Przypisy

[1] W. Sztumski, Idea zrównoważonego rozwoju a możliwości jej urzeczywistnienia, Problemy Ekorozwoju, 2006, nr 1 (2), s. 75.

[2] Jak zauważa S. Czarnowski - pionier badań historii idei - przez ideę społeczną rozumie się: "wzór życia dla jednostek, jako członków związku ludzkiego, i wzór dla społeczeństwa, jako związku jednostek. Wzór, którego urzeczywistnienie uważane jest za konieczność, wzór będący przeto nakazem działania" [za:] S. Czarnowski, Idee kierownicze ludzkości [w:] Wybór pism socjologicznych, KiW, Warszawa 1982, s. 79.

[3] A.B. Legocki, Miejsce człowieka we współczesnym świecie. Rozważania na temat nowej filozofii przyrody, Nauka, 2008, nr 1, s. 8.

[4] Z. Hull, Ekofilozofia a filozofia zrównoważonego rozwoju, Studia Ecologiae at Bioethicae, 2010, nr 8 (1), s. 198.

[5] Ibidem, s. 199.

[6] Kapitał to element zasobów ekonomicznych, który charakteryzuje zdolność do odtwarzania. Jest on ujmowany w postaci strumieni. Szerzej na ten temat patrz: A. Becla, S. Czaja, Rola kapitału ludzkiego i społecznego w określeniu ścieżki rozwoju ekonomicznego w regionach problemowych, Optimum. Studia Ekonomiczne, 2014, nr 2 (68), s. 16-28.

[7] W ramach ekonomii ekologicznej przyjmuje się gradację typów kapitału pod względem ich ważności na: kapitał naturalny (ziemia, ekosystemy, zasoby mineralne, surowcowe, zdolność asymilacyjna i inne), kapitał ludzki (praca, wiedza, umiejętności, kultura, stosunki międzyludzkie, organizacja społeczeństwa, instytucje, zasady i normy) oraz kapitał wytworzony przez człowieka (budynki, maszyny, infrastruktura itp.). Należy podkreślić, że w nauce ekonomii ekologicznej szczególną wagę nadaje się tym elementom kapitału naturalnego, które tworzą ekosystemy podtrzymujące życie. To oznacza wyodrębnienie kapitału krytycznego i pozostałego w obrębie kapitału naturalnego [za:] P. Jeżowski, Rozwój zrównoważony i jego nowe wyzwania, Kwartalnik Kolegium Ekonomiczno-Społecznego Studia i Praca, 2012, nr 2, s. 105.

[8] M. Łuszczyk, Kazimierza Górki niedźwiedź brunatny, czyli rzecz o terminologii rozwoju trwałego, Studia i Prace WNEiZ US, 2016, nr 46 (2), s. 345-356.

[9] "Przymiotnik oznaczający cechę doraźną, a także cechę trwałą, ale nieistotną dla kategoryzacji danego pojęcia stawiamy przed rzeczownikiem, np. biały niedźwiedź (może tu chodzić o niedźwiedzia o białej sierści, a także o jakiegokolwiek niedźwiedzia przysypanego białym pyłem). Przymiotnik oznaczający cechę trwałą, mający funkcję kategoryzacyjną, umieszczamy po rzeczowniku, np. niedźwiedź biały. W sytuacjach gdy dwa przymiotniki mają charakter kategoryzujący, po rzeczowniku stawiamy ten, który w kategoryzacji uważamy za ważniejszy, zob. ludowa sztuka sakralna i sakralna sztuka ludowa (w pierwszym wypadku mówimy o ludowej odmianie sztuki sakralnej, w drugim o odmianie sztuki ludowej). Gdy dwa przymiotniki występują po rzeczowniku, oba oznaczają cechy trwałe, ale pierwszy jest w kategoryzacji ważniejszy". Cytowane za: M. Bańko, Szyk przymiotników, Poradnia językowa PWN, PWN 2011, https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/szyk-przymiotnikow;12630.html (stan na dzień 10.10.2019).

[10] W literaturze pojęcie zrównoważenia nie jest zawsze tak samo pojmowane. Oprócz wskazań na równoważenie, sprawiedliwe traktowanie interesów i praw do zaspokojenia potrzeb i dobrego życia nie tylko obecnego, lecz także przyszłych pokoleń (zrównoważenie jako wartość - równość możliwości międzypokoleniowych), wskazuje się również na równoważenie jako proces uzgadniania, harmonizowania tzw. ładów rozwoju cywilizacyjnego: przyrodniczego, gospodarczego, społeczno-politycznego, technologiczno-naukowego i świadomościowego (aksjologicznego) [za:] Z. Hull, Ekofilozofia a filozofia zrównoważonego rozwoju, Studia Ecologiae et Bioethice, 2010, nr 8 (1), s. 203.

[11] K. Górka, Rozwój zrównoważony w ekonomii sektora publicznego [w:] Obszary badań nad trwałym i zrównoważonym rozwojem, red. B. Poskrobko, Wyd. Ekonomia i Środowisko, Białystok 2007, s. 185.

[12] J. Famielec, Rozwój zrównoważony a ordoliberalna koncepcja ładu gospodarczego [w:] Ład gospodarczy a współczesna ekonomia, red. P. Pysz, A. Grabska, M. Moszyński, PWN, Warszawa 2014, s. 197.

[13] M. Jahnke i H.G. Nutzinger rozróżniają pojęcia "trwałość" i "trwały rozwój", przyjmując, że trwałość to idea regulacyjna, która inicjuje proces społecznego uczenia się i poszukiwania oraz towarzyszy mu, trwały rozwój zaś to koncepcja praktycznych działań zgodnych z ideą regulacyjną. Natomiast według J. Robinsona trwałość i trwały rozwój traktowane są jako alternatywne koncepcje rozwojowe, w których trwałość oznacza strategię opartą na fundamentalnej zmianie wartości społecznych i stylów życia, trwały rozwój jest zaś ujmowany jako rozwiązanie utylitarne, technologiczne, w zasadzie zakładające zachowanie status quo. M. Jahnke, H.G. Nutzinger, Sustainability - a theoretical idea or a practical recipe, Poiesis Prax, 2003, Vol. 1, s. 277-278; J. Robinson, Squaring the circle? Some thoughts on the idea of sustainable development, Ecological Economics, 2004, Vol. 48, s. 370-372. Cytowane [za:] G. Dobrzański, Interpretacje trwałego i zrównoważonego rozwoju [w:] Obszary badań nad trwałym i zrównoważonym rozwojem, red. B. Poskrobko, Wyd. Ekonomia i Środowisko, Białystok 2007, s. 202.

[14] Trwałość wzrostu - w myśl definicji Światowej Konferencji ds. Środowiska i Rozwoju pod przewodnictwem G.H. Brundtland - rozumiana jest jako brak zaspokojenia potrzeb teraźniejszych kosztem zmniejszania możliwości przyszłych generacji do zaspokajania ich potrzeb. Trwałość i samopodtrzymywanie się wzrostu implikuje nie tylko krótkookresową, ale też międzygeneracyjną sprawiedliwość. Z kolei B. Fiedor definiuje pojęcie trwałego rozwoju przez pryzmat celów, których - jak podkreśla - realizacja wynika z jego istoty i zapewnia, że długookresowy rozwój jest zrównoważony i samopodtrzymujący się. Najogólniej celem tym będzie wzrost szeroko rozumianego dobrobytu społecznego i jednostkowego, fizycznego i psychicznego rozwoju człowieka, przy harmonijnym ułożeniu relacji społeczeństwo - przyroda. W. Meyer jako trwałość rozwoju wskazuje na aspekt procesu społecznej integracji trzech wymiarów, tj.: 1) celowego, określającego horyzontalną integrację społeczną w odniesieniu do kapitału społecznego, gospodarczego i przyrodniczego, 2) terytorialnego, uwzględniającego pionową społeczną integrację powiązaną z hasłem "myśl globalnie, działaj lokalnie" i 3) czasowego, związanego ze społeczną integracją międzypokoleniową. B. Fiedor, Nowa ekonomia instytucjonalna a zrównoważony rozwój [w:] Obszary badań nad trwałym i zrównoważonym rozwojem, red. B. Poskrobko, Wyd. Ekonomia i Środowisko, Białystok 2007, s. 158-160; W. Meyer, Evaluation, Design and Data Collection, Part III: Investigating Sustainability, prezentacja przedstawiona podczas EASY-ECO Training, Bratysława 2005.

[15] Co nie wyklucza braku występowania innych kierunków zmian w krótkich okresach.

[16] P. Jeżowski, Rozwój zrównoważony i jego nowe wyzwania, op. cit., s. 105.

[17] P. Jeżowski wskazuje na trzy podstawowe stopnie trwałości: 1) mocna trwałość (strong sustainability),2) bardzo mocna trwałość (very strong sustainability) oraz 3) restrykcyjna trwałość (steady state), a dodatkowo ujmuje trwałość słabą, jednak nie przyporządkowuje jej w przyjętej skali stopniowania, ibidem, s. 105-106.

[18] Należy podkreślić, że miary kapitału przyrodniczego, społecznego i ekonomicznego są inne, a zatem pojęcie sumy tych kapitałów nie ma wyrazu matematycznego (pomiarowego), lecz jedynie poglądowy.

[19] P. Trzepacz, Geneza i istota koncepcji rozwoju zrównoważonego [w:] Zrównoważony rozwój - wyzwania globalne, red. P. Trzepacz, Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, Kraków 2012, s. 20.

Wstęp

Dotychczasowe badania i wiedza pozwalają wskazać, że na każdym poziomie, tj. meta, makro i mikro, najważniejszym, a zarazem fundamentalnym problemem współczesnej cywilizacji XXI wieku jest trwanie życia na Ziemi. Zarówno nauka (w tym ekonomia i nauki jej pokrewne w swym nurcie teoretycznym), jak i "praktyka życia" przedstawia to zagadnienie w postaci idei, a zarazem koncepcji zrównoważonego i trwałego rozwoju. Jest on definiowany jako ten, który odpowiada zapewnieniu potrzeb współczesnego pokolenia bez ograniczania możliwości do zaspokojenia potrzeb przyszłych pokoleń, jego trwałość wyraża się zaś "trwaniem" w realizacji przyjętego kierunku progresywnych zmian długookresowych. W sposób szczególny idea ta odnajduje swój wyraz w kontekście dostępności zasobów przyrodniczych, których systematycznie ubywa w intensywnym tempie akceleracji współczesnego świata.

Problem zrównoważonego i trwałego rozwoju jest tak naprawdę pytaniem o wartości, o to, co dobre (dlaczego, dla kogo i na jak długo). Można przyjąć, że kwestia fundamentalna współczesnej ekonomii i nauk jej pokrewnych dotyczy - szczególnie w aspekcie empirycznym - "przetrwania i rozwoju" w pierwszej kolejności człowieka/ społeczeństwa, a w następnej kolejności jego "tworów": od państwa i gospodarki po organizację, jaką jest przedsiębiorstwo.

Historyczna odsłona koncepcji zrównoważonego i trwałego rozwoju nastąpiła z końcem lat 80. XX w., kiedy to tzw. Komisja Brundtland opracowała raport zatytułowany "Nasza wspólna przyszłość". W raporcie tym wskazano na konieczność zaspokajania potrzeb obecnego pokolenia bez umniejszania szans rozwojowych przyszłych generacji, a realizacja tak sformułowanego celu miała być dokonana poprzez zintegrowane działania w zakresie rozwoju środowiska przyrodniczego, społecznego i gospodarczego w świecie. Pomimo upływu wielu lat od tak określonego celu przez Światową Komisję do spraw Środowiska i Rozwoju nie został on osiągnięty, a wręcz odwrotnie, jak wskazują na to i potwierdzają badania naukowe oraz dane statystyczne, następuje nie polepszenie, lecz pogorszenie jakości życia na Ziemi - w sposób szczególny dotyczy to aspektu środowiskowego, w tym zagadnienia bioróżnorodności. Należy podkreślić, że właśnie aspekt przyrodniczy jest tu fundamentalny, bez niego trudno mówić bowiem o istnieniu pozostałych elementów zrównoważonego i trwałego rozwoju, tj. społecznego i ekonomicznego kapitału - jest on warunkiem sine qua non dla pozostałych.

U podstaw rozwoju zrównoważonego leży konsensus społeczny w najważniejszych kwestiach życia ludzi, tj. społeczeństw w wymiarze globalnym[1]. Jego osiągnięcie wymaga konsekwentnego przestrzegania zasad współżycia ludzi w myśl enwironmentalizmu, tj. zasady tolerancji i synergii. W odniesieniu do pierwszej zasady można uznać, że jej realizacja wiąże się z wolą zachowania pokoju w warunkach przyspieszonej kondensacji środowiska, a szczególnie przyrostu liczby ludności świata, druga zasada jest zaś konsekwencją potrzeby zachowania życia oraz przetrwania gatunku ludzkiego w warunkach postępującej degradacji środowiska przyrodniczego i społecznego.

Uwzględniwszy przedstawiony zarys spojrzenia na problematykę zrównoważonego i trwałego rozwoju, jako cel niniejszej monografii przyjęto przedstawienie zasadniczych procesów i problemów związanych z realizacją tej koncepcji w wymiarze mikroekonomicznym, w kontekście uwarunkowań gospodarki Polski.

Przyjmując tak ustanowiony cel pracy, autorzy monografii wyrażają nadzieję, iż publikacja ta wniesie wkład w dynamiczny rozwój nauk empirycznych i stanowić będzie udaną próbę powiązania ze sobą zarówno celów poznawczych, jak i aplikacyjnych. Ponadto na bazie tak ujętego celu pracy została sformułowana hipoteza główna oraz hipotezy operacyjne. Hipoteza główna (HG) pracy brzmi: "Koncepcja zrównoważonego i trwałego rozwoju stanowi jedną z najważniejszych koncepcji współczesnego dyskursu naukowego ekonomii i nauki o zarządzaniu, a także praktyki gospodarowania na poziomie mikroekonomicznym".

W pracy zostały także sformułowane następujące hipotezy operacyjne:

HO1: Koncepcja zrównoważonego i trwałego rozwoju w swej istocie może być pojmowana jako dążenie do równoważenia kapitału przyrodniczego, społecznego i ekonomicznego w kontekście przestrzeni do ich realizacji i "trwanie" w obranym kierunku progresywnych zmian długoterminowych, mając na względzie przyszłe pokolenia ludzkości.

HO2: Rozwój myśli naukowej w zakresie ekonomii i nauki o zarządzaniu ukazuje wyraźny kierunek wyłaniającej się potrzeby wieloaspektowego, a zarazem wielopłaszczyznowego wejrzenia na problematykę "rozwoju", nawet z uwzględnieniem wiedzy z innych obszarów i dziedzin nauki. Za takim holistycznym spojrzeniem, przy uwzględnieniu prymatu równorzędnej przestrzeni dla istnienia kapitału przyrodniczego, społecznego i ekonomicznego, opowiadają się przedstawiciele nurtu zrównoważonego i trwałego rozwoju.

HO3: Pomimo coraz wyraźniej akcentowanej przez różne gremia potrzeby powszechnej realizacji działań w zakresie zrównoważonego i trwałego rozwoju, także na szczeblu mikroekonomicznym, aktualny zakres i skala wdrażania przez przedsiębiorstwa w Polsce tej koncepcji rozwoju stanowi dalece niewystarczającą odpowiedź na współczesne wyzwania cywilizacyjne.

Weryfikacja przyjętych hipotez badawczych została przeprowadzona przede wszystkim na bazie wniosków jakościowych, związanych z przeglądem literatury przedmiotu, oraz wyników badań własnych i wtórnych, w tym na podstawie danych statystycznych wybranych ośrodków badawczo-naukowych i statystyczno-analitycznych, zarówno krajowych, jak i zagranicznych.

W ramach niniejszej monografii podjęto pięć zagadnień dotyczących problematyki zrównoważonego i trwałego rozwoju w zakresie procesów i problemów jego realizacji z uwzględnieniem kontekstu mikroekonomicznego w Polsce, ujętych w postaci poszczególnych rozdziałów.

W rozdziale pierwszym przedstawiono pojęcie oraz odniesiono się do istoty zrównoważonego i trwałego rozwoju. Wskazane zostały ponadto ważniejsze - w zakresie rozwoju myśli o zrównoważonym i trwałym rozwoju - definicje tego pojęcia. Takie ujęcie pozwoliło na ukazanie zarówno podobieństw, jak i różnic w pojmowaniu zrównoważonego oraz trwałego rozwoju przez krajowych i zagranicznych autorów, przy uwzględnieniu kryterium czasowego. W rozdziale pierwszym przybliżono także genezę zrównoważonego i trwałego rozwoju, w tym wybrane, najważniejsze wydarzenia dotyczące działań w tym zakresie.

W rozdziale drugim pracy podkreślono znaczenie rozwoju myśli w odniesieniu do ewolucji teorii ekonomicznych na drodze do zrównoważonego i trwałego rozwoju.

Badania teoretyczne w tym zakresie przyczyniły się do sformułowania - w rozdziale trzecim pracy - wniosku o uznanie zrównoważonego i trwałego rozwoju jako postulatywnej filozofii ekonomii i nauki o zarządzaniu oraz jako ich metaparadygmatu w aspekcie pojmowania idei społecznej[2], jaką jest zrównoważony i trwały rozwój.

Podwaliny teoretyczne z zakresu ekonomii rozwoju oraz dotyczące postulatywnej filozofii ekonomii i nauki o zarządzaniu dały z kolei podstawę do podjęcia rozważań w obszarze nowych podejść i koncepcji zarządzania na rzecz zrównoważonego i trwałego rozwoju, która to tematyka została zawarta w rozdziale czwartym niniejszej monografii. W tej części pracy zaprezentowano: koncepcję organizacji opartych na teorii chaosu, organizacji uczącej się, ciągłego doskonalenia, zarządzania systemowego, a także organizacji zrównoważonego i trwałego rozwoju.

W rozdziale piątym zaprezentowano ściśle mikroekonomiczny kontekst zrównoważonego i trwałego rozwoju oraz scharakteryzowano standardy zrównoważonego i trwałego rozwoju biznesu. Przedstawiono ponadto zasady działania oraz ich realizację na rzecz zrównoważonego i trwałego rozwoju w praktyce przedsiębiorstw. Takie ujęcie tematyki mikroekonomicznego komponentu zrównoważonego i trwałego rozwoju dało możliwość przedstawienia także kierunków działań stymulujących wdrażanie tak pojętego rozwoju w odniesieniu do przedsiębiorstw w Polsce.

W Zakończeniu niniejszej monografii dokonano weryfikacji przyjętych hipotez badawczych oraz przedstawiono główne konkluzje i wskazania wynikające z przeprowadzonych badań.

Autorzy publikacji mają świadomość, iż monografia ta nie wyczerpuje w pełni problematyki realizacji procesów zrównoważonego i trwałego rozwoju, w tym wyłaniających się wyzwań i dylematów współczesnych przedsiębiorstw. Niemniej wypełnia ona pewną lukę na rynku wydawniczym i może stanowić punkt odniesienia do nowych przemyśleń, polemik, analiz, a przede wszystkim krytycznej dyskusji naukowej.

1Koncepcja zrównoważonego i trwałego rozwoju

Pojęcie zrównoważonego i trwałego rozwoju

W zasadzie od początku pojawiania się nauk empirycznych, do których przynależy ekonomia i nauki jej pokrewne, doktryny filozoficzne były nieodłącznymi elementami ich teorii naukowych. Szczególnie dobitnie uogólniająca myśl filozoficzna widoczna jest w koncepcjach nauk przyrodniczych, w naukach o życiu bowiem teorie filozoficzne współistnieją wraz z rozwijającymi się nurtami badawczymi[3]. Podobna zależność ujawnia się również w zakresie nauk ekonomicznych, których rozwój - ze sobie znamienną wyrazistością - pośrednio, ale i bezpośrednio ukazuje aktualność pytania o miejsce człowieka w świecie.

Na gruncie rozważań teoretycznych następuje dążenie do zrozumienia występujących relacji "człowiek - świat", ich określenia (nazwanie, oznaczenie, ulokowanie w kontekście), wyjaśnienia (poszukiwanie i formułowanie uniwersalnych i koniecznych praw oraz zasad dotyczących istnienia i wartościowania), wartościującego przeżywania i porządkowania oraz określenia samoświadomości wolności, w tym możliwości i konieczności działania[4]. Tym, co łączy teoretyków zajmujących się zrównoważonym rozwojem w ujęciu filozoficznym, jest całokształt relacji, współzależności i interakcji między środowiskiem przyrodniczym a człowiekiem, który tworzy społeczeństwo funkcjonujące w określonych ramach, w tym w ramach gospodarczych. Występujące współzależności i interakcje są ujmowane i rozważane nie tylko z punktu widzenia ich istoty, sposobów istnienia i poznania, ale również (jeśli nie przede wszystkim) z punktu widzenia ich wartości i wartościowania, kwalifikacji moralnej, możliwości ich przewidywania, regulowania, a także projektowania[5]. Ten kontekst istnienia i dobra, człowieka i biosfery należy rozszerzyć o miarę krytycznej refleksji nad teorią i praktyką ekonomii (człowiek w ekonomii, człowiek w gospodarowaniu), gdyż dopiero takie wejrzenie w podejmowaną problematykę pozwala na możliwie szerokie spojrzenie na trzy elementy składowe rozwoju, tj.:

przyrody - kapitał przyrodniczy

(który może istnieć samodzielnie bez udziału pozostałych dwóch kapitałów),

człowieka - kapitał społeczny

(który nie może istnieć bez kapitału przyrodniczego)

zasoby ekonomiczne w wymiarze czasowym - kapitał ekonomiczny[6] (powstanie i egzystencja tego kapitału jest wyłącznie wytworem ludzkiej działalności),

w których kontekście dąży się do ich równoważenia, a przynajmniej do zapewnienia należytej przestrzeni do istnienia każdego ze wskazanych kapitałów[7] (jego niepomniejszania na rzecz innego).

W tym miejscu należy pochylić się nad samym pojęciem zrównoważonego rozwoju.Niektórzy polscy badacze tego zagadnienia wskazują na brak poprawności językowej (w naszym języku ojczystym) w jego stosowaniu, ze wskazaniem na powinność przyjęcia terminu "rozwój zrównoważony" zamiast "zrównoważony rozwój". Taki pogląd prezentuje m.in. K. Górka[8], którego - jak można dociekać - intencją jest uznanie "zrównoważenia" za trwałość cechy i jej kategoryzacji w ramach pojęcia rozwoju w świetle podstawowych zasad języka polskiego[9]. Z punktu widzenia poprawności językowej należy uznać tę uwagę za ważny głos w dyskusji. Niemniej jednak warto także uwzględnić aspekt powszechnego przyjęcia w mowie potocznej oraz w wielu publikacjach naukowych określenia "zrównoważony rozwój", co oznacza skupienie uwagi badacza w pierwszej kolejności na kategorii "rozwoju" jako takiej, a w dalszej kolejności na cechach ją określających. Jest to uzasadnione m.in. występującą wielością określeń pożądanego rozwoju świata w literaturze przedmiotu, jak np.: zrównoważony, trwały, stały, sustensywny, samopodtrzymujący się, zintegrowany itd.

Uwzględniwszy te kontrowersje i zastrzeżenia wokół pojęcia zrównoważonego rozwoju (czy rozwoju zrównoważonego), na potrzeby niniejszej pracy przyjęto jego rozumienie w ramach określenia "zrównoważony i trwały rozwój". Uznano tym samym za pierwszoplanową kategorię "rozwoju", zapewniającego równoważenie kapitałów składowych (brak dominacji jednego z kapitałów kosztem innego lub pozostałych[10]), oraz brak hierarchizacji ważności kategorii równoważenia i trwałości, ze wskazaniem na ich równorzędne i uzupełniające się znaczenie na drodze do tak określonego rozwoju.

Natomiast w odniesieniu do zagadnienia trwałości rozwoju - pomimo uznawania jej przez część badaczy za składową zrównoważonego rozwoju, w ocenie autorów niniejszej monografii należy dokonać wyodrębniania tych pojęć. Jak zauważa K. Górka, terminy te są niesprzeczne[11], jednakże - co podkreśla J. Famielec - z metodologicznego punktu widzenia "zrównoważenie i trwałość" się różnią[12]. To właśnie uzasadnia potrzebę ich odrębnego traktowania w myśli naukowej.

Innym problemem w tym obszarze - z punktu widzenia metodologicznego - jest wskazywana przez część badaczy sprzeczność w samej terminologii pojęcia trwały rozwój[13], rozwój jako kategoria dynamiczna (proces) jest bowiem konstatowany z pojęciem trwałości - jako stanu. Nasuwa się zatem pytanie, czy - w ramach kryterium czasowego - można mówić o braku zmienności, o niezmienności procesu. Proces bowiem sam w sobie obrazuje przebieg następujących po sobie i powiązanych przyczynowo określonych zmian stanowiących stadia, etapy, fazy, a zatem ukazuje sposób i kolejność przeobrażeń. Jednak w określeniu trwały rozwój nie chodzi o samo dookreślenie rozwoju, lecz o wskazanie pożądanego kierunku zmian w tym rozwoju i jego realizacji[14] (trwałość - rozumiana jako konsekwentne trwanie w obranym kierunku zmian w długim czasie, tj. progres, na rzecz zapewnienia pożądanej jakości życia). Dopiero takie rozumienie tego pojęcia może uzasadniać stosowanie terminu "trwały rozwój" (zamiast "rozwój o trwałym kierunku zmian progresywnych w długim okresie"[15]).

Jak zauważa P. Jeżowski, warunki brzegowe zachowania całości lub części kapitału przyrodniczego określają charakter trwałości rozwoju, który w swym założeniu ma zmierzać do zachowania równowagi między trzema bazowymi kapitałami[16]. W zależności od siły ograniczeń w użytkowaniu kapitału przyrodniczego przez człowieka można rozróżnić określone stopnie trwałości w jego realizacji[17]:

- w pierwszym - charakterystycznym dla ekonomii środowiska - przyjmuje się stałość sumy kapitału przyrodniczego, społecznego i ekonomicznego[18];

- w drugim ujmuje się stałość sumy kapitału przyrodniczego ekosystemów, czyli stałość tzw. kapitału krytycznego;

- w trzecim stopniu zastosowanie ma model adaptacyjny R. Norgaarda, w myśl którego substytucja może występować jako element procesu dostosowawczego, ale proces ten jest dopuszczalny tylko w warunkach równowagi między kapitałem naturalnym a wytworzonym przez człowieka. Ważny jest jednak brak ograniczeń w kapitale krytycznym;

- w czwartym stopniu następuje ograniczenie użytkowania łącznego zasobu różnych form kapitału przyrodniczego i występuje on przy uwzględnieniu warunku - tzw. restrykcyjnej koncepcji (steady state) H. Daly'ego - oznaczającego zupełny brak substytucji między kapitałem przyrodniczym a innymi typami kapitału.

W rezultacie wskazane stopnie trwałości odzwierciedlają możliwość substytucji lub jej brak w odniesieniu do kapitału przyrodniczego, społecznego i ekonomicznego, wyrażając[19]:

1) słabą trwałość - doskonała substytucja kapitałów, a zatem różne rodzaje kapitału są substytutami, przy czym należy zachować sumę (wielkość) kapitału całkowitego;

2) wrażliwą trwałość - ograniczona substytucja kapitałów, w ramach których kapitał przyrodniczy i społeczny mogą stanowić jedynie w pewnych granicach swe substytuty;

3) silną trwałość wskazującą jedynie na komplementarność kapitałów;

4) restrykcyjną trwałość związaną z zakazem "uszczuplania" kapitałów i brakiem ich substytucyjności (zasoby nieodnawialne nie są eksploatowane, a odnawialne są eksploatowane w przyjętych granicach).

Definicje zrównoważonego i trwałego rozwoju

Istota zrównoważonego i trwałego rozwoju

Geneza zrównoważonego i trwałego rozwoju