niepowodujące zmian stanu środków pieniężnych lub ich ekwiwalentów, jak też o wyniki innych działalności niż operacyjna oraz elementy pieniężne wyniku, które zalicza się do właściwych rodzajów działalności (inwestycyjnej, finansowej). Przykładem korekty wyniku finansowego netto z tytułu operacji o charakterze niepieniężnym może być wkład niepieniężny przekazany lub otrzymany w postaci zapasów.
Do głównych zalet metody pośredniej KSR 1 zalicza38:
1) dostępność informacji o relacjach zachodzących między wynikiem finansowym netto a przepływami pieniężnymi netto z działalności operacyjnej, w ramach tego samego elementu sprawozdania finansowego, dla celów analiz danych za okresy przeszłe i przyszłe,
2) powiązania pozycji rachunku przepływów pieniężnych z pozycjami bilansu oraz rachunku zysków i strat,
3) możliwość - w większości jednostek - sporządzenia rachunku przepływów pieniężnych bez większej rozbudowy ewidencji księgowej.
Co istotne - bez względu jaki rodzaj metody zostanie zastosowany - ostateczna wartość przepływów pieniężnych netto z działalności operacyjnej będzie identyczna. Różne będą jedynie informacje wykazywane zależnie od przyjęcia jednej ze wskazanych metod. Specyfikację przepływów pieniężnych działalności operacyjnej według metody pośredniej i bezpośredniej przedstawia poniższa tabela 1.2.
Tabela 1.2. Specyfikacja przepływów pieniężnych działalności operacyjnej według metody pośredniej i bezpośredniej
Rachunek przepływów pieniężnych - Przepływy środków pieniężnych z działalności operacyjnej
(metoda pośrednia)
(metoda bezpośrednia)
A. PRZEPŁYWY ŚRODKÓW PIENIĘŻNYCH Z DZIAŁALNOŚCI OPERACYJNEJ
I. Zysk (strata) netto
I. Wpływy
II. Korekty razem
1. Sprzedaż
1. Amortyzacja
2. Inne wpływy z działalności operacyjnej
2. Zyski (straty) z tytułu różnic kursowych
II. Wydatki
3. Odsetki i udziały w zyskach (dywidendy)
1. Dostawy i usługi
4. Zysk (strata) z działalności inwestycyjnej
2. Wynagrodzenia netto
5. Zmiana stanu rezerw
3. Ubezpieczenia społeczne i zdrowotne oraz inne świadczenia
6. Zmiana stanu zapasów
4. Podatki i opłaty o charakterze publicznoprawnym
7. Zmiana stanu należności
5. Inne wydatki operacyjne
8. Zmiana stanu zobowiązań krótkoterminowych, z wyjątkiem pożyczek i kredytów
9. Zmiana stanu rozliczeń międzyokresowych
10. Inne korekty
III. Przepływy pieniężne netto z działalności operacyjnej (I?II)
Źródło: Opracowanie własne na podstawie załącznika nr 1 do ustawy o rachunkowości
Niezależnie od przyjętej metody sporządzenia w rachunku przepływów pieniężnych wykazuje się dane za bieżący i poprzedni rok obrotowy. W przypadku sporządzania rachunku przepływów pieniężnych za inny okres sprawozdawczy niż roczny, rachunek ten sporządza się za bieżący okres sprawozdawczy i analogiczny okres sprawozdawczy poprzedniego roku obrotowego.
1.6. Charakterystyka działalności prezentowanych w rachunku przepływów pieniężnych
Zgodnie z ustawą o rachunkowości w rachunku przepływów pieniężnych należy uwzględnić wszystkie wpływy i wydatki z działalności operacyjnej, inwestycyjnej i finansowej jednostki, z wyjątkiem wpływów i wydatków będących rezultatem zakupu lub sprzedaży środków pieniężnych, przy czym dla właściwego określenia wartości przepływów pieniężnych39:
1) przez działalność operacyjną rozumie się podstawowy rodzaj działalności jednostki oraz inne rodzaje działalności, niezaliczone do działalności inwestycyjnej (lokacyjnej) lub finansowej;
2) przez działalność inwestycyjną (lokacyjną) rozumie się nabywanie lub zbywanie składników aktywów trwałych i krótkoterminowych aktywów finansowych oraz wszystkie z nimi związane pieniężne koszty i korzyści;
3) przez działalność finansową rozumie się pozyskiwanie lub utratę źródeł finansowania (zmiany w rozmiarach i relacjach kapitału (funduszu) własnego i obcego w jednostce) oraz wszystkie z nimi związane pieniężne koszty i korzyści.
Zgodnie z KSR nr 1 przepływy działalności operacyjnej obejmują przede wszystkim skutki pieniężne tych operacji i zdarzeń, które wymagają uwzględnienia przy ustalaniu wyniku finansowego (zysku/straty) ze sprzedaży. I tak w działalności operacyjnej wykazuje się wpływy i wydatki jednostki:
1) wytwarzającej określony rodzaj produktów - związane z produkcją i sprzedażą tych wyrobów lub świadczeniem usług,
2) zajmującej się obrotem towarowym (handlem) - związane z zakupem i sprzedażą towarów,
3) zajmującej się leasingiem - związane z operacjami leasingu, w tym także finansowego,
4) której przedmiotem działalności jest obrót instrumentami finansowymi. Jednakże jeżeli jednostka nie została powołana do obrotu instrumentami finansowymi, a obrót nimi służy do uzyskania przepływów pieniężnych, wtedy zdarzenia takie, bez względu na to czy dotyczą obrotu krótkoterminowymi czy długoterminowymi instrumentami finansowymi, wykazuje się w rachunku przepływów pieniężnych w działalności inwestycyjnej, chyba że instrumenty takie (w przypadku krótkoterminowych) jednostka zalicza do ekwiwalentów środków pieniężnych.
Zdarza się, że jednostka wykonuje część czynności określonych jako jej przedmiot działalności sporadycznie. Wówczas powinna wykazywać przepływy z tych tytułów jako element działalności operacyjnej, inwestycyjnej lub finansowej, stosownie do ich treści.
Można powiedzieć, że do przepływów działalności inwestycyjnej zalicza się wydatki i wpływy związane z majątkiem spółki uznawanym za inwestycje - innymi słowy, przepływy te obejmują stronę aktywów bilansu, niezwiązaną z działalnością operacyjną. Przepływy działalności finansowej nie obejmują zatem, co do zasady, długoterminowych rozliczeń międzyokresowych oraz należności długoterminowych.
Zgodnie z postanowieniami KSR 1 do przepływów działalności inwestycyjnej zalicza się w szczególności następujące rodzaje wydatków i wpływów40:
1) wydatki z tytułu zakupu, montażu, uruchomienia składników środków trwałych, środków trwałych w budowie, wartości niematerialnych i prawnych, inwestycji w nieruchomości oraz wartości niematerialne i prawne, jak też zakupu aktywów finansowych,
2) wpływy ze sprzedaży środków trwałych, środków trwałych w budowie, wartości niematerialnych i prawnych, inwestycji w nieruchomości oraz wartości niematerialne i prawne, jak też sprzedaży aktywów finansowych,
3) wydatki i wpływy z tytułu udzielenia i zwrotu krótko- i długoterminowych pożyczek udzielonych innym jednostkom,
4) wydatki z tytułu zaliczek na zakupy dotyczące działalności inwestycyjnej oraz wpływy ze zwrotu tych zaliczek,
5) wydatki i wpływy z tytułu pochodnych instrumentów finansowych,
6) wydatki i wpływy z tytułu pieniężnych kosztów i korzyści dotyczących wymienionych wcześniej składników działalności inwestycyjnej, np. otrzymane odsetki od lokat, otrzymane dywidendy.
Rachunek przepływów pieniężnych, jak sama nazwa wskazuje, wiąże się z przepływem pieniądza. Nie będą więc wykazywane ruchy w działalności inwestycyjnej z tytułu przyjęcia do użytkowania środków trwałych rozliczonych ze środków trwałych w budowie, czy zakup środków trwałych sfinansowanych leasingiem. KSR 1 podaje również wskazówki techniczne, w myśl których, jednostka wykazuje odrębnie tytuły wpływów i wydatków z działalności inwestycyjnej, bez wpływów i wydatków z tytułu należnego i podlegającego potrąceniu naliczonego podatku od towarów i usług, jak również to, że w działalności inwestycyjnej spłaty zobowiązań i należności w walutach obcych wykazuje się łącznie ze zrealizowanymi różnicami kursowymi.
Do przepływów działalności finansowej co do zasady zalicza się wpływy i wydatki związane ze źródłami finansowania majątku (kapitałem własnym oraz kapitałem obcym). Obrazowo rzecz ujmując, przepływy te dotyczą strony pasywnej bilansu z wyłączeniem kapitałów obcych rozumianych jako zadłużenie z innych tytułów niż zakupy (materiałów, surowców, towarów, usług) związane z działalnością operacyjną. Wszystkie zaciągnięte przez jednostkę kredyty czy pożyczki (bez względu na ich przeznaczenie), są prezentowane w działalności finansowej jako pozyskanie obcego źródła finansowania (wpływ), a ich spłatę traktuje się jako utratę obcego źródła finansowania (wydatek).
Oczywiście nie wykazuje się w rachunku przepływów pieniężnych takich zmian rozmiarów i relacji kapitału własnego i obcego, z którymi nie wiąże się przepływ pieniądza, jak np. zamiana długu na udział w kapitale własnym.
Krajowy Standard Rachunkowości 1 przychodzi z pomocą w zakresie ujęcia w rachunku przepływów pieniężnych otrzymanych dotacji (uznawanych bez względu na ich cel pozyskania za bezzwrotne pozyskanie obcego źródła finansowania). Zgodnie ze standardem wpływy z tytułu dotacji ujmuje się w rachunku przepływów pieniężnych jako przepływy z działalności operacyjnej, jeżeli dotacje te służą podstawowej działalności operacyjnej podmiotu (dopłaty, subwencje, dopłaty do cen, w tym także ze środków pomocowych, z Funduszu Pracy, dotacje Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego dla uczelni). W pozostałych przypadkach wpływy z tytułu dotacji wykazuje się jako przepływy z działalności finansowej. Wykorzystanie przyznanych dotacji wykazuje się w rachunku przepływów pieniężnych jako wydatek zaliczany do odpowiedniego rodzaju działalności (operacyjnej lub inwestycyjnej), zgodnie z przeznaczeniem dotacji41.
Do przepływów działalności finansowej zgodnie z KSR 1 zalicza się w szczególności następujące rodzaje wpływów i wydatków42:
1) wpływy z wydania udziałów (akcji) i innych instrumentów kapitałowych, dopłat do kapitału oraz sprzedaży udziałów (akcji) własnych,
2) płatności na rzecz właścicieli akcji lub udziałów jednostki z tytułu ich wykupu i zwrot dopłat do kapitału,
3) wpływy z emisji długo- i krótkoterminowych dłużnych instrumentów finansowych,
4) zaciągnięcie i spłatę kredytów i pożyczek (łącznie ze zrealizowanymi różnicami kursowymi),
5) wydatki z tytułu podziału zysku, w tym z lat poprzednich,
6) wydatki poniesione przez korzystającego na spłatę zobowiązań z tytułu umów leasingu finansowego,
7) zapłacone odsetki, prowizje bankowe i inne pieniężne koszty (lub korzyści) związane bezpośrednio z pozyskaniem kapitału obcego,
8) wypłacone dywidendy, wpłaty z zysku przedsiębiorstw państwowych i jednoosobowych spółek Skarbu Państwa.
Podobnie jak w działalności inwestycyjnej, tak w finansowej spłaty zobowiązań i należności w walutach obcych wykazuje się łącznie ze zrealizowanymi różnicami kursowymi.
Zdarza się, że dane zdarzenie gospodarcze może obejmować różnie klasyfikowane przepływy pieniężne. KSR 1 dla ujednolicenia podejścia zaleca, aby pieniężne koszty i korzyści związane z danym zdarzeniem były zaliczane do tego samego rodzaju działalności co właściwe zdarzenie, z którym się wiążą. Jako przykład standard podaje spłatę kredytu dewizowego. Spłata może obejmować zarówno uiszczenie kapitału, odsetek, prowizji bankowej, jak i zrealizowanych różnic kursowych. Kwotę główną kredytu, łącznie ze zrealizowanymi różnicami kursowymi, powinno zaliczyć się do przepływów działalności finansowej w każdym przypadku. Co do zasady do przepływów finansowych powinno się również zaliczyć zapłacone od kredytu odsetki i prowizje. Część jednostek prezentuje spłatę odsetek i prowizji od kredytów bieżących jako przepływ działalności operacyjnej. Przyjęcie takiego rozwiązania wymaga odpowiednich ujawnień w informacji dodatkowej.
Co ważne, zgodnie z KSR 1 jeżeli rozliczany jest pochodny instrument finansowy stanowiący zabezpieczenie określonej pozycji zabezpieczanej, to przepływy pieniężne z tego tytułu zalicza się do rodzaju działalności, do którego zostały lub będą zaliczone przepływy środków pieniężnych wynikające z pozycji zabezpieczanej. Jeżeli z jakichkolwiek przyczyn pochodny instrument finansowy nie może być dalej uznawany za pozycję zabezpieczającą, to wpływy i wydatki z tytułu rozliczenia tego instrumentu zalicza się do przepływów działalności inwestycyjnej43.
1.7. Analiza poszczególnych pozycji rachunku przepływów pieniężnych w metodzie pośredniej
Sporządzenie rachunku przepływów pieniężnych (RPP) metodą pośrednią wymaga w pierwszej kolejności sporządzenia poprawnego bilansu jednostki, prezentującego dane na początek i na koniec okresu. W przypadku bilansu sporządzonego zgodnie z polskimi zasadami rachunkowości (PSR) jego wzór dla jednostek innych niż instytucje finansowe i ubezpieczeniowe określa Załącznik nr 1 do Ustawy o Rachunkowości. Prawidłowo sporządzony bilans stanowi podstawę sporządzenia pierwszej (wyjściowej) wersji rachunku przepływów pieniężnych przygotowanej wyłącznie na podstawie stwierdzonych zmian stanu pozycji bilansowych między początkiem okresu (BO - bilans otwarcia) a jego końcem (BZ - bilans zamknięcia). Zauważmy jednak, że wzorcowy bilans sporządzony zgodnie z PSR zawiera dość rozbudowany podział należności i zobowiązań wobec jednostek niepowiązanych, jednak w przypadku jednostek powiązanych zakres pozycji ujmowanych we wzorcowym bilansie jest ograniczony. Poprawne przygotowanie RPP zgodnie z PSR wymaga więc pobrania dodatkowych informacji dotyczących rozrachunków z jednostkami powiązanymi, bądź poszerzenia zakresu pozycji wykazywanych bezpośrednio w bilansie przygotowanym dla celów rachunku przepływów pieniężnych. Poniżej, w tabeli 1.3., zaprezentowano bilans w wersji poszerzonej względem wymaganej przez PSR. Pozycje dodane zacieniowano.
Tabela 1.3. Bilans w wersji poszerzonej
Bilans - Aktywa
Wyszczególnienie
Kod pozycji
A. AKTYWA TRWAŁE
Aktywa.A.
I. Wartości niematerialne i prawne
Aktywa.A.I.
1. Koszty zakończonych prac rozwojowych
Aktywa.A.I.1.
2. Wartość firmy
Aktywa.A.I.2.
3. Inne wartości niematerialne i prawne
Aktywa.A.I.3.
4. Zaliczki na wartości niematerialne i prawne
Aktywa.A.I.4.
II. Rzeczowe aktywa trwałe
Aktywa.A.II.
1. Środki trwałe
Aktywa.A.II.1.
a) grunty (w tym PWUG)
Aktywa.A.II.1.a)
b) budynki, lokale i obiekty inżynierii lądowej i wod.
Aktywa.A.II.1.b)
c) urządzenia techniczne i maszyny
Aktywa.A.II.1.c)
d) środki transportu
Aktywa.A.II.1.d)
e) inne środki trwałe
Aktywa.A.II.1.e)
2. Środki trwałe w budowie
Aktywa.A.II.2.
3. Zaliczki na środki trwałe w budowie
Aktywa.A.II.3.
III. Należności długoterminowe
Aktywa.A.III.
1. Od jednostek powiązanych
Aktywa.A.III.1.
2. Od pozostałych jednostek
Aktywa.A.III.2.
IV. Inwestycje długoterminowe
Aktywa.A.IV.
1. Nieruchomości
Aktywa.A.IV.1.
2. Wartości niematerialne i prawne
Aktywa.A.IV.2.
3. Długoterminowe aktywa finansowe
Aktywa.A.IV.3.
a) w jednostkach powiązanych
Aktywa.A.IV.3.a)
- udziały lub akcje
Aktywa.A.IV.3.a)-1.
- inne papiery wartościowe
Aktywa.A.IV.3.a)-2.
- udzielone pożyczki
Aktywa.A.IV.3.a)-3.
- inne długoterminowe aktywa finansowe
Aktywa.A.IV.3.a)-4.
b) w pozostałych jednostkach
Aktywa.A.IV.3.b)
- udziały lub akcje
Aktywa.A.IV.3.b)-1.
- inne papiery wartościowe
Aktywa.A.IV.3.b)2.
- udzielone pożyczki
Aktywa.A.IV.3.b)3.
- inne długoterminowe aktywa finansowe
Aktywa.A.IV.3.b)4.
4. Inne inwestycje długoterminowe
Aktywa.A.IV.4.
V. Długoterminowe rozliczenia międzyokresowe
Aktywa.A.V.
1. Aktywa z tyt. odroczonego podatku dochodowego
Aktywa.A.V.1.
2. Inne rozliczenia międzyokresowe
Aktywa.A.V.2.
B. AKTYWA OBROTOWE
Aktywa.B.
I. Zapasy
Aktywa.B.I.
1. Materiały
Aktywa.B.I.1.
2. Półprodukty i produkty w toku
Aktywa.B.I.2.
3. Produkty gotowe
Aktywa.B.I.3.
4. Towary
Aktywa.B.I.4.
5. Zaliczki na dostawy
Aktywa.B.I.5.
II. Należności krótkoterminowe
Aktywa.B.II.
1. Należności od jednostek powiązanych
Aktywa.B.II.1.
a) z tytułu dostaw i usług, o okresie spłaty:
Aktywa.B.II.1.a)
- do 12 miesięcy
Aktywa.B.II.1.a)-1.
- powyżej 12 miesięcy
Aktywa.B.II.1.a)-2.
b) inne
Aktywa.B.II.1.b)
2. Należności od pozostałych jednostek
Aktywa.B.II.2.
a) z tytułu dostaw i usług, o okresie spłaty:
Aktywa.B.II.2.a)
- do 12 miesięcy
Aktywa.B.II.2.a)-1.
- powyżej 12 miesięcy
Aktywa.B.II.2.a)-2.
b) z tyt.pod., dot., ceł, ub.społ. i zdr. oraz innych
Aktywa.B.II.2.b)
c) inne
Aktywa.B.II.2.c)
d) dochodzone na drodze sądowej
Aktywa.B.II.2.d)
III. Inwestycje krótkoterminowe
Aktywa.B.III.
1. Krótkoterminowe aktywa finansowe
Aktywa.B.III.1.
a) w jednostkach powiązanych
Aktywa.B.III.1.a)
- udziały lub akcje
Aktywa.B.III.1.a)-1.
- inne papiery wartościowe
Aktywa.B.III.1.a)-2.
- udzielone pożyczki
Aktywa.B.III.1.a)-3.
- inne krótkoterminowe aktywa finansowe
Aktywa.B.III.1.a)-4.
b) w pozostałych jednostkach
Aktywa.B.III.1.b)
- udziały lub akcje
Aktywa.B.III.1.b)-1.
- inne papiery wartościowe
Aktywa.B.III.1.b)-2.
- udzielone pożyczki
Aktywa.B.III.1.b)-3.
- inne krótkoterminowe aktywa finansowe
Aktywa.B.III.1.b)-4.
c) środki pieniężne i inne aktywa pieniężne
Aktywa.B.III.1.c)
- środki pieniężne w kasie i na rachunkach
Aktywa.B.III.1.c)-1.
- inne środki pieniężne
Aktywa.B.III.1.c)-2.
- inne aktywa pieniężne
Aktywa.B.III.1.c)-3.
2. Inne inwestycje krótkoterminowe
Aktywa.B.III.2.
IV. Krótkoterminowe rozliczenia międzyokresowe
Aktywa.B.IV.
Bilans - Pasywa
Wyszczególnienie
Kod pozycji
A. KAPITAŁ (FUNDUSZ) WŁASNY
Pasywa.A.
I. Kapitał (fundusz) podstawowy
Pasywa.A.I.
II. Należne wpłaty na kapitał podstawowy
Pasywa.A.II.
III. Udziały (akcje) własne
Pasywa.A.III.
IV. Kapitał (fundusz) zapasowy
Pasywa.A.IV.
V. Kapitał (fundusz) z aktualizacji wyceny
Pasywa.A.V.
VI. Pozostałe kapitały (fundusze) rezerwowe
Pasywa.A.VI.
VII. Zysk (strata) z lat ubiegłych
Pasywa.A.VII.
VIII. Zysk (strata) netto
Pasywa.A.VIII.
IX. Odpisy z zysku netto w ciągu roku obrotowego
Pasywa.A.IX.
B. ZOBOWIĄZANIA I REZERWY NA ZOBOW.
Pasywa.B.
I. Rezerwy na zobowiązania
Pasywa.B.I.
1. Rezerwa z tyt. odroczonego podatku dochodow.
Pasywa.B.I.1.
2. Rezerwa na świadczenia emerytalne i podobne
Pasywa.B.I.2.
- długoterminowa
Pasywa.B.I.2.-1.
- krótkoterminowa
Pasywa.B.I.2.-2.
3. Pozostałe rezerwy
Pasywa.B.I.3.
- długoterminowe
Pasywa.B.I.3.-1.
- krótkoterminowe
Pasywa.B.I.3.-2.
II. Zobowiązania długoterminowe
Pasywa.B.II.
1. Wobec jednostek powiązanych
Pasywa.B.II.1.
a) kredyty i pożyczki
Pasywa.B.II.1.a)
b) z tytułu emisji dłużnych papierów wartościowych
Pasywa.B.II.1.b)
c) inne zobowiązania finansowe
Pasywa.B.II.1.c)
d) inne
Pasywa.B.II.1.d)
2. Wobec pozostałych jednostek
Pasywa.B.II.2.
a) kredyty i pożyczki
Pasywa.B.II.2.a)
b) z tytułu emisji dłużnych papierów wartościowych
Pasywa.B.II.2.b)
c) inne zobowiązania finansowe
Pasywa.B.II.2.c)
d) inne
Pasywa.B.II.2.d)
III. Zobowiązania krótkoterminowe
Pasywa.B.III.
1. Wobec jednostek powiązanych
Pasywa.B.III.1.
a) z tytułu dostaw i usług, o okresie wymagalności:
Pasywa.B.III.1.a)
- do 12 miesięcy
Pasywa.B.III.1.a)-1.
- powyżej 12 miesięcy
Pasywa.B.III.1.a)-2.
b) inne
Pasywa.B.III.1.b)
- kredyty i pożyczki
Pasywa.B.III.1.b)-1.
- z tytułu emisji dłużnych papierów wartościowych
Pasywa.B.III.1.b)-2.
- inne zobowiązania finansowe
Pasywa.B.III.1.b)-3.
- inne
Pasywa.B.III.1.b)-4.
2. Wobec pozostałych jednostek
Pasywa.B.III.2.
a) kredyty i pożyczki
Pasywa.B.III.2.a)
b) z tytułu emisji dłużnych papierów wartościowych
Pasywa.B.III.2.b)
c) inne zobowiązania finansowe
Pasywa.B.III.2.c)
d) z tytułu dostaw i usług, o okresie wymagalności:
Pasywa.B.III.2.d)
- do 12 miesięcy
Pasywa.B.III.2.d)-1.
- powyżej 12 miesięcy
Pasywa.B.III.2.d)-2.
e) zaliczki otrzymane na dostawy
Pasywa.B.III.2.e)
f) zobowiązania wekslowe
Pasywa.B.III.2.f)
g) z tytułu podatków, ceł, ubezp. i innych świadczeń
Pasywa.B.III.2.g)
h) z tytułu wynagrodzeń
Pasywa.B.III.2.h)
i) inne
Pasywa.B.III.2.i)
3. Fundusze specjalne
Pasywa.B.III.3.
IV. Rozliczenia międzyokresowe
Pasywa.B.IV.
1. Ujemna wartość firmy
Pasywa.B.IV.1.
2. Inne rozliczenia międzyokresowe
Pasywa.B.IV.2.
- długoterminowe
Pasywa.B.IV.2.-1.
- krótkoterminowe
Pasywa.B.IV.-2.
Źródło: Opracowanie własne
W przypadku sprawozdania finansowego sporządzonego zgodnie z Międzynarodowymi Standardami Sprawozdawczości Finansowej (MSSF) stosujemy odmienne nazewnictwo względem sprawozdań sporządzonych zgodnie z PSR - bilans może być określany także mianem sprawozdanie z sytuacji finansowej, a rachunek przepływów pieniężnych jest określany jako sprawozdania z przepływów pieniężnych. Standardy MSSF nie określają wzoru sprawozdania finansowego. MSR 1 Prezentacja sprawozdań finansowych zawiera jedynie minimalny zakres informacji wykazywanych poszczególnych elementach sprawozdania finansowego. W przypadku sprawozdania z przepływów pieniężnych zakres wymaganych informacji określony jest w MSR 7 Sprawozdanie z przepływów pieniężnych, które jednak nie zawiera szczegółowych wytycznych co do wykazywanych w sprawozdaniu z przepływów pieniężnych pozycji, wskazując jedynie w paragrafie 11, że: "Jednostka prezentuje przepływy pieniężne z działalności operacyjnej, inwestycyjnej i finansowej w sposób najbardziej odpowiedni dla rodzaju prowadzonej przez nią działalności. Klasyfikacja oparta na rodzajach działalności dostarcza informacje, które pozwalają użytkownikom na dokonanie oceny wpływu tychże działalności na sytuację finansową jednostki oraz na kwotę środków pieniężnych i ekwiwalentów środków pieniężnych. Informacje te mogą zostać także wykorzystane przy ocenie związków zachodzących między poszczególnymi rodzajami działalności". Nawet przy uwzględnieniu dalszych szczegółowych wymagań stawianych w zakresie prezentacji danych przez MSR 7, daje to dużą swobodę w kształtowaniu szczegółowej zawartości sprawozdania z przepływów pieniężnych zgodnego z MSSF, przy założeniu zachowania podstawowego rozróżnienia na działalność operacyjną, inwestycyjną i finansową. Z tego względu zakres informacji wymaganych w bilansie dla sporządzenia pierwszej wersji sprawozdania z przepływu środków pieniężnych będzie uzależniony od przyjętej w danej jednostce zawartości sprawozdania z przepływów pieniężnych. Z tego względu, w dalszej analizie będziemy posługiwać się wzorem sprawozdawczym rachunku przepływów pieniężnych zgodnym z PSR. Pod koniec rozdziału wskazano na kluczowe różnice, które należałoby uwzględnić przy sporządzaniu sprawozdania z przepływów pieniężnych zgodnego z MSSF.
Ujęcie zmian bilansowych w rachunku przepływów pieniężnych.
Zgodnie z proponowaną metodologią sporządzania rachunku przepływów pieniężnych w pierwszym kroku należy przyporządkować zmiany wartości pozycji bilansowych (różnicę stanu na początek (BO) i koniec (BZ) okresu) do poszczególnych pozycji rachunku przepływów pieniężnych. W przypadku niektórych pozycji (np. zmiana stanu zapasów) przypisanie jest oczywiste, w przypadku innych należy podjąć subiektywną decyzję, do której pozycji RPP przypisać zmianę danej pozycji bilansowej. Przyjęliśmy konwencję, że zmiany bilansowe będziemy prezentować zawsze w adekwatnej pozycji wydatków, niezależnie od znaku (zmniejszenie czy zwiększenie). Przy tym założeniu definicja pierwszej wersji rachunku przepływów pieniężnych zgodnie z PSR wyglądać będzie następująco (tab. 1.4.):
Tabela 1.4. Pierwsza wersja rachunku przepływów pieniężnych zgodna z PSR
Proponowana definicja wyjściowa RPP
Rachunek przepływów pieniężnych(metoda pośrednia)
Kod pozycji
Kalkulacja na podstawie danych bilansowych (kody wzoru bilansu)
A. PRZEPŁYWY ŚRODKÓW PIENIĘŻNYCH Z DZIAŁALNOŚCI OPERACYJNEJ
I. Zysk (strata) netto
A.I.
Pasywa.A.VIII. BZ
II. Korekty razem
A.II.
1. Amortyzacja
A.II.1.
2. Zyski (straty) z tytułu różnic kursowych
A.II.2.
3. Odsetki i udziały w zyskach (dywidendy)
A.II.3.
