Rozdział 1
Dlaczego przyjaciele są ważni?
ziennikarka Maria Lally opisała swoje doświadczenia z okresu, gdy jako trzydziestoparoletnia mama wyprowadziła się z tętniącego życiem Londynu - który uwielbiała, odkąd podjęła pracę zawodową - i zamieszkała ze swoją młodą rodziną na spokojnej wsi w hrabstwie Surrey. Wkrótce uświadomiła sobie, że nie tylko nie zna nikogo w nowym miejscu zamieszkania, ale także trudno jej będzie się z kimś zaprzyjaźnić, gdyż wszyscy już wrośli w swoje długoletnie przyjaźnie. "Do dzisiaj pamiętam - wyznaje - jak podsłuchałam dwie kobiety umawiające się na kawę i byłam bliska płaczu". Większość z nas miała podobne doświadczenia. Jesteśmy trochę jak te opuszczone przez wszystkich sieroty z dziewiętnastowiecznych powieści, zaglądające przez okna do przytulnych, ciepłych pomieszczeń pełnych wesołości i osób beztrosko oddających się przeżywaniu takich czy innych związków.
Przyjaźń i samotność są dwiema stronami tego samego społecznego medalu i w życiu miotani jesteśmy od jednej do drugiej. W ciągu mniej więcej ostatniej dekady badacze z dziedziny medycyny ze zdumieniem odkryli, jak ogromny wpływ ma posiadanie przyjaciół - nie tylko na nasze odczuwanie szczęścia, ale także na zdrowie, samopoczucie, a nawet długowieczność. Nie umiemy żyć w odosobnieniu. Przyjaźń jest jednak procesem dwukierunkowym, który od obu stron wymaga umiejętności dostosowania się i wzajemnej cierpliwości, a także gotowości poświęcania sobie wzajemnie czasu. Prawda ta nie była nigdy tak oczywista jak w naszym współczesnym świecie. Akurat teraz, gdy wszystko wydaje się sprzyjać życiu społecznemu, stwierdzamy, że dotyka nas plaga samotności.
Badania przeprowadzone w 2014 roku przez Fundację Movember na blisko 4 tysiącach australijskich mężczyzn wykazały, że najwięcej cierpienia psychicznego doświadczają mężczyźni niemający przyjaciół i pozbawieni wsparcia społecznego. Szczególnie narażeni są ci, których przyjaźnie oparte są jedynie na wspólnym zainteresowaniu, na przykład trenowaniu w tym samym klubie sportowym: kiedy odpada wspólne zajęcie, kiedy zawodnicy żenią się i mają dzieci lub się przeprowadzają, ci, którzy pozostają, tracą przyjaciół. Samotność okazuje się współczesną zabójczą chorobą, szybko wypierającą inne najczęstsze przyczyny zgonu. Dlaczego tak się dzieje? Albo może odwróćmy zagadnienie: jeżeli czytelnik nie jest jeszcze przekonany, że przyjaźń jest źródłem zdrowia, niech pozwoli mi to udowodnić.
Dziękujmy za przyjaciół
Być może najbardziej zaskakującym ustaleniem badań medycznych ostatnich 20 lat było to, że im więcej mamy przyjaciół, tym jest mniej prawdopodobne, że zachorujemy, i tym dłużej będziemy żyć. Szczególnie nieodpartych dowodów dostarczyła Julianne Holt-Lunstad, która kieruje Laboratorium Powiązań Społecznych i Zdrowia w Uniwersytecie Brighama Younga w stanie Utah i specjalizuje się w oddziaływaniu powiązań społecznych i samotności na nasze szanse życiowe. Dokonała ona przeglądu 148 studiów epidemiologicznych zawierających dane na temat czynników warunkujących prawdopodobieństwo zgonu.
Z mojego punktu widzenia przegląd ten ma dwie zalety. Po pierwsze, 148 uwzględnionych studiów obejmuje łącznie 300 tysięcy pacjentów. Ta ogromna liczba badanych oznacza, że wszelkie wnioski będą mocno uzasadnione. Po drugie, badaczka nie bawiła się w niepotrzebne niuanse: jedynym kryterium było to, czy pacjent przeżył czy nie. Wiele badań korzysta ze skali ocen i na przykład odwołuje się do niejasnych poleceń w rodzaju: "Oceń w skali od 1 do 5, jak bardzo lubisz X" (sam, jak wielu innych, nie jestem bez winy), a te zawsze zależą od tego, jak dany respondent subiektywnie interpretuje polecenie lub jak danego dnia się czuje. Czy moja ocena "Dziś czuję się świetnie" ma takie samo znaczenie co twoja? Czy zresztą sam nadaję jej takie samo znaczenie w tym tygodniu, jakie nadawałbym przed tygodniem? Wykorzystanie jako kryterium tego, czy badany przeżył czy nie, pozwala uniknąć tej pułapki, ponieważ nie może być niejednoznaczności: albo pacjent przeżył, albo zmarł. To ucina wszelkie dyskusje.
Analiza obejmowała wszystkie czynniki, jakie zwykle biorą pod uwagę lekarze: Czy masz nadwagę? Ile palisz? Czy nadużywasz alkoholu? Jak często uprawiasz ćwiczenia fizyczne? Czy powietrze w miejscu, gdzie mieszkasz, jest zanieczyszczone? Czy byłeś szczepiony przeciwko grypie? Czy leczysz się na jakieś schorzenia? Czy przyjmujesz lekarstwa? Ponadto jednak uwzględnione zostały czynniki ze świata społecznego, na przykład: Jak często uczestniczysz w przedsięwzięciach zbiorowych? Ilu masz przyjaciół? Jak bardzo jesteś obecny w życiu swoich przyjaciół lub szerszej wspólnoty, do której należysz? Czy miewasz uczucie osamotnienia lub społecznej izolacji? Czy otrzymujesz wsparcie emocjonalne od innych osób?
Zupełnym zaskoczeniem było ustalenie, że najistotniejszy wpływ na szansę przeżycia - szczególnie po ataku serca lub udarze - mają czynniki społeczne. Okazuje się, że rozstrzygające jest to, jaką mamy częstotliwość wsparcia społecznego oraz jak dobrze jesteśmy zintegrowani z naszą siecią społeczną i lokalną wspólnotą. Wysokie oceny pod oboma względami mogą zwiększyć szansę przeżycia nawet o 50 procent. Podobny skutek ma co najwyżej rzucenie palenia. Ściągnę na siebie gromy ze strony środowiska medycznego, ale nie wydaje mi się przesadą stwierdzenie, że można jeść tyle, ile się chce, pić tyle alkoholu, ile dusza zapragnie, zaniedbywać się do woli, unikać wszelkich ćwiczeń fizycznych i wdychać najbardziej zanieczyszczone powietrze, a różnica będzie nieznaczna. Natomiast brak przyjaciół lub nieuczestniczenie w zajęciach zbiorowych wpływają radykalnie na długość naszego życia. Nie oznacza to, że wszystkie te rzeczy nie mają absolutnie żadnego znaczenia. Chodzi po prostu o to, że w porównaniu z liczbą i jakością naszych przyjaźni lub z tym, czy palimy papierosy, jednostkowe skutki tych wszystkich pozostałych zmiennych, do których przykłada taką wagę nasz sympatyczny lekarz rodzinny, są dość skromne. Z pewnością zdrowe odżywianie, uprawianie ćwiczeń fizycznych i przyjmowanie przepisanych lekarstw nie zaszkodzą, ale zrobi nam znacznie lepiej, jeśli po prostu będziemy mieć przyjaciół.
Na podstawie analizy danych dotyczących około 38 tysięcy osób w wieku 50 lub więcej lat Ziggi Santini ze współpracownikami z duńskiego Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego w Kopenhadze stwierdził, że osoby mające więcej bliskich przyjaciół i/lub w większym stopniu uczestniczące w życiu klubów i organizacji (takich jak kościoły, organizacje charytatywne, zajęcia edukacyjne, grupy polityczne i obywatelskie) doświadczają znacznie mniej stanów depresyjnych niż te w mniejszym stopniu zaangażowane społecznie. Okazało się, że te dwa czynniki społeczne do pewnego stopnia można traktować wymiennie - większa liczba przyjaciół, a mniejsza liczba zajęć dają taki sam skutek jak mniejsza liczba przyjaciół, a większa liczba zajęć - ale przesada z liczbą zajęć ma już szkodliwe następstwa, prawdopodobnie dlatego, że stają się one wtedy zbyt powierzchowne i za mało czasu wkładamy w budowę wysokiej jakości relacji z innymi ludźmi. Bycie społecznym motylem przelatującym od jednej przyjaźni lub grupy zajęciowej do innej to z psychologicznego punktu widzenia nie to samo co posiadanie niewielu naprawdę bliskich przyjaciół, z którymi spędza się większość swojego czasu. Możemy nie mieć poczucia przynależności do grupy i dlatego czuć się samotni, choć zewnętrznie wydajemy się bardzo aktywni społecznie. Taki byłby właśnie morał: zasadnicze znaczenie ma poczucie rozluźnienia, które pojawia się, gdy spędzamy czas z przyjaciółmi, i które należy przeciwstawiać gorączkowej bieganinie, kiedy spędzamy parę minut w jednym miejscu i parę minut w następnym.
W innym ze swoich badań Julianne Holt-Lunstad przyjrzała się temu, jaki wpływ ma samotność na oczekiwaną długość życia osób, które dożyły wieku 60 lat. Zebrała ona dane z 70 studiów, obejmujących łącznie prawie 3,5 miliona osób, które obserwowano średnio przez siedem lat. Przy kontroli wieku i płci badanych, a także stanu zdrowia na początku okresu obserwacji okazało się, że czynniki takie jak społeczna izolacja, mieszkanie w pojedynkę i poczucie osamotnienia zwiększają prawdopodobieństwo zgonu o około 30 procent. Innymi słowy, osoby mające wielu przyjaciół, mieszkające z kimś innym (nie musi to być małżonek!) lub też bardziej zaangażowane w sprawy lokalnej wspólnoty żyją dłużej. Nie można tego skutku przypisać temu, że osoby z wyniszczającymi chorobami lub niepełnosprawnościami mają mniej przyjaciół lub czują się bardziej osamotnione, gdyż nie są w stanie wychodzić z domu, albowiem badaczom udało się zneutralizować te konkretne oddziaływania.
Jeszcze bardziej przekonujące dowody mamy dzięki serii niezwykle eleganckich badań przeprowadzonych przez socjologów Nicka Christakisa i Jamesa Fowlera (w tamtym czasie obaj pracowali w Uniwersytecie Harvarda) na podstawie danych z Framingham Heart Study, badań serca we Framingham, które polegały na dokładnej obserwacji jednej wspólnoty, liczącej prawie 12 tysięcy członków, w stanie Massachusetts w okresie kilku dekad. Badania te zostały pierwotnie zaprojektowane w celu wykrycia czynników warunkujących rozwój chorób serca i objęły wszystkie dorosłe osoby w tej wspólnocie. Osoby te obserwowano przez 30 lat, od początku lat 70. do roku 2003. Dane dotyczące przyjaźni w tej wspólnocie nie są zupełnie pozbawione wad (proszono po prostu badanych o podanie imion i nazwisk ich najlepszych przyjaciół), ale ponieważ została odwzorowana cała wspólnota, Christakisowi i Fowlerowi udało się odtworzyć nie tylko, kto był przyjacielem kogo, ale również kto był przyjacielem tego przyjaciela, a także przyjacielem przyjaciela przyjaciela. Badacze mogli przeanalizować zmiany zachowania osób lub ich stanu zdrowia w następstwie zmian, jakie zaszły w zachowaniu lub stanie zdrowia ich przyjaciół, przyjaciół przyjaciół i tak dalej.
Badacze stwierdzili, że prawdopodobieństwo tego, iż będziemy szczęśliwi, przygnębieni lub otyli w przyszłości, a także tego, że rzucimy palenie, są silnie skorelowane z podobnymi zmianami u najbliższych przyjaciół. Zauważono także mniejszy, ale nadal istotny wpływ zachowania przyjaciół naszych przyjaciół oraz - teraz już skromniejszy, lecz nadal obecny - wpływ przyjaciół przyjaciół naszych przyjaciół, nic jednak ponadto. Kiedy patrzymy na wykres dla całej wspólnoty, staje się zupełnie oczywiste, że szczęśliwe osoby lgną do siebie, i podobnie nieszczęśliwe osoby. Jeśli twoi przyjaciele są szczęśliwi, jest wielce prawdopodobne, że ty również będziesz szczęśliwy. Obserwuje się nawet powolną propagację szczęśliwości w całej populacji: jeśli czyiś przyjaciele są szczęśliwi w jednej próbce, powoduje to wzrost prawdopodobieństwa tego, że również ta osoba stanie się szczęśliwa w kolejnych próbkach.
Ta zasada jest spełniona szczególnie wtedy, gdy przyjaźń jest wzajemna - innymi słowy, kiedy dwie osoby wymieniają jedna drugą jako przyjaciela. Jeśli przyjaźń nie jest obopólna - innymi słowy, gdy tylko jedna osoba wymienia drugą jako przyjaciela - ten skutek jest znikomy. Chociaż obecność przyjaciela, który nie jest przygnębiony, także istotnie obniża prawdopodobieństwo, że będziemy przygnębieni, prawdopodobieństwo, że przygnębiony przyjaciel wprawi nas w przygnębienie, jest sześć razy większe niż prawdopodobieństwo, że szczęśliwy przyjaciel nas uszczęśliwi. Szczególnie przyjaciółki mają wielki wpływ na rozprzestrzenianie się przygnębienia.
Badaczom udało się także stwierdzić silne oddziaływanie przestrzenne. Jeśli twój szczęśliwy przyjaciel mieszka nie dalej niż półtora kilometra od ciebie, prawdopodobieństwo, że będziesz szczęśliwy, zwiększa się o 25 procent. Zwiększa się ono o 34 procent, jeśli szczęśliwy jest twój najbliższy sąsiad. Nie wiem, jak to świadczy o tej konkretnej wspólnocie, w której prowadzono badania, ale źle wróżącym faktem dla przyszłości amerykańskiej rodziny jest to, że oddziaływanie szczęśliwego współmałżonka, brata lub siostry okazuje się znacznie niższe niż wpływ sąsiada: odpowiednio około 8 procent i około 14 procent! Być może znajduje w tym odzwierciedlenie po prostu wysoki wskaźnik rozwodów w Stanach Zjednoczonych. Bardzo podobnie ma się sprawa z diagnozą depresji klinicznej. Obecność przygnębionego przyjaciela lub sąsiada istotnie zwiększa liczbę dni, w których następnie czujemy się przygnębieni.
Jednym ze zjawisk, z których najlepiej zdajemy sobie sprawę - przynajmniej w mądrości ludowej - jest to, że małżonkowie często umierają we względnie krótkich odstępach czasu. Tak było w przypadku moich rodziców: moja matka zmarła sześć miesięcy po moim ojcu z dokładnością do jednego dnia, mimo że oboje byli osobami aktywnymi i jak na swoje ponad 80 lat cieszyli się ogólnie dobrym zdrowiem i przytomnością umysłu. Felix Elwert i Nick Christakis zbadali dane dotyczące prawie 400 tysięcy par małżeńskich zgromadzone przez amerykański program ubezpieczeń społecznych Medicare. Dla mężczyzn śmierć małżonki wiązała się z osiemnastoprocentowym wzrostem prawdopodobieństwa zgonu w nieodległej przyszłości, podczas gdy śmierć męża zwiększała ryzyko zgonu kobiety o 16 procent. Zaskakująco określone były przyczyny zgonu. Dla mężczyzn uprzednia śmierć żony, bez względu na przyczynę, zwiększała podobieństwo śmierci w następstwie przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP), cukrzycy, wypadku, zakażenia/sepsy lub raka płuc o 20 procent, a inne przyczyny wiązały się ze znacznie mniejszym prawdopodobieństwem zgonu. Dla kobiet uprzednia śmierć małżonka zwiększała ryzyko zgonu w następstwie POChP, raka jelita grubego, raka płuc i wypadku. Dla żadnej płci nie stwierdzono istotnie zwiększonego ryzyka choroby Alzheimera lub choroby Parkinsona, śmierć współmałżonka nie była też przyczyną tych nowotworów, które normalnie mają bardzo szybki przebieg i złe rokowania (raka trzustki, prostaty lub wątroby).
Pod wieloma względami członkowie rodziny są po prostu szczególnego rodzaju przyjaciółmi, odgrywają wobec tego tę samą rolę. W 1947 roku epidemiolog Charles Spence rozpoczął długoterminowe badania zdrowotności noworodków w Newcastle upon Tyne. Ponad 1000 noworodków urodzonych w tym mieście w maju i czerwcu tego roku było obserwowanych w sposób ciągły przez pierwszy miesiąc życia, a następnie cyklicznie aż do wieku 15 lat. Jednym z wyraźnych zjawisk stwierdzonych w tym badaniu było to, że częstotliwość chorób, a nawet śmierci u tych dzieci była silnie związana z wielkością rodziny poszerzonej: te, które miały więcej krewnych, chorowały i umierały znacznie rzadziej. W pierwszej dekadzie XXI wieku moja grupa badawcza obserwowała 74 młode matki mieszkające z dwuletnimi dziećmi w Liverpoolu, rejestrując zarówno choroby matek, jak i dzieci, a ponadto to, jak często na przestrzeni jednego roku kontaktowały się one z poszczególnymi członkami rodziny i przyjaciółmi. Okazało się, że te matki, które miały częstszy kontakt z bliską rodziną, cechowała mniejsza zapadalność na choroby, szczególnie jeśli kontakty te dotyczyły bardzo bliskich krewnych (spodziewalibyśmy się czegoś przeciwnego przy założeniu, że kontakty społeczne powodują rozprzestrzenianie się chorób). Podobnie miała się sprawa z dziećmi. Innymi słowy, znów się okazało, że osoby mające duże rodziny poszerzone w mniejszym stopniu cierpią na dolegliwości zdrowotne.
Pewna liczba sławnych przypadków historycznych pozwala przekonać się o zaletach rodziny. W tych przypadkach historycznych zazwyczaj nie wiemy, ilu przyjaciół miały osoby, ale często wiemy, kim byli członkowie ich rodzin, choćby dlatego, że nosili to samo nazwisko. W roku 1607 (półtora dekady przed tym, jak sławni ojcowie pielgrzymi wylądowali nieco bardziej na północ, w Plymouth Rock) 104 angielskich kolonistów wyszło na brzeg w miejscu, które nazwali Jamestown (od panującego wówczas króla angielskiego Jakuba I), w obecnej Wirginii. Nie znali miejscowych roślin ani zwierząt, a także nie byli w stanie wykarczować dostatecznie wielkiej połaci lasu, by na jego miejscu zasiać europejskie uprawy, które przywieźli ze sobą, doświadczali więc głodu i wysokiej śmiertelności, i wymarliby zupełnie, gdyby nie pomoc udzielona im przez miejscowych Indian (z których najsławniejsza stała się młoda Pocahontas). Najlepiej poradzili sobie ci, którzy przybyli razem z rodziną (oraz służącymi), a najgorzej - rośli młodzi mężczyźni podróżujący samotnie. Innym pamiętnym wydarzeniem utrwalonym w amerykańskim folklorze była tak zwana wyprawa Donnera z 1846 roku, w której 87 osób wyruszyło karawaną z Missouri przez góry Sierra Nevada z nadzieją na rozpoczęcie nowego życia w Kalifornii. Nieprzewidziane przeszkody sprawiły, że wyprawa utknęła w górach, kiedy nadeszła zima. Wielu uczestników zmarło, zanim na wiosnę dotarła odsiecz, ale znów ofiarami byli głównie samotni młodzi mężczyźni, podczas gdy dzieci i rodziny poradziły sobie najlepiej. Najwyraźniej jest coś w cieple kręgu rodzinnego, co ochroniło je od najstraszniejszych cierpień, jakich doznała grupa migrantów.
Nie wiemy dokładnie, według jakiego mechanizmu przyjaźń przynosi korzyści zdrowotne, ale istnieje kilka możliwości. Jedną jest to, że przyjaciele zjawiają się z talerzem rosołu, kiedy jesteśmy chorzy, i na wiele innych sposobów nas pielęgnują (nawiasem mówiąc, badania przeprowadzone przez Stephena Rennarda i jego współpracowników z Centrum Medycznego Uniwersytetu w Nebrasce wykazały, że rosół posiada doskonałe właściwości antybakteryjne, a zatem rzeczywiście, tak jak twierdziła babcia, może nam zrobić dobrze). Inna możliwość jest taka, że przyjaciele nas pocieszają, gdy przychodzą nas odwiedzić, i po prostu poprawiają nasz stan psychiczny, co obniża poziom stresu związany z chorobą i przyspiesza rekonwalescencję. W istocie przyjaciele działają jak wirtualna aspiryna, łagodząc skutki choroby, która nas osłabia i pogrąża w zniechęceniu. Istnieje jednak jeszcze inna interesująca możliwość - związana z wydzielaniem endorfin przez mózg. Endorfiny są hormonami peptydowymi przypominającymi chemicznie morfinę (nazwa jest w rzeczywistości skrótem od "endogenna morfina"; słowo "endogenny" oznacza "wytwarzany przez sam organizm") i - jak zobaczymy w rozdziale 8 - są aktywowane przez wiele czynności, którym oddajemy się wraz z przyjaciółmi, takich jak śmiech, śpiew, taniec, a nawet wzajemne głaskanie. Dipak Sarkar z Uniwersytetu Rutgersa wykazał, że endorfiny pobudzają uwalnianie tak zwanych komórek NK (natural killers, naturalni zabójcy), które stanowią jeden z rodzajów białych krwinek i pełnią rolę oddziałów uderzeniowych układu odpornościowego, wyszukujących oraz niszczących bakterie i wirusy chorobotwórcze. Wydaje się, że endorfiny, wydzielane dzięki obecności przyjaciół, regulują układ odpornościowy i obdarzają nas zwiększoną odpornością na zarazki odpowiedzialne za wiele trapiących nas chorób.
Choć prawdopodobnie podświadomie zdajemy sobie sprawę z doniosłości psychicznego dobrostanu jako podstawy, na której opiera się nasz sukces życiowy, mamy skłonność do jego lekceważenia. Jeśli nasze poczucie dobrostanu zostanie przez jakiś okres istotnie umniejszone, wzrasta prawdopodobieństwo, że osuniemy się w depresję, co dalej niechybnie prowadzi do pogorszenia stanu zdrowia. Kiedy nastrój jest pozytywny i tryskamy energią, nie tylko z większą ochotą uczestniczymy w życiu społecznym, ale także podchodzimy z optymizmem i entuzjazmem do wszystkiego, co robimy. Dokładamy starań, by wywiązać się z nawet najnudniejszych zadań. Nietrudno zrozumieć, w jaki sposób szczęście, pozytywne nastawienie i wiara, że "na pewno się uda", mogą szybko rozprzestrzeniać się w populacji, jak stwierdzili Nick Christakis i James Fowler we Framingham Heart Study.
Z niewielką pomocą przyjaciół?
Do tej pory podkreślałem zdrowotne korzyści posiadania przyjaciół, a to dlatego, że odkrycie to naprawdę było dla wszystkich wielkim zaskoczeniem. Nikt się ich nie spodziewał - nawet jeśli gdzieś głęboko w podświadomości musieliśmy mieć przeczucie, że one istnieją. Dobry stan zdrowia i uczestnictwo w życiu wspólnoty nie są jednak jedynymi korzyściami, jakie czerpiemy z przyjaźni. Być może najbardziej oczywistą jest ta, że przyjaciele chętnie nam pomogą, gdy potrzebujemy nie tylko wsparcia emocjonalnego, ale także rzeczy bardziej przyziemnych, takich jak pomoc przy przeprowadzce czy pożyczenie pieniędzy lub narzędzi. W tradycyjnych małych społecznościach pomoc przy zbiorze plonów lub budowie domu zawsze miała wielkie znaczenie. Takie zadania przekraczają skalę jednostkową i pomoc rodziny lub przyjaciół jest istotna dla doprowadzenia ich do szczęśliwego końca. Bliscy przyjaciele w większym stopniu będą skłonni do pomocy bez oczekiwania odwzajemnienia się, podczas gdy zwykli znajomi będą zainteresowani jakąś formą umowy: "ja tobie pomogę teraz, pod warunkiem że ty pomożesz mi w przyszłości".
Oliver Curry przeprowadził kilka badań dotyczących altruistycznego postępowania przyjaciół. W jednym z nich prosił badanych o przypomnienie sobie konkretnych osób ze swojej sieci społecznej i ocenienie, jak blisko czują się z nimi emocjonalnie związani oraz czy byliby skłonni pożyczyć im pewną kwotę pieniędzy lub ofiarować nerkę. Badani mieli wymienić dwoje członków rodziny oraz dwoje przyjaciół (za każdym razem mężczyznę i kobietę) w trzech kategoriach: najlepsi przyjaciele, dobrzy przyjaciele i po prostu przyjaciele (ale nic poza tym). Okazało się, że płeć osoby nie miała wielkiego znaczenia, natomiast obie miary altruizmu rejestrowały stały, regularny spadek w miarę przechodzenia od najbliższych przyjaciół do tych mniej bliskich. Członkowie rodziny zawsze oceniani byli najwyżej, co skłoniło nas do nadania temu zjawisku nazwy "premii za pokrewieństwo": większość ludzi (choć niekoniecznie wszyscy) daje pierwszeństwo członkom własnej rodziny. Czujemy pewne zobowiązanie względem przyjaciół, a wydaje się ono pochodzić stąd, że spędzamy z przyjaciółmi wiele czasu. Znalazło to potwierdzenie w innym badaniu, przeprowadzonym przez Maxa Burtona. Prosił on badanych o sklasyfikowanie przyjaciół według tego, jak bardzo ich zdaniem ci byliby skłonni do udzielenia im pomocy, a następnie o określenie, jak blisko badani czują się z każdym z nich związani oraz jak często się z nim widują. Okazało się, że osoby, do których czujemy największe emocjonalne przywiązanie i które widujemy najczęściej, są właśnie tymi, na których pomoc najbardziej liczymy.
Innymi słowy, przyjaciele czynią dla nas wiele, a my inwestujemy w nich, bo chcemy mieć pewność, że nadal tak będzie.
Siła słabych więzi
W ważnym i często cytowanym artykule z 1973 roku, zatytułowanym The strength of weak ties (Siła słabych więzi), amerykański socjolog Mark Granovetter postawił tezę, że nasz świat społeczny można podzielić na dwa rodzaje związków: silne więzi i słabe więzi. Związków pierwszego typu mamy tylko kilka, podczas gdy zdecydowaną większość naszych związków stanowi typ drugi. Granovettera interesowały zwłaszcza słabe więzi. Wysunął on hipotezę, że dostarczają one sieci informacyjnej, przez którą zdobywamy wiedzę o szansach, jakich nigdy byśmy nie poznali, gdybyśmy dowiadywali się o nich na własną rękę. Miał on na myśli takie sprawy, jak: oferty pracy, promocje w supermarketach, nowe filmy, które mielibyśmy ochotę obejrzeć, występy popularnych kabaretów czy też koncerty, na które chcielibyśmy pójść. Rzeczywiście posiadanie przyjaciół umożliwia nam przeszukiwanie znacznie większego obszaru, niż gdybyśmy byli zdani wyłącznie na siebie. W książce Connected (Połączeni) Nick Christakis i James Fowler podali oszacowanie, zgodnie z którym mniej więcej do 2010 roku aż 70 procent Amerykanów poznawało partnerów życiowych za pośrednictwem przyjaciół lub rodziny, podczas gdy większość pozostałych poznawała ich w szkole lub na studiach. W ciągu ostatniej dekady ta tradycyjna usługa zapoznawcza została wyparta przez internetowe serwisy randkowe, które obecnie odpowiadają za około 40 procent nowych par. Niemniej w dalszym ciągu 30 procent poznaje się przez rodzinę i przyjaciół, a przygodne spotkania w barach i klubach (prawie zawsze w towarzystwie przyjaciół) stanowią 25 procent.
W małych wspólnotach łowiecko-zbierackich słabe więzi mogły pomagać nam w dowiadywaniu się o nagłym zgromadzeniu zwierzyny przy odległych wodopojach lub o tym, że pewna grupa drzew niebawem wyda owoce. Tego rodzaju zasoby są często ulotne. Jelenie lub antylopy mogą skupiać się przez kilka dni na obszarze porosłym bujną trawą, ale gdy tylko trawa zostanie wygryziona, przenoszą się dalej. Większość drzew ma bardzo krótki okres owocowania, nieprzekraczający paru tygodni. Im więcej osób krąży na danym terytorium, tym większe prawdopodobieństwo, że ktoś natrafi na drzewa z dojrzewającymi owocami. Gdybyśmy musieli sami przeczesywać cały teren, moglibyśmy nie napotkać tej grupy drzew, zanim ich owoce zostaną wyjedzone przez ptaki i zwierzęta lub dojrzeją, opadną na ziemię i rozpoczną proces kiełkowania.
Nikt naprawdę nie wie, kogo dokładnie miał na myśli Mark Granovetter - przypuszczam, że nie wiedział tego nawet on sam - gdy mówił o słabych więziach. Czy chodziło mu o zwykłych przyjaciół, czy też o znajomych, z którymi moglibyśmy raz lub dwa napić się piwa po pracy, ale których nigdy nie zaprosilibyśmy do domu? Nigdy tego nie doprecyzował - prawdopodobnie dlatego, że widział ich wszystkich jako jedną olbrzymią, skomplikowaną sieć społeczną: przyjaciół przyjaciół przyjaciół przyjaciół, trochę tak jak Facebook. Komunikacja szeptana umożliwia dotarcie do nas informacji, kiedy jeden przyjaciel opowiada innemu o swoim nowym odkryciu, aż w końcu my także o nim usłyszymy. Choć przekazywanie informacji może niekiedy być powolne, ostatecznie ona do nas dotrze. Czasami słabe więzi oddają nam korzyści znacznie istotniejsze niż to, gdzie w tym tygodniu znajdziemy najtańszą benzynę. Powrócimy do tego w jednym z następnych rozdziałów, ponieważ, jak się okazuje, krąg przyjaciół biorących udział w tego rodzaju wymianie informacji jest o wiele mniejszy, niż wyobrażał sobie Granovetter.
Samotność to sygnał ostrzegawczy
Bycie częścią grupy społecznej jest czymś tak ważnym, że kiedy jesteśmy sami lub znaleźliśmy się w roli outsidera, zazwyczaj mamy poczucie osamotnienia, skłaniające nas do podejmowania działań zmierzających do zaradzenia tej sytuacji. Niewielu z nas umiałoby żyć w całkowitej izolacji na bezludnej wyspie, bez szansy na uwolnienie. Nawet gburowaty szkocki marynarz Alexander Selkirk (pierwowzór historii o Robinsonie Crusoe) z radością przyjął ratunek po czterech latach spędzonych samotnie na wyspie, noszącej obecnie oficjalną nazwę Robinson Crusoe. Samotność pociąga za sobą straszne koszty i ze wszystkich sił staramy się obcować z innymi. Musimy należeć do grupy, aby mieć poczucie, że naprawdę jesteśmy ludźmi. Czujemy się uspokojeni, gdy wiemy, że stanowimy część czegoś. Jesteśmy bardziej zadowoleni z życia, kiedy mamy pewność, że komuś na nas zależy.
John Cacioppo, pionier neuronauki z Uniwersytetu Chicagowskiego, rozpoczął wraz ze współpracownikami Garym Berntsonem i Jeanem Decetym dziedzinę nauki, którą nazywamy neuronauką społeczną. Cacioppo interesował się szczególnie zjawiskiem samotności i wiele jego późniejszych artykułów i książek poświęconych jest próbie zrozumienia neurobiologicznych uwarunkowań samotności i ich funkcjonalnych konsekwencji. Doszedł on ostatecznie do wniosku, że samotność jest ewolucyjnym sygnałem ostrzegawczym, mówiącym, że coś jest nie tak - wezwaniem do tego, byśmy jak najprędzej zmienili coś w naszym życiu. Samo wrażenie, że zaczynamy być odizolowani społecznie, wystarczy do zaburzenia naszych procesów fizjologicznych, co ma niekorzystne następstwa dla naszego układu odpornościowego, jak również dobrostanu psychologicznego, mogące się gwałtownie zaostrzać i doprowadzić do przedwczesnej śmierci. Wiele z tych argumentów można znaleźć w interesującej książce Cacioppa Loneliness: Human Nature and the Need for Social Connection (Samotność. Natura ludzka i potrzeba związku z innymi), napisanej wraz z Williamem Patrickiem.
To, że samotność rzeczywiście ma niekorzystne następstwa dla naszego układu odpornościowego, potwierdziły badania przeprowadzone przez Sarah Pressman i jej współpracowników z Uniwersytetu Carnegie Mellon w Pittsburghu. Stwierdzono, że samotność studentów pierwszego roku powodowała obniżenie reakcji immunologicznej po zaszczepieniu przeciwko grypie. Układ odpornościowy studentów wykazywał obniżoną aktywność i nie odpowiadał na szczepionkę tak, jak potrzeba do osiągnięcia właściwej odporności. Innymi słowy, pomimo szczepienia studenci nie byli wystarczająco zabezpieczeni przed przyszłymi atakami wirusa grypy. Zaobserwowano jeszcze osobny efekt liczby posiadanych przyjaciół: posiadanie od 4 do 12 przyjaciół wiązało się ze znacznie gorszą reakcją, niż gdy liczba przyjaciół wynosiła od 13 do 20. Wydaje się, że te dwa efekty mogą działać łącznie: posiadanie dużej liczby przyjaciół (rozległej grupy społecznej obejmującej 19 lub 20 przyjaciół) zawsze zabezpiecza przed niedostateczną reakcją immunologiczną, podczas gdy poczucie osamotnienia w połączeniu z posiadaniem małej liczby przyjaciół prowadzi do bardzo słabej reakcji immunologicznej. Posiadanie przyjaciół jest autentycznie zdrowe nawet na poziomie fizjologicznym układu odpornościowego.
Pamiętam, jak raz po wykładzie, który wygłosiłem na pewnym festiwalu książki, podszedł do mnie mężczyzna i opowiedział, że spędził wiele lat w wojsku, ale nigdy nie chorował tak często jak wtedy, kiedy powrócił do życia cywilnego po opuszczeniu służby. Wojsko dokłada wielkich starań, by przeobrazić jednostki w coś na kształt rodziny, ponieważ tworzy to więź, dzięki której żołnierze pozostają solidarni bez względu na wszystko na polu walki. Takie zorganizowanie życia, w którym żołnierze jedzą, śpią, ćwiczą oraz przebywają ze sobą w tej samej niewielkiej jednostce (zwykle jest to oddział liczący od 120 do 180 osób), zapewnia głębokie poczucie więzi. Wydaje się, że skutkiem tego jest także znacznie mniejsza liczba zachorowań, niż ma to miejsce codziennym życiu cywilnym.
David Kim, James Fowler i Nick Christakis wykorzystali część próbek pochodzących z Framingham Heart Study, w których od wolontariuszy pobierano krew w celu określenia zależności między stopniem towarzyskości i zapadalnością na choroby. Stwierdzono, że osoby z niewielką liczbą kontaktów w sieci społecznej miały podwyższone stężenie fibrynogenu we krwi, podczas gdy te z dużą liczbą kontaktów - miały niski jego poziom. Fibrynogen jest cząsteczką chemiczną, która ułatwia krzepnięcie krwi, zabezpieczając przed nadmiernym krwawieniem w przypadku rozerwania naczynia krwionośnego. Ułatwia również w ogólnym sensie gojenie się ran i naprawę tkanek, dlatego jego poziom zwykle podnosi się, kiedy organizm walczy z zapaleniem, uszkodzeniem tkanek lub niektórymi nowotworami. Ponadto z tego powodu, że wysokie stężenie fibrynogenu może prowadzić do nadmiernej krzepliwości krwi, zwiększa ono ryzyko wystąpienia zakrzepów, jeśli pozostaje wysokie przez dłuższy czas. Wysokie stężenie fibrynogenu we krwi oznacza zatem zły stan zdrowia, co dostarcza bezpośredniego dowodu na to, że posiadanie przyjaciół chroni nas przed chorobami, a także przed ryzykiem zawału serca lub udaru w przyszłości. W innym badaniu Andrew Steptoe, Jane Wardell i ich współpracownicy zanalizowali długoterminowe dane dotyczące 6,5 tysiąca Brytyjczyków i Brytyjek powyżej 50. roku życia i stwierdzili, że izolacja społeczna (ale nie deklarowane poczucie osamotnienia) w znacznym stopniu pozwala przewidywać ryzyko zgonu w ciągu następnych 12 lat niezależnie od wieku, płci oraz stanu zdrowia fizycznego i umysłowego: izolacja społeczna o około 25 procent zwiększa prawdopodobieństwo śmierci w ciągu następnej dekady.
Skutki samotności są tak rozległe, że obniża ona nawet liczbę połączeń neuronowych i zmniejsza plastyczność neuronową u szczurów, gdy poddane zostaną izolacji w młodym wieku. W szczególności samotność może zaburzyć działanie kory przedczołowej (przedniej części mózgu odpowiadającej za inteligencję, a zwłaszcza za inteligencję społeczną), a także jej mielinizację (odkładanie się tłuszczowej osłonki wokół neuronów, która umożliwia szybsze i niezawodne przesyłanie sygnałów). Kiedy dojdzie do uszkodzenia, nic już nie można zrobić. U ludzi krótkie okresy samotności rzadko pozostawiają długoterminowe niekorzystne skutki, ale przedłużająca się samotność jest skorelowana ze zwiększonym prawdopodobieństwem zachorowania na chorobę Alzheimera, depresję i demencję, a także zaburzeń snu (co ma z kolei często niekorzystne następstwa psychologiczne).
Tegan Cruwys i jej współpracownicy z Uniwersytetu Queensland w Australii przeanalizowali dane pochodzące z brytyjskich badań nad starzeniem, Longitudinal Study of Ageing, w których zbierano informacje na temat około 5 tysięcy osób od około 50. roku życia. Wśród kwestionariuszy na temat zdrowia i dobrostanu znajdowała się także ankieta dotycząca przynależności do klubów i stowarzyszeń: partii politycznych, związków zawodowych, stowarzyszeń lokatorskich, grup kościelnych i hobbystycznych, zespołów muzycznych i organizacji charytatywnych. Stwierdzono, że osoby, które należały do większej liczby grup, rzadziej cierpiały na zaburzenia depresyjne. Przyczyną nie było jedynie to, że osoby z depresją nie chodzą na spotkania grup: badacze mogli porównywać odpowiedzi z różnych lat i w ten sposób wykazali, że osoby z depresją, które na początku nie należały do żadnej grupy, w kolejnych próbkach miały obniżone ryzyko depresji o około jedną czwartą, jeśli w międzyczasie przystąpiły do jednej z grup. Jeżeli przystąpiły do trzech grup, ryzyko depresji spadało o prawie dwie trzecie. Badacze napisali: "Uczestnictwo w grupach społecznych zarówno chroni przed rozwojem depresji, jak i leczy depresję już istniejącą".
Podobnie Claire Yang i jej współpracownicy przeanalizowali dane pochodzące z czterech amerykańskich długoterminowych badań zdrowotnych. Badacze stwierdzili, że w każdej z czterech grup wiekowych (nastolatki, młodzi dorośli, osoby w średnim wieku oraz seniorzy) osoby lepiej zintegrowane społecznie charakteryzowały się lepszymi biomarkerami zdrowia fizjologicznego: niższym skurczowym ciśnieniem krwi, niższym wskaźnikiem masy ciała (miarą otyłości) oraz niższym wskaźnikiem białka C-reaktywnego (ten ostatni jest inną miarą zapalenia). W wieku nastoletnim brak kontaktów społecznych miał porównywalny wpływ na ryzyko zapalenia jak brak aktywności fizycznej. W starości brak przyjaciół w większym stopniu wpływał na ryzyko nadciśnienia niż zazwyczaj wymieniane przyczyny kliniczne, takie jak cukrzyca. Co jeszcze bardziej niepokojące, okazało się, że oddziaływanie braku kontaktów społecznych w wieku nastoletnim i wczesnej dorosłości na fizjologiczne wskaźniki zdrowia utrzymuje się aż do starości. Na podstawie długoterminowych badań 267 mężczyzn Jenny Cundiff i Karen Matthews stwierdziły, że im lepiej zintegrowane społecznie było dziecko w wieku sześciu lat, tym miało niższe ciśnienie krwi oraz wskaźnik masy ciała dwie dekady później, w wieku lat trzydziestu paru. Wynik ten utrzymywał się po uwzględnieniu ewentualnego wpływu rasy, wskaźnika masy ciała w dzieciństwie, statusu społeczno-ekonomicznego rodziców, zdrowia w dzieciństwie i ekstrawersji. Kontakty społeczne w dzieciństwie pozostawiają następstwa, bezpośrednie i pośrednie, trwające dziesięciolecia. To bardzo przejmująca konstatacja.
W innym badaniu Anne-Laura van Harmelen i jej współpracownicy przyjrzeli się wpływowi negatywnych doświadczeń w rodzinie przed 11. rokiem życia na prawdopodobieństwo rozwoju depresji w wieku 17 lat u prawie 800 brytyjskich nastolatków. Okazało się, że negatywne doświadczenia w dzieciństwie istotnie zwiększają ryzyko depresji w wieku 17 lat. Przez negatywne doświadczenia w rodzinie należy rozumieć niedostateczną opiekę rodzicielską, złe traktowanie emocjonalne i fizyczne, wykorzystywanie seksualne, brak czułości i zaangażowania rodziców, kłótnie w rodzinie, problemy finansowe rodziny, śmierć w rodzinie, przestępczość lub bezrobocie członków rodziny oraz zaburzenia psychiczne rodziców. Drugi efekt wynikał z przemocy lub gróźb użycia przemocy w dzieciństwie: częstsze odwoływanie się do przemocy przez członków rodziny miało negatywny wpływ na liczbę przyjaźni w wieku 14 lat, a z kolei mniejsza liczba przyjaźni w wieku 14 lat pociągała za sobą zwiększone prawdopodobieństwo depresji w wieku 17 lat.
Według Johna Cacioppa skala tych efektów jest tak wielka, a konsekwencje dla przystosowania tak katastrofalne, iż nie powinno być dla nas zaskoczeniem, że dobór naturalny stworzył mechanizm ostrzegający nas przed problemem - coś w rodzaju dzwonka alarmowego. Na istnienie wymiaru ewolucyjnego mogłoby wskazywać także to, że samotność jest skorelowana zarówno z genem receptora oksytocyny (przynajmniej u nastoletnich dziewcząt), jak i z genem transportera serotoniny (dwóch hormonów mózgowych odgrywających bardzo ważną rolę w regulacji zachowania społecznego). Osoby będące nosicielami pewnej szczególnej odmiany tych genów z większym prawdopodobieństwem będą odczuwać samotność nawet pośród tłumu.
Mój własny, bardzo skromny wkład do tych badań zawdzięczam Anie Heatley Tejadzie. Seria eksperymentów przeprowadzonych w Meksyku i w Oksfordzie pozwoliła jej stwierdzić, że dostrzeżenie empatii w sposobie, w jakim obca osoba reaguje na nas w stresującej sytuacji, prowadzi do mniejszego poczucia osamotnienia, a także wpływa korzystnie na reakcje fizjologiczne takie jak tętno; natomiast brak pomocy lub pomoc udzielona przez osobę nieempatyczną wzmaga nasze poczucie osamotnienia i reakcje fizjologiczne. Nasza reakcja dostosowuje się natychmiast do tego, jak postrzegamy sytuację. Ponadto to, jak bardzo ktoś czuje się osamotniony w takiej sytuacji, zależy od tego, jaka ta osoba bywa w swoich relacjach (czy jest z natury ciepła i otwarta, czy też chłodna i zdystansowana w kontaktach z przyjaciółmi), od liczby posiadanych bliskich przyjaciół oraz od tego, jak wysoko ceni ona bliskie relacje. Co ciekawe, porównując badanych z Meksyku i z Wielkiej Brytanii, Tejada zauważyła, że jakość relacji w obrębie rodziny nuklearnej ma wielkie znaczenie dla radzenia sobie z uczuciem osamotnienia u badanych brytyjskich. Natomiast wydaje się, że znacznie większe rodziny poszerzone, charakterystyczne dla katolickiego Meksyku, stanowią ochronę przed złymi relacjami z członkami rodziny nuklearnej, podczas gdy Brytyjczycy ze swoimi znacznie mniejszymi rodzinami mają zbyt nielicznych krewnych, by mogli znaleźć takie schronienie.
Podsumowując, izolacja społeczna nie jest dobra i powinniśmy za wszelką cenę jej unikać. Bycie towarzyskim i posiadanie przyjaciół mają wiele zalet psychologicznych i zdrowotnych. Przyjaźnie zabezpieczają nas przed chorobami i pogorszeniem sprawności władz poznawczych, pomagają mocniej angażować się w zadania, które mamy do wykonania, oraz pozwalają lepiej zintegrować się ze wspólnotą, w której żyjemy. Jest to szczególnie ważne w świecie współczesnym, w którym do naszej wspólnoty należy wielu nieznanych nam specjalnie lub wcale nieznanych osób. Przyjaciele udzielają pomocy i wsparcia, jak również stanowią grupę osób gotowych poświęcić swój czas (niekiedy nawet pieniądze), by z nami być. Jeśli zatem dobrze mieć przyjaciół, to jaka liczba przyjaciół jest wystarczająca? Czy można mieć zbyt wielu przyjaciół? W następnym rozdziale odpowiem na te pytania. Najpierw jednak powinienem wyjawić, w jaki sposób i dlaczego zainteresowałem się tematem przyjaźni - krótko mówiąc, jak to się stało, że doszło do napisania tej książki.
Tytułem wyjaśnienia...
Podobnie jak wiele idei naukowych, książka ta oraz historia, którą ona opowiada, są osobistą odyseją. Wszystko zaczęło się od przypadku. Przez bez mała 25 lat badałem zachowanie dzikich zwierząt: głównie małp i wysoce monogamicznej miniaturowej antylopy - koziołka skalnego - w Afryce, a także dzikich kóz na wyspie Rum u północno-zachodniego wybrzeża Szkocji i na cyplu Great Orme w północno-zachodniej Walii. Na początku interesowała mnie ewolucja społeczna - dlaczego różne gatunki mają taki, a nie inny system społeczny. Ludźmi interesowałem się co najwyżej powierzchownie i tylko dlatego, że pierwsze 20 lat mojego życia spędziłem w wielokulturowej Afryce Wschodniej. Niemniej wydaje mi się oczywiste, że codzienny kontakt z czterema różnymi kulturami ludzkimi był ważnym bodźcem zarówno do tego, że rozwinąłem wrażliwość niezbędną do starannej obserwacji świata społecznego jakiegokolwiek gatunku zwierząt, jak i tego, że wiele lat później podjąłem decyzję, aby włączyć do sfery moich zainteresowań także ludzi.
Obcując z małpami, nauczyłem się, że ich życie społeczne jest bardziej intensywne niż większości innych gatunków ssaków i ptaków. Pod jego powierzchnią rozgrywa się mnóstwo bardzo subtelnych rzeczy i trzeba być bacznym obserwatorem, by umieć docenić ich znaczenie. Jak bardzo subtelne może być niekiedy ich zachowanie, ilustruje fotografia, którą posiadam, przedstawiająca dorosłą samicę dżelady brunatnej pielęgnowaną[1] przez dwie córki: jedną w wieku około trzech lat, czyli pannicę wchodzącą w okres pokwitania, i drugą - osiemnastomiesięczną dziewczynkę. Naokoło inne małpy siedzą w małych grupach, czyszcząc się nawzajem. Matka trzyma głowę przy ziemi, wystawiając zad w górę, podczas gdy młodsza córka oczyszcza tylne części jej ud. Matka ma głowę zwróconą w prawą stronę i zapewne zamknęła oczy, rozkoszując się tym, że jest pielęgnowana w cieple porannego słońca. Jest odprężona, jak tylko może być matka pod troskliwą opieką swoich córek. Spokój... błogość... Czy życie może ofiarować coś lepszego?
Interesujące jest zachowanie starszej córki. Siedzi na lewo od młodszej siostry, przy pośladkach matki. Wyciągnęła prawą rękę przed czoło siostry i łagodnie odpycha ją, tak by sama mogła zająć się oczyszczaniem mamy. Najwięcej mówi jej głowa. Jest ona odchylona na lewo i nieco w dół. Starsza córka uważnie obserwuje tylną część głowy matki i delikatnie odpychając siostrę, sprawdza jednocześnie, czy mama niczego nie zauważyła. Chce, by ta po zbudzeniu się ze stanu odprężenia i błogości pomyślała, że to starsza córka wyświadczyła jej poranną przysługę, a nie młodsza. Kiedy mama odwdzięczy się tym samym - a na pewno tak się stanie - starsza córka będzie mogła z kolei odprężyć się i zdrzemnąć pod zręcznymi dłońmi fryzjerki. Zdaje sobie sprawę, że jeśli postąpi zbyt gwałtownie, siostra będzie protestować, dlatego musi odepchnąć ją łagodnie, ale stanowczo, tak aby coś innego przyciągnęło uwagę dziewczynki i by mała się oddaliła. Jeżeli bowiem siostra zaprotestuje lub matka odwróci głowę i wszystko zobaczy, starsza córka niechybnie dostanie burę.
Ten rodzaj finezyjnej przelotnej interakcji jest typowy dla małp. Nie znając dynamiki danej grupy, nie będąc tam w tym szczególnym momencie i nie zdając sobie sprawy z tego, co się dzieje, przygodny obserwator nie ma szans na docenienie subtelności życia społecznego naczelnych. Wystarczy na chwilę się odwrócić - i nie dostrzeże się niczego. Gdybym nie spędził kilku lat z tymi zwierzętami, aby je poznać jako jednostki, tak jak się poznaje grupę ludzką, nigdy bym nie zrozumiał znaczenia tego, co odbywało się przed moimi oczami.
W latach 90. tego rodzaju praca terenowa stała się jednak niemożliwa. Przeżywaliśmy kolejny kryzys gospodarczy i badania w mojej dziedzinie spadły bardzo nisko na liście priorytetów finansowych jakiegokolwiek rządu. Z braku lepszych opcji zwróciłem swoją uwagę na ludzi i zająłem się mniej więcej takimi samymi badaniami, jakie prowadziłem na małpach, z wykorzystaniem takich samych metod obserwacyjnych. Gdzieś po drodze, w ciągu dosłownie jednego roku, wpadłem na cztery niepowiązane ze sobą, jak się wówczas wydawało, idee. Były to: hipoteza mózgu społecznego (głosząca, że wielkość mózgu u danego gatunku wyznacza lub, ściśle mówiąc, zawęża rozmiar jego grupy społecznej); tak zwana później liczba Dunbara (górne ograniczenie liczby przyjaciół, jakich możemy mieć); zasadnicze znaczenie wzajemnej pielęgnacji dla tworzenia więzi u naczelnych; i wreszcie tak zwana plotkowa teoria ewolucji języka (język rozwinął się w celu umożliwienia wymiany informacji jako częściowe rozwiązanie problemu ograniczeń czasowych, którym podlega tworzenie więzi społecznych). Z czasem stało się oczywiste, że idee te w rzeczywistości stanowią różne aspekty tego samego zjawiska: przyjaźni. Jest to teoretyczna rama, wokół której zbudowana została ta książka.
Z perspektywy lat widzę, że dopisało mi szczęście. Choć z wykształcenia jestem psychologiem, połowę mojej kariery badawczej spędziłem jako zoolog i biolog ewolucyjny. W wyniku tego stanąłem niejako okrakiem pomiędzy dwiema dziedzinami wiedzy, które rzadko się ze sobą komunikują. Takie usytuowanie może powodować wiele niedogodności (na przykład trzeba nadążać za dwoma zupełnie odrębnymi działami piśmiennictwa naukowego), ale dzięki temu miałem rzadką sposobność patrzenia na świat jednocześnie przez dwa końce mikroskopu. Na szczęście biologia ewolucyjna jest ze swej natury nauką multidyscyplinarną, a jej podstawowa teoria - darwinowska teoria doboru naturalnego - splata wszystkie te wątki w jedną spójną całość. Nie chcę tutaj rozwijać tego tematu, ponieważ wypowiedziałem się już obszernie w mojej książce Evolution: What Everyone Needs to Know (Ewolucja. Co każdy wiedzieć powinien). Świadomość tych spraw pozwala jednak zrozumieć, skąd przychodzę i jak się tam znalazłem.
*
Podsumujmy zatem. Wydaje się, że posiadanie przyjaciół jest dla nas autentycznie dobre, a brak przyjaciół nie ma żadnych zalet. Trzeba jednak uczynić ważne zastrzeżenie, które związane jest z samym zwrotem "posiadanie przyjaciół". Chodzi właśnie o to, że trzeba mieć przyjaciół, zanim spadnie na nas nieszczęście. Jednym z powodów jest to, że - jak zobaczymy później - ludzie dołożą starań, by nam pomóc, tylko jeśli już są naszymi przyjaciółmi. Pomimo tego, co lubimy o sobie myśleć, jesteśmy znacznie mniej skłonni do pomocy ludziom obcym lub słabo znanym. Ale pozyskanie przyjaciół wymaga wysiłku i czasu. Nie da się tego osiągnąć magiczną sztuczką nad filiżanką kawy - choćby dlatego, że wszyscy są już włączeni w jakąś sieć przyjaźni i gdyby mieli przydzielić nam czas i przestrzeń jako nowemu przyjacielowi, musieliby poświęcić przyjaźń z kimś innym.
Jaka liczba przyjaciół jest więc wystarczająca?
