Polskie agencje prasowe w rozwoju historycznym. Kontekst polityczny, ewolucja modelu oraz technik przekazu informacji - Renata Piasecka–Strzelec

WSTĘP

W społecznej, a zwłaszcza politycznej historii mediów istotna rola przypadła w udziale agencjom prasowym, które współcześnie określane są mianem agencji informacyjnych1. Agencje prasowe od początku swego istnienia stanowiły znaczący element w procesie obiegu i rozpowszechniania informacji, stąd powstanie w XIX stuleciu pierwszych tego typu profesjonalnych instytucji w Europie i Stanach Zjednoczonych zaliczane jest do przełomowych dla dziejów prasy zjawisk2. Lyn Gorman i David McLean podkreślają, że

w miarę rozwoju prasy masowej i zwiększania się zapotrzebowania na informacje agencje informacyjne coraz bardziej zyskiwały na znaczeniu. [...] Kładąc większy nacisk na obiektywność i "fakty", agencje informacyjne wywarły też istotny wpływ na sposób pracy dziennikarzy i reporterów, w tym doprowadziły do odejścia od praktyki powszechnej w wielu wczesnych gazetach, które właściciele i redaktorzy traktowali przede wszystkim jako platformę wyrażania własnych poglądów na współczesne sprawy3.

Fakt ten odnotowują, w kontekście wynalazku telegrafu, Asa Briggs i Peter Burke, autorzy wartościowego opracowania pt. Społeczna historia mediów4. Skupiając się na interpretowaniu różnych wątków z zakresu historii mediów, wymienieni badacze dostrzegają zarówno powstanie, jak i znaczenie agencji prasowych, zachęcając jednocześnie czytelników do "ułożenia własnych chronologii i wyciągnięcia własnych wniosków"5.

W świecie mediów pozycja agencji prasowych jest zależna przede wszystkim od ustroju politycznego państwa, w którym prowadzą one działalność. W szerszym kontekście zależności i powiązania pomiędzy systemami politycznymi a systemami mediów masowych przedstawili Daniel C. Hallin i Paolo Mancini6. Od początku lat 90. XX wieku czynnikiem o pierwszorzędnym znaczeniu wpływającym na sytuację oraz charakter działalności agencji informacyjnych stała się rewolucja technologiczna na rynku mediów. Te prawidłowości w pełni potwierdza proces ewolucji agencji prasowych w Polsce, który dokonał się na przestrzeni ostatnich stu lat - począwszy od utworzenia w listopadzie 1918 r. Polskiej Agencji Telegraficznej (PAT) - pierwszej profesjonalnej agencji prasowej na ziemiach polskich, do chwili obecnej. Należy jednak pamiętać, że cezura wyjściowa ma charakter umowny, zważywszy na to, że na terenie Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych agencje prasowe tworzone były przez polskie środowiska emigracyjne już od połowy XIX wieku, ze szczególnym uwzględnieniem okresu I wojny światowej oraz niecałej dekady poprzedzającej działania wojenne. W analogicznym okresie doszło również do mniej lub bardziej skutecznych inicjatyw na ziemiach polskich, niezależnych od przedsięwzięć państw zaborczych w tym zakresie.

Dzieje polskich agencji prasowych stanowią ważny element politycznej historii mediów rozumianej jako "sposób traktowania ich przez czynniki polityczne, sytuacje, w jakich działały, wzajemne relacje oraz rola, jaką odegrały w życiu społecznym"7. Jak bowiem zauważył Walery Pisarek, "niemal od chwili powstania agencje prasowe stały się politycznymi instytucjami, ściśle związanymi z kapitałem finansowym. Rychło też koła rządzące zorientowały się, że agencje są świetnym narzędziem sprawowania kontroli nad prasą i sterowania jej polityką informacyjną i zaczęły je w tym charakterze wykorzystywać"8. Zdaniem Andrzeja Paczkowskiego

w nowoczesnych systemach prasowych instytucje (lub przedsiębiorstwa) zajmujące się przekazywaniem poszczególnym wydawnictwom prasowym informacji odgrywają rolę nader ważną, a z punktu widzenia prasy jako narzędzia urabiania opinii publicznej i manipulowania nią, nawet kluczową. Szczególnie odnosi się to do systemów "prasy wolnej" lub "prasy kierowanej", w których agencje prasowe stają się głównymi kanałami inspirowania przez ośrodki dyspozycyjne9.

W niniejszym opracowaniu przedstawiono najważniejsze zjawiska i procesy, które wpłynęły na rozwój rodzimych agencji prasowych w poszczególnych okresach historycznych: przed wybuchem I wojny światowej, w latach 1914-1918, dwudziestoleciu międzywojennym, okresie wojny i okupacji, PRL, transformacji mediów oraz współcześnie. Uwzględniono przede wszystkim znaczenie tych instytucji w procesie rozpowszechniania informacji, związki ze światem polityki, kluczowe daty, ważniejsze postacie związane z ich działalnością oraz ewolucję zarówno modelu agencji prasowej, jak i form przekazu informacji, od biuletynu prasowego do multimediów. Ta ostatnia postrzegana jest przez autorkę jako wpływ kolejnych etapów rewolucji informacyjnej, która rozpoczęła się od telegrafu - pierwszego elektronicznego środka przekazu10. W odniesieniu do charakterystyki oraz oceny zmieniającego się w poszczególnych okresach historycznych modelu funkcjonowania agencji prasowych jako główny wzorzec normatywny przyjęto model liberalny11. Opracowanie stanowi pierwszą próbę przedstawienia całokształtu dziejów agencji prasowych w Polsce, od narodzin tychże instytucji u zarania niepodległości po ich integrację z Internetem oraz powstanie wersji elektronicznej (e-agencji)12. Autorka starała się przedstawić agencje działające zarówno w kraju, jak i poza jego granicami.

Tok narracji kończy się pod koniec 2017 r. Tak przyjętą cezurę końcową uzasadnia zamysł autorki mający na celu ukazanie 100-lecia agencji prasowych w Polsce związanego z "okrągłym" jubileuszem Polskiej Agencji Prasowej, będącej spadkobierczynią tradycji Polskiej Agencji Telegraficznej, która zakończyła działalność w 1991 r. Należy przy tym zaznaczyć, że w 2018 r. przypadł również jubileusz 25-lecia Katolickiej Agencji Informacyjnej, zaliczanej do czołówki agencji informacyjnych w Polsce.

Celowość niniejszej pracy uzasadnia brak kompleksowego opracowania poświęconego dziejom, a przede wszystkim znaczeniu rodzimych agencji prasowych w procesie obiegu informacji.

Problematykę agencji prasowych podejmowano dotychczas głównie w odniesieniu do poszczególnych okresów historycznych. Wyjątek stanowią opracowania o charakterze syntetycznym poświęcone historii prasy polskiej oraz politycznej historii mediów w Polsce w XX wieku. Do tej grupy zaliczyć należy klasyczne już dzieła A. Paczkowskiego Prasa polska 1918-1939 (PWN, Warszawa 1980), Prasa polska w latach 1939-1945 J. Jarowieckiego, J. Myślińskiego i A. Notkowskiego (PWN, Warszawa 1980), Dzieje prasy polskiej autorstwa J. Łojka, J. Myślińskiego i W. Władyki (Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1988) oraz R. Habielskiego Polityczna historia mediów w Polsce w XX wieku (Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2009).

Dziejami agencji prasowych działających na emigracji przed 1918 r. zajmowali się dotychczas: H. Florkowska-Frančić, F. Ziejka, B. Biliński, D. Małyszek oraz P. Zajas13. W odniesieniu do okresu międzywojennego literaturę przedmiotu stanowią opracowania dotyczące wybranych aspektów funkcjonowania systemu prasowego II Rzeczypospolitej. Działalności agencji prasowych w okresie dwudziestolecia międzywojennego oraz analizie mechanizmów systemu propagandy państwowej obozu rządzącego w Polsce w latach 1926-1939 poświęcone są wartościowe monografie: E. Rudzińskiego Informacyjne agencje prasowe w Polsce 1926-1939 (PWN, Warszawa 1979), A. Notkowskiego Prasa w systemie propagandy rządowej w Polsce (1926-1939). Studium techniki władzy (PWN, Warszawa-Łódź 1987) oraz E. Kaszuby System propagandy państwowej obozu rządzącego w Polsce w latach 1926-1939 (Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2004). Na uwagę zasługują ponadto pionierskie opracowania z lat 30. XX wieku autorstwa A. Wileckiego, R. Starzyńskiego i S. Jarkowskiego14. Wymienione publikacje uzupełnia bogato udokumentowana monografia W. Grabowskiego poświęcona 72-letniej historii PAT: Polska Agencja Telegraficzna 1918-1991 (Polska Agencja Prasowa, Warszawa 2005). Ten sam autor przedstawił również istotne ustalenia dotyczące agencji prasowych funkcjonujących w okresie wojny i okupacji w strukturach Polskiego Państwa Podziemnego15. Analogiczną problematykę obszernie zaprezentowała również S. Lewandowska w opracowaniu poświęconym polskiej prasie konspiracyjnej16. Z kolei działalność polskich agencji prasowych funkcjonujących na emigracji w okresie II wojny światowej i po jej zakończeniu dostrzegła W. Piątkowska-Stepaniak, dając temu wyraz w swych licznych opracowaniach poświęconych aktywnym działaczom wojennej i powojennej emigracji17.

Sytuacja agencji prasowych w okresie PRL została przedstawiona w opracowaniach, które wyszły spod pióra autorki niniejszej publikacji: monografii Polskie agencje prasowe w latach 1944-1972. Upowszechnianie i reglamentacja informacji, działalność propagandowa (Wydawnictwo UJK, Kielce 2012), wyborze tekstów źródłowych W służbie propagandy. Polska Agencja Prasowa w latach 1944-1972. Wybór dokumentów i biuletynów (Wydawnictwo UJK, Kielce 2007), cyklu artykułów naukowych, które ukazywały się sukcesywnie na łamach "Zeszytów Prasoznawczych", "Studiów Medioznawczych", "Rocznika Historii Prasy Polskiej", "Rocznika Bibliologiczno-Prasoznawczego" oraz w materiałach pokonferencyjnych18.

Tendencje rozwojowe agencji prasowych w Polsce po 1989 r. zostały zaprezentowane w opracowaniu T. Mielczarka Monopol. Pluralizm. Koncentracja. Środki komunikowania masowego w Polsce w latach 1989-2006 (Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2007), w artykułach I. Rutkiewicza, E. Ciborskiej oraz R. Piaseckiej-Strzelec publikowanych w latach 2012-201719.

Bazę źródłową niniejszej pracy stanowią materiały archiwalne pochodzące z Archiwum Akt Nowych oraz archiwów cyfrowych, a także źródła internetowe, szczególnie przydatne przy pisaniu rozdziału III. Źródłem pomocniczym były również: opublikowane wspomnienia i wywiady oraz publikacje prasowe, m.in. z branżowego miesięcznika "Press", tygodników opinii i dzienników społeczno-politycznych. Przedmiot analizy stanowiły ponadto wybrane tytuły prasowe wydawane w okresie dwudziestolecia międzywojennego i PRL.

Praca jest syntezą, która zarówno uzupełnia, jak i systematyzuje dotychczasowy stan badań. Ważnym punktem odniesienia dla autorki były wspomniane wcześniej opracowania: Dzieje prasy polskiej oraz Polityczna historia mediów w Polsce w XX wieku. Encyklopedyczny wymiar pracy ujawnia się w towarzyszących opracowaniu indeksach (m.in. nazw agencji, biuletynów prasowych).

Układ książki ma charakter problemowo-chronologiczny, który zadecydował o konstrukcji pracy. Niniejsze opracowanie składa się ze wstępu, trzech części w formie rozdziałów, zakończenia, bibliografii oraz indeksów (osobowego, agencji, biuletynów prasowych)20. Integralną, komplementarną w stosunku do tekstu głównego część opracowania stanowią materiały źródłowe m.in. w postaci fragmentów dotychczas niepublikowanych biuletynów prasowych i komunikatów agencyjnych, pochodzących z różnych okresów historycznych.

W rozdziale I pt. Geneza i narodziny agencji prasowych w Polsce scharakteryzowano genezę oraz początki agencji prasowych od drugiej połowy XIX wieku do końca okresu międzywojennego.

Rozdział II pt. Trudne półwiecze. Działalność agencji prasowych w latach 1939-1989 prezentuje najtrudniejszy etap w dziejach polskich agencji prasowych przypadający na okres wojny i okupacji oraz epokę PRL.

W rozdziale III pt. W nowej rzeczywistości po 1989 roku pokazano współczesne oblicze polskich agencji informacyjnych, zwracając uwagę na zmiany będące zarówno konsekwencją obrad Okrągłego Stołu, jak i migracji do cyberprzestrzeni i Web 2.0.

Niniejsza książka, ze względu na tematykę wykraczającą poza zakres historii mediów, skierowana jest do szerokiego kręgu odbiorców, zarówno medioznawców, jak również historyków mediów i politologów. Autorka żywi nadzieję, że jej czytelnikami będą także studenci dziennikarstwa, mający w programie studiów zajęcia kierunkowe z zakresu agencji informacyjnych.

Autorka serdecznie dziękuje recenzentowi pracy prof. dr. hab. Rafałowi Habielskiemu, którego cenne wskazówki i wnikliwe spostrzeżenia miały istotny wpływ na jakość niniejszej publikacji.

Listopad 2017 r.

WYKAZ SKRÓTÓW

AAN

-

Archiwum Akt Nowych

ADN

-

Allgemeiner Deutscher Nachrichtendienst (NRD)

AFP

-

Agence France Presse (Francja)

AGER-PRES

-

Agenţia Română de Pressă (Rumunia)

AI

-

Agencja Informacyjna

AIS

-

Agencja Informacyjna "S"

AISW

-

Agencja Informacyjna Solidarności Walczącej

AI "Wieś"

-

Agencja Informacyjna "Wieś"

AK

-

Armia Krajowa

ANSA

-

Agenzia Nazionale Stampa Associata

AP

-

Associated Press (Stany Zjednoczone)

APA

-

Austria Presse Agentur (Austria)

API

-

Agencja Informacyjna Polska Press

API

-

Agencja Prasowo-Informacyjna; następnie (od 1949 r.) Agencja Publicystyczno-Informacyjna

API

-

Agencja Przekazu Informacji NZS

"APIS"

-

Agencja Prasowo-Informacyjna "Serwis"

APN

-

Agientstwo pieczati "Nowosti" [Agencja Prasowa "Nowosti"] (ZSRR)

APTN

-

Aboriginal Peoples Television Network

A.R.

-

Agencja Radiowa

AR

-

Agencja Robotnicza

AS

-

Agencja Prasowa "Solidarność"

ATE

-

Agencja Telegraficzna "Express"

AWS

-

Akcja Wyborcza "Solidarność"

BB

-

Bezpartyjny Blok [Współpracy z Rządem]

BBC

-

British Broadcasting Corporation

BBS

-

Bulletin Board System

BIP

-

Biuro Informacji i Propagandy

BIP

-

Biuletyn Informacji Prasowych

BIPS

-

Biuro Informacji Prasowej NSZZ "Solidarność"

BIS

-

Biuletyn Informacyjny Solidarności

BNT

-

"Biuletyn Naukowo-Techniczny"

BS

-

"Biuletyn Specjalny"

BS-KS

-

"Biuletyn Specjalny - Kraje Socjalistyczne"

BTA

-

Byłgarska telegrafna agencija (Bułgaria)

CAF

-

Centralna Agencja Fotograficzna

CAP

-

Centralna Agencja Polska w Lozannie (Agence Centrale Polonaise a Lausanne)

CIA

-

Central Intelligence Agency (Centralna Agencja Wywiadowcza)

CKRL

-

Centralny Komitet Ruchu Ludowego

CNN

-

Cable News Network

CODP

-

Centralny Ośrodek Dokumentacji Prasowej

CSF

-

Codzienny Serwis Fotograficzny

CSI

-

Codzienny Serwis Informacyjny

CSRS

-

Czechosłowacka Republika Socjalistyczna

ČTK

-

Československá tisková kancelář

DNB

-

Deutsches Nachrichten Büro

DPA

-

Deutsche Presse-Agentur (Niemcy)

EAP

-

Ekumeniczna Agencja Prasowa

ENEX

-

European News Exchange

EPA

-

European Pressphoto Agency

EZAP

-

Europejskie Zrzeszenie Agencji Prasowych

FEPS

-

Free European Press Service

FNS

-

Foreign News Service

GG

-

Generalne Gubernatorstwo

GUKPPiW

-

Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk

IBI

-

"Ilustrowany Biuletyn Informacyjny"

IDK

-

Internetowy Dziennik Katolicki

IFFJ

-

International Federation of Free Journalists from Central and Eastern Europe

IKC

-

"Ilustrowany Kurier Codzienny"

IPN

-

Instytut Pamięci Narodowej

IPP

-

Informacja Prasowa Polska

ISB

-

Informacyjny Serwis Biznesowy

ITN

-

Independent Television News

JPP

-

Jakaś Pani Powiedziała

KAI

-

Katolicka Agencja Informacyjna

KAP

-

Katolicka Agencja Prasowa

KAPiF

-

Krajowa Agencja Prasowa i Fotograficzna

KC

-

Komitet Centralny

KDL

-

kraje demokracji ludowej

K.D.P.

-

Kresowa Dywizja Piechoty

KKP

-

Krajowa Komisja Porozumiewawcza

KNP

-

Komitet Narodowy Polski

MAP

-

Małopolska Agencja Prasowa

MBP

-

Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego

MKZ

-

Międzyzakładowy Komitet Założycielski

MO

-

Milicja Obywatelska

MON

-

Ministerstwo Obrony Narodowej

MSW

-

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

MSZ

-

Ministerstwo Spraw Zagranicznych

MTI

-

Magyar Távirati Iroda (Węgry)

NAC

-

Narodowe Archiwum Cyfrowe

NAI

-

Nierzetelna Agencja Informacyjna

NAI

-

Niezależna Agencja Informacyjna

NBP

-

Narodowy Bank Polski

ND

-

Narodowa Demokracja

NKN

-

Naczelny Komitet Narodowy

NNT

-

"Biuletyn Nowości Nauki i Techniki z Zagranicy"

NRD

-

Niemiecka Republika Demokratyczna

NRF

-

Niemiecka Republika Federalna

NSZ

-

Narodowe Siły Zbrojne

NSZZ

-

Niezależny Samorządny Związek Zawodowy

NZS

-

Niezależne Zrzeszenie Studentów

OBP

-

Ośrodek Badań Prasoznawczych

OMTUR

-

Organizacja Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego

OZN

-

Obóz Zjednoczenia Narodowego

PAA

-

Polska Agencja Agrarna

PAAiO

-

Polska Agencja Agrarna i Ogólnoinformacyjna

PAD

-

Powszechna Agencja Dziennikarska

PAG

-

Polska Agencja Gospodarcza

PAG

-

Prasowa Agencja Gospodarcza

PAI

-

Polska Agencja Informacyjna

PAI

-

Polska Agencja "Interpress"

PAIP

-

Polska Agencja Informacji Politycznych

PAP

-

Polska Agencja Prasowa

PAP

-

Polska Agencja Publicystyczna

PAT

-

Polska Agencja Telegraficzna

PCKR

-

Polski Centralny Komitet Ratunkowy

PID

-

Polska Informacja Dziennikarska

PKO

-

Polska Kasa Oszczędnościowa

PKWN

-

Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego

PO

-

Platforma Obywatelska

POW

-

Polska Organizacja Wojskowa

PPR

-

Polska Partia Robotnicza

PPS

-

Polska Partia Socjalistyczna

PR

-

Public relations

PRL

-

Polska Rzeczpospolita Ludowa

PRM

-

Prezydium Rady Ministrów

PSIN

-

Podlaska Służba Informacyjna

PWA

-

Przegląd Wiadomości Agencyjnych

PWP

-

Polskie Wiadomości Prasowe

PZPR

-

Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

PZZ

-

Polski Związek Zachodni

RAP

-

Robotnicza Agencja Prasowa

RAP

-

Rządowa Agencja Prasowa

RM

-

Rada Ministrów

RMP

-

Ruch Młodej Polski

Ro.

-

Agencja Rosja

ROPCiO

-

Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela

RP

-

Rzeczpospolita Polska

RSW

-

Robotnicza Spółdzielnia Wydawnicza

RWPG

-

Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej

SA

-

spółka akcyjna

SAP

-

Socjalistyczna Agencja Prasowa

SIS

-

Sejm i Senat

SIS

-

Serwis Informacyjny "Solidarność"

SIZ

-

Serwis Informacji Zleconych

SLD

-

Sojusz Lewicy Demokratycznej

SWO

-

Spółdzielnia Wydawniczo-Oświatowa

SZP

-

Służba Zwycięstwu Polski

TAI

-

Telefoniczna Agencja Informacyjna

TAI

-

Telewizyjna Agencja Informacyjna

TANJUG

-

Telegrafska agencija Nove Jugoslavije

TASS

-

Tielegrafnoje Agientstwo Sowietskogo Sojuza

TRS

-

Tymczasowa Rada Stanu

UPI

-

United Press International (Stany Zjednoczone)

URM

-

Urząd Rady Ministrów

UW

-

Unia Wolności

WAD

-

Warszawska Agencja Dziennikarska

WAF

-

Wojskowa Agencja Fotograficzna

WAI

-

Wschodnioeuropejska Agencja Informacyjna

WAPL

-

Warszawska Agencja Polityczno-Literacka

WBK

-

Wiedeńskie Biuro Korespondencyjne

WIP

-

Warszawska Informacja Prasowa

ZAP

-

Zachodnia Agencja Prasowa

ZPP

-

Związek Patriotów Polskich

ZSRR

-

Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

ZWZ

-

Związek Walki Zbrojnej

ŻAP

-

Żydowska Agencja Prasowa

ŻAT

-

Żydowska Agencja Telegraficzna

SPIS TREŚCI

Wykaz skrótów 9

Wstęp 13

Rozdział pierwszy

Geneza i narodziny agencji prasowych w Polsce 19

1. W służbie sprawy polskiej

2. Pod znakiem Polskiej Agencji Telegraficznej (1918-1926)

3. Informacyjna służba prasowa w okresie rządów pomajowych (1926-1939)

Rozdział drugi

Trudne półwiecze. Działalność agencji prasowych w latach 1939-1989 109

1. Poza krajem i w konspiracji (1939-1945)

2. PAP na pierwszej stronie (1944-1989)

3. Agencje prasowe "drugiego planu" (1944-1989)

4. Wobec ładu jałtańskiego. Agencje prasowe poza krajem

Rozdział trzeci

W nowej rzeczywistości po 1989 roku 183

1. W stronę obiektywizmu medialnego. Transformacja "starych" agencji prasowych (PAP, PAI, CAF)

2. Powstanie i rozwój nowego rynku informacji agencyjnej w Polsce

3. Agencje informacyjne w dobie społeczeństwa sieci

Zakończenie

Bibliografia

Spis ilustracji

Indeks nazw agencji, ważniejszych biur prasowych oraz zrzeszeń o charakterze agencyjnym

Indeks biuletynów, komunikatów, serwisów oraz czasopism wydawanych przez agencje prasowe

Indeks nazwisk