Pan Wołodyjowski

Wstęp

 

Po wojnie węgierskiej, po której odbył się ślub pana Andrzeja Kmicica z panną Aleksandrą Billewiczówną, miał także wstąpić w związki małżeńskie z panną Anną Borzobohatą Krasieńską równie sławny i zasłużony w Rzeczypospolitej kawaler - pan Jerzy Michał Wołodyjowski, pułkownik chorągwi laudańskiej.

Ale przyszły znaczne mitręgi, które sprawę opóźniły i przewlokły. Panna Borzobohata była wychowanicą księżnej Jeremiowej Wiśniowieckiej, bez której pozwolenia żadną miarą na wesele zgodzić się nie chciała, musiał więc pan Michał pannę w Wodoktach z powodu niespokojnych czasów zostawić, a sam do Zamościa po pozwolenie i błogosławieństwo jechać.

Lecz nie świeciła mu pomyślna gwiazda, gdyż księżnej w Zamościu nie zastał, która dla edukacji syna do Wiednia na dwór cesarski się udała.

Wytrwały rycerz podążył za nią i do Wiednia, choć mu to siła czasu zabrało. Tam załatwiwszy szczęśliwie sprawy, z dobrą otuchą do ojczyzny powracał.

Czasy, wróciwszy, zastał niespokojne; wojsko do związku szło, na Ukrainie bunty trwały - od wschodniej ściany nie gasł pożar. Zaciągano nowe wojska, aby choć jako tako granice osłonić.

Zanim więc pan Michał z powrotem do Warszawy dojechał, zastał listy zapowiednie na jego imię z ramienia wojewody ruskiego wydane. Uważając zaś, że ojczyzna zawsze przed prywatą iść powinna, myśli o prędkim weselu poniechał, a na Ukrainę ruszył. Kilka lat w tamtych stronach wojował mając zaledwie sposobną porę list od czasu do czasu do utęsknionej panienki posłać, żyjąc w ogniu, w niewypowiedzianych trudach i pracy.

Potem do Krymu posłował; potem przyszła nieszczęśliwa, domowa, z panem Lubomirskim wojna, w której po stronie królewskiej przeciw bezecnikowi onemu i zdrajcy walczył; potem pod panem Sobieskim znów na Ukrainę ruszył.

Rosła stąd sława jego imieniowi tak znaczna, że go powszechnie za pierwszego żołnierza Rzeczypospolitej uważano, ale lata płynęły mu w trosce, wzdychaniach, utęsknieniu.

Aż nadszedł wreszcie rok 1668, w którym z rozkazu pana kasztelana na wypoczynek odesłan, z początkiem lata po miłą pannę pojechał i zabrawszy takową z Wodoktów, do Krakowa dążył.

Księżna Gryzelda bowiem, która już była wróciła z krajów cesarskich, tam go na wesele zapraszała, sama ofiarując się być matką panience.

Kmicicowie zostali we Wodoktach nie spodziewając się rychłej od Wołodyjowskiego wiadomości i zupełnie nowym gościem, który się do Wodoktów obiecywał, zajęci. Albowiem aż do tej pory Opatrzność odmówiła im dzieci; teraz miała nastąpić szczęśliwa a zgodna z ich pragnieniami odmiana.

Był to nadzwyczaj urodzajny rok. Zboża wydały plon tak obfity, że gumna pomieścić go nie mogły, i cały kraj, jak szeroki i długi, okrył się stertami. W okolicach, opustoszałych przez wojnę, młody bór urósł jednej wiosny tak znacznie, jak w innych czasach i przez dwa lata uróść by nie zdołał. Była obfitość zwierza i grzybów w lasach, ryb w wodach, jakby ta niezwyczajna płodność ziemi udzieliła się wszystkim istotom na niej zamieszkałym.

Przyjaciele Wołodyjowskiego wyprowadzali stąd pomyślne i dla jego ożenku wróżby, ale owóż losy postanowiły inaczej.

 

Rozdział I

 

Pewnego pięknego dnia jesienią siedział sobie pod cienistym dachem letnika pan Andrzej Kmicic i popijając miód poobiedni, spoglądał przez obrosłe dzikim chmielem kraty na żonę, która przechadzała się pięknie ugniecioną ulicą przed letnikiem.

Niewiasta była urodziwa nad miarę, jasnowłosa, o pogodnej, nieledwie anielskiej twarzy.

Chodziła z wolna i ostrożnie, bo było w niej pełno powagi i błogosławieństwa.

Pan Andrzej Kmicic patrzył na nią okrutnie rozkochany. Gdzie się ruszyła, tam wzrok jego zwracał się za nią z takim przywiązaniem, z jakim pies wodzi oczyma za panem. Chwilami zaś uśmiechał się, bo był z jej widoku rad bardzo, i wąsa do góry podkręcał.

A wówczas pojawiał się w jego twarzy pewien wyraz wesołego hultajstwa. Znać żołnierz był z przyrodzenia krotofilny i za kawalerskich lat musiał moc figlów napłatać.

Ciszę w sadzie przerywały tylko odgłosy spadających na ziemię przejrzałych owoców i brzęczenie owadów. Pogoda ustaliła się cudnie. Był to początek września. Słońce nie prażyło już za mocno, ale rzucało jeszcze obfite złote blaski. W blaskach owych lśniły się czerwone jabłka wśród szarych liści siedzące tak obficie, że drzewa zdawały się być nimi oblepione. Gałęzie śliw gięły się pod owocem okrytym siwym woskiem. Pierwsze zapowiednie nitki pajęczyny, pouczepiane do drzew, chwiały się wraz z leciuchnym powiewem, tak lekkim, iż nie szeleścił nawet liśćmi.

Może i owa pogoda na świecie napawała tak pana Kmicica wesołością, bo oblicze rozjaśniało mu się coraz więcej. Wreszcie pociągnął miodu i rzekł do żony:

- Oleńka, a pójdź ino tu! Coś ci rzeknę.

- Byle nie coś takiego, czego nierada słucham.

- Jak mi Bóg miły, nie! Daj ucho!

To rzekłszy objął ją wpół, przysunął wąsy do jej jasnych włosów i szepnął:

- Jeśli będzie chłop, to niech mu będzie Michał.

Ona zaś odwróciła twarz nieco zapłonioną i odszepnęła mu z kolei:

- A obiecałeś się nie przeciwiać, żeby był Herakliusz?

- Bo widzisz, dla Wołodyjowskiego...

- Zali nie pierwsza pamięć dziada?

- I mego dobrodzieja... Hm! prawda... Ale drugiemu będzie Michał! Nie może inaczej być!

Tu Oleńka wstawszy próbowała się uwolnić z rąk pana Andrzeja Kmicica, ale on, przygarnąwszy ją jeszcze silniej do siebie, począł całować po ustach, po oczach, powtarzając przy tym:

- A mój ty krociu, mój tysiącu, moje ty kochanie najmilsze!

Dalszą rozmowę przerwał im pachołek, który ukazał się na końcu ulicy i szedł spiesznie ku letnikowi.

- Czego chcesz? - spytał Kmicic puszczając żonę.

- Pan Charłamp przyjechał i czeka na pokojach - odrzekł pachoł.

- A owóż i on sam! - zawołał Kmicic na widok męża zbliżającego się ku altanie. - Dla Boga, jakże mu wąsy posiwiały! Witaj, towarzyszu miły! Witaj, stary kompanionie!

To rzekłszy wypadł z altany i biegł naprzeciw pana Charłampa z roztworzonymi rękoma.

Ale pan Charłamp skłonił się naprzód nisko Oleńce, którą za dawnych czasów na kiejdańskim dworze u księcia wojewody wileńskiego widywał, następnie przycisnął jej dłoń do swoich niezmiernych wąsów, za czym dopiero rzuciwszy się w objęcia Kmicica zaślochał na jego ramieniu.

- Dla Boga, co waści jest? - zawołał zdumiony gospodarz.

- Jednemu Bóg przysporzył szczęścia - odrzekł Charłamp - a drugiemu umknął. Smutku zaś mojego powody samemu tylko waszmości opowiedzieć mogę.

Tu spojrzał na panią Andrzejową, ona zaś domyśliwszy się, że przy niej nie chce mówić, rzekła do męża:

- Przyślę waszmościom miodu, a teraz ich samych zostawuję...

Kmicic pociągnął pana Charłampa do letnika i usadowiwszy go na ławie, zawołał:

- Coć jest? Pomocy ci trzeba? Liczże na mnie jako na Zawiszę!

- Nic mi nie jest - odpowiedział stary żołnierz - żadnej też pomocy nie potrzebuję, póki tą oto ręką i tą szablą ruchać mogę; ale nasz przyjaciel, najgodniejszy w Rzeczypospolitej kawaler, w srogim strapieniu, nie wiem, czyli dycha jeszcze.

- Na rany Chrystusa! Wołodyjowskiemu się coś przygodziło?

- Tak jest! - odrzecze Charłamp, nowe strumienie łez wypuszczając. - Dowiedz się waszmość, że panna Anna Borzobohata ten oto padół opuściła.

- Zmarła! - krzyknął Kmicic chwytając się obiema rękoma za głowę.

- Jako ptak grotem ugodzon.

Nastała chwila milczenia; tylko jabłka spadające biły tu i owdzie ciężko w ziemię; tylko pan Charłamp sapał coraz głośniej, płacz hamując. Kmicic zaś załamał ręce i powtarzał kiwając głową:

- Miły Boże! Miły Boże! Miły Boże!

- Waszmość się nie dziw moim ślozom - rzekł wreszcie Charłamp - bo jeśli waści na samą wieść tylko o przygodzie dolor nieznośnie serce ściska, cóż dopiero mnie, którym patrzył i na jej konanie, i na jego boleść przechodzącą miarę przyrodzoną.

Tu wszedł sługa z gąsiorkiem na tacy i drugą szklenicą, a za nim pani Andrzejowa, która przecie ciekawości pokonać nie mogła.

Spojrzawszy teraz w twarz męża i widząc w niej głębokie strapienie rzekła zaraz:

- Co to za wieści waszmość przywiózł? Nie oddalajcieże mnie. Będę was ile się godzi pocieszać albo zapłaczę z wami, albo radą jakowąś posłużę...

- Już i w twojej głowie rady się na to nie znajdzie - odrzekł pan Andrzej. - Ale boję się, żebyś z żalu na zdrowiu szwanku nie poniosła.

A ona na to:

- Siła ja wytrzymać umiem. Gorzej żyć w niepewności...

- Anusia zmarła! - rzekł Kmicic.

Oleńka przybladła trochę i opuściła się ciężko na ławkę; myślał Kmicic, że omdleje, ale żal wziął w niej górę nad nagłością wieści i płakać poczęła, a obaj rycerze zawtórowali jej zaraz.

- Oleńka - rzekł wreszcie Kmicic pragnąc myśl żony w inną stronę skierować - zali ty nie myślisz, że ona w raju?

- Nie nad nią ja, jeno za nią płaczę i nad pana Michałowym sieroctwem, bo co do jej szczęśliwości wiekuistej, chciałabym mieć dla siebie taką nadzieję zbawienia, jaką mam dla niej. Nie było nad nią zacniejszej panienki, lepszego serca, poczciwszej! Oj, moja Anulka! Moja Anulka kochana!...

- Widziałem jej śmierć - rzekł Charłamp - nie daj Boże nikomu mniej pobożnej.

Tu nastało milczenie, aż gdy im nieco żalu łzami spłynęło, ozwał się Kmicic:

- Powiadaj waszmość, jako to było, miodem w najżałośniejszych miejscach przepijając.

- Dziękuję - odrzekł Charłamp. - Od czasu do czasu przepiję, jeśli waszmość do mnie przepijesz, bo ból nie tylko za serce, ale i za gardziel jako wilk chwyta, a gdy chwyci, to bez jakowegoś ratunku zgoła zadławić może. Było tak. Jechałem z Częstochowy w rodzinne strony, by spokoju na stare lata zażyć i na dzierżawie zasiąść. Dość mi już wojny, bom ją wyrostkiem praktykować począł, a teraz mam już wiechy siwe. Chyba żebym całkiem wysiedzieć nie mógł, to jeszcze pod jaką chorągiew ruszę; aleć owe związki wojskowe z krzywdą ojczyzny, a na pociechę nieprzyjaciół erygowane i owe domowe wojny do reszty mi Bellonę zbrzydziły... Miły Boże! Pelikan krwią dzieci karmi, prawda! Ale tej ojczyźnie już i krwi w piersiach nie staje. Świderski był wielki żołnierz... Niech go tam Bóg sądzi!...

- Moja Anulu najmilsza! - przerwała z płaczem pani Kmicicowa - toć żeby nie ty, co by się ze mną i z nami wszystkimi stało?... Ucieczką mi była i obroną! Moja Anulu kochana!

Słysząc to Charłamp ryknął znowu, ale na krótko, bo mu Kmicic przerwał pytaniem:

- A Wołodyjowskiego gdzieś waść spotkał?

- Wołodyjowskiego spotkałem takoż w Częstochowie, gdzie oboje spoczynek umyślili, bo się tam po drodze ofiarowali. Zaraz mi powiedział, jako z narzeczoną z waszych stron do Krakowa jedzie, do księżnej Gryzeldy Wiśniowieckiej, bez której pozwolenia i błogosławieństwa panna żadną miarą ślubu wziąść nie chciała. Dziewczyna była jeszcze wonczas zdrowa, a on wesół jak ptak. "Ot - powiada - dał mi Pan Bóg za moją pracę nagrodę!" Chełpił się też Wołodyjowski (Boże go pociesz) niemało i dworował ze mnie, że tośmy się, widzicie waszmość państwo, o tę pannę czasu swego wadzili i mieliśmy się siekać. Gdzie ona teraz, nieboga?

Tu ryknął znowu pan Charłamp, ale na krótko, bo Kmicic znów mu przerwał:

- Mówisz waszmość, że ona była zdrowa? Skąd jej tak nagle przyszło?

- Że nagle, to nagle. Mieszkała u pani Marcinowej Zamoyskiej, która naonczas z mężem w Częstochowie bawiła. Wołodyjowski cały dzień u niej przesiadywał, trochę na mitręgę narzekał i mówił, że chyba za rok do Krakowa dojadą, bo ich wszyscy po drodze zatrzymują. I nie dziwota! Takiego żołnierza jak pan Wołodyjowski każdy rad ugościć, a kto złapie, to trzyma. Mnie też do panny prowadzał i groził śmiejąc się, że usiecze, gdybym ją rozamorował... Ale ona za nim świata nie widziała. Mnie też istotnie ckliwo się czasem czyniło, że to człek na starość jako ćwiek w ścianie. Nic to! Aż pewnej nocy wpada do mnie Wołodyjowski w konfuzji wielkiej. "Na Boga! Nie wiesz gdzie jakiego medyka?" - "Co się stało?" - "Chora świata nie poznaje!" Pytam, kiedy zachorowała, powiada, że dopiero co dali mu znać od pani Zamoyskiej. A tu noc! Gdzie szukać medyka, kiedy tam jeno klasztor cały, a w mieście więcej jeszcze zgliszczów niż ludzi. Wynalazłem wreszcie felczera, a i to nie chciał iść! Musiałem go obuszkiem przygnać na samo miejsce. Ale tam już był ksiądz potrzebniejszy niż felczer; jakoż zastaliśmy godnego paulina, któren modlitwą ją do przytomności przyprowadził, tak że mogła sakramenta przyjąć i z panem Michałem czule się pożegnać. Na drugi dzień z południa już było po niej! Felczer mówił, że jej kto musiał coś zadać, luboć to niepodobna, bo w Częstochowie czary się nie chwytają. Ale co się z panem Wołodyjowskim działo, co wygadywał, tego ufam, że mu Pan Jezus nie zakarbuje, bo człek się ze słowami nie liczy, gdy go boleść targa... Ot, mówię waszmości - tu pan Charłamp zniżył głos - bluźnił w zapamiętaniu!

- Dla Boga! Bluźnił? - powtórzył cicho Kmicic.

- Wypadł od jej ciała na sień, z sieni na podwórzec i taczał się jak pijany. Tam pięści do góry podniósłszy począł okropnym głosem wołać: "Takaż mi nagroda za moje rany, za moje trudy, za moję krew, za moję dla ojczyzny przychylność?!..." "Jedno jagnię (powiada) miałem, i to mi, Panie, zabrałeś. Zbrojnego męża (powiada) powalić, któren w hardości po ziemi stąpa, godna (powiada) boskiej ręki sprawa, ale gołębia niewinnego potrafi zadusić i kot, i jastrząb, i kania!... i..."

- Na rany boskie! - zakrzyknęła pani Andrzejowa - nie powtarzaj waść, bo nieszczęście na dom ściągniesz!

Charłamp przeżegnał się i dalej mówił:

- Myślało żołnierzysko, że się dosłużyło, a ot mu nagroda! Ha! Bóg najlepiej wie, co robi, choć tego ni rozumem ludzkim pojąć, ni sprawiedliwością ludzką odmierzyć! Zaraz tedy po onych bluźnierstwach stężał i na ziemię upadł, a ksiądz nad nim egzorcyzma odprawował, żeby sprośne duchy w niego nie wstąpiły, które mogły na bluźnierstwa się zwabić.

- Prędkoże przyszedł do siebie?

- Z godzinę leżał jak nieżywy, potem zasie się ocknął i wróciwszy do swojej kwatery nikogo widzieć nie chciał. W czasie pogrzebu przemówiłem do niego: "Panie Michale (powiadam) miej Boga w sercu!" On nic! Trzy dni siedziałem jeszcze w Częstochowie, bo mi go żal było odjeżdżać, alem na próżno we drzwi kołatał. Nie chciał mnie! Biłem się z myślami, co czynić, czy tentować dłużej u drzwi, czy jechać?... Jakże tak człeka bez nijakiej pociechy zostawić? Wszelako poznawszy, że nic nie wskóram, postanowiłem jechać do Skrzetuskiego. On przecie najlepszy jego przyjaciel, a pan Zagłoba drugi; może mu jako do serca trafią, a zwłaszcza pan Zagłoba, któren jest człowiek bystry i wie, jak do kogo przemówić.

- I byłeś waść u Skrzetuskich?

- Byłem, ale i tu Bóg nie pofortunił, bo oboje z panem Zagłobą wyjechali w Kaliskie, do pana Stanisława, rotmistrza. Nie umiał nikt powiedzieć, kiedy wrócą. Wówczas ja sobie pomyślałem: i tak mi droga na Żmudź, wstąpię do waćpaństwa dobrodziejstwa i opowiem, co się stało.

- Wiedziałem to dawno, że godny z waści kawaler - rzekł Kmicic.

- Nie o mnie tu chodzi, jeno o Wołodyjowskiego - odparł Charłamp - i przyznam się waćpaństwu, że się wielce o niego obawiam, aby umysł mu się nie pomieszał...

- Bóg go od tego ochroni - rzekła pani Andrzejowa.

- Jeśli go uchroni, to pewnikiem habit wdzieje, bo powiadam waćpaństwu, że takiej żałości, jakom żyw, nie widziałem... A szkoda żołnierza! Szkoda!

- Jak to szkoda? To chwały bożej przybędzie! - ozwała się znów Kmicicowa.

Charłamp począł wąsami ruszać i trzeć czoło.

- Owóż, mościa dobrodziko... albo przybędzie, albo i nie przybędzie. Policzcie no waćpaństwo, ilu to on pogan i heretyków w życiu zgładził, czym pewnie więcej Zbawiciela naszego i jego Najświętszą Matkę udelektował niż niejeden ksiądz kazaniami. Hm! Rzecz namysłu godna! Każdy niech służy chwale bożej, jak najlepiej umie... Owóż, widzicie państwo, między jezuitami znajdzie się zawsze siła od niego mądrzejszych, a takiej drugiej szabli w Rzeczypospolitej nie masz...

- Prawda jest, jak mi Bóg miły! - ozwał się Kmicic. - Nie wiesz waszmość, czyli on został w Częstochowie, czy pojechał?

- Był do chwili mego wyjazdu. Co potem uczynił, nie wiem. Wiem jeno, że broń Boże zapamiętania, broń Boże choroby, która często z desperacją idzie w parze, sam on tam będzie, bez pomocy, bez krewnego, bez przyjaciela, bez pociechy.

- Niechże cię Najświętsza Panna w cudownym miejscu ratuje, wierny przyjacielu! - zawołał nagle Kmicic - któryś mi tyle wyświadczył, że i brat nie uczyniłby więcej!

Pani Andrzejowa zamyśliła się głęboko i długi czas trwało milczenie, na koniec podniosła swą jasną głowę i rzekła:

- Jędrek, czy ty pamiętasz, ileśmy mu winni?

- Jeśli zapomnę, to od psa oczu pożyczę, bo swoimi nie będę śmiał na uczciwego człeka spojrzeć!

- Jędrek, ty go nie możesz tak ostawić.

- Jakże to?

- Jedź do niego.

- Oto zacne białogłowskie serce, oto zacna pani! - zawołał Charłamp chwytając ręce Kmicicowej i pokrywając je pocałunkami.

Ale Kmicicowi nie w smak była rada, więc począł głową kręcić i rzekł:

- Ja bym dla niego na koniec świata pojechał, ale... sama wiesz... żebyś to była zdrowa, nie mówię... ale sama wiesz! Broń Boże strachu jakiego, jakiej przygody... Usechłbym z niespokojności... Żona pierwsza niż najlepszy przyjaciel... Pana Michała mi żal ale... sama wiesz!...

- Ja się pod opieką laudańskich ojców zostanę. Teraz tu spokojnie, nie byle czego też się ulęknę. Bez woli bożej włos mi nie spadnie... A tam pan Michał ratunku może potrzebuje...

- Oj, potrzebuje! - wtrącił Charłamp.

- Słyszysz, Jędrek. Ja zdrowa. Krzywda mnie od nikogo nie spotka... Wiem ja, że ci niesporo odjeżdżać...

- Wolałbym na armaty z kociubą iść! - przerwał Kmicic.

- Zali to myślisz, że jak ostaniesz, nie będzie ci gorzko, ilekroć pomyślisz: przyjacielam zaniechał! A jeszcze i Pan Bóg w gniewie słusznym łatwo błogosławieństwa może umknąć!

- Sęk mi w głowę wbijasz. Powiadasz, że może błogosławieństwa umknąć? Tego się boję!

- Taki przyjaciel jak pan Michał, toż to święty obowiązek go ratować!

- Jać Michała kocham całym sercem. Trudno!... Kiedy trzeba, to rychło trzeba, bo tu każda godzina znaczy! Zaraz do stajen idę... Przez Bóg żywy, czy już nie ma innej rady? Licho tamtych nadało w Kaliskie jechać! Toć mi nie o siebie chodzi, ale o ciebie, krociu najmilszy! Wolałbym majętności stracić niż bez ciebie jeden dzień dychać. Kto by mi powiedział, że nie dla służby publicznej ciebie odjadę, to bym mu rękojeść po krzyżyk w gębę wsadził. Obowiązek - mówisz? Niechże będzie! Kiep, kto się ogląda! Żeby dla kogo innego, nie dla Michała, nigdy bym tego nie uczynił!

Tu zwrócił się do Charłampa:

- Mości panie, proszę ze mną do stajen, konie opatrzym. A ty, Oleńka, każ mi łuby pakować. Niech tam który z laudańskich omłotu pilnuje... Panie Charłamp, choć ze dwie niedziele musisz waćpan u nas posiedzieć, żony mi dopilnujesz. Może też się tu w okolicy jaka dzierżawa znajdzie. Bierz Lubicz! Co? Chodź waćpan do stajni! Za godzinę ruszam! Kiedy trzeba, to trzeba!...

 

Rozdział II

 

Jakoż dobrze jeszcze przed zachodem słońca ruszył rycerz, żegnany przez żonę łzami i krzyżem, w którym drzazgi świętego drzewa kunsztownie w złoto były osadzone. A że z dawnych lat bardzo był pan Kmicic do nagłych pochodów nawykły, więc ruszywszy gnał, jakby chodziło o doścignięcie umykających z łupem Tatarów.

Dobrawszy się do Wilna, jechał na Grodno, Białystok, a stamtąd do Siedlec się przebierał. Przejeżdżając przez Łuków dowiedział się, że państwo Skrzetuscy z dziećmi i panem Zagłobą dniem przedtem powrócili właśnie z Kaliskiego, więc postanowił do nich wstąpić, bo z kimże mógł nad ratowaniem Wołodyjowskiego skuteczniej się naradzić?

Przyjęli go tedy ze zdziwieniem i radością, która jednak zaraz w ciężki płacz się zmieniła, gdy im cel swego przybycia oznajmił.

Pan Zagłoba cały dzień uspokoić się nie mógł i nad stawem wciąż płakał tak rzewnie, że jak sam później powiadał: aż staw wezbrał i stawidła trzeba było otwierać. Ale wypłakawszy się poszedł po rozum do głowy i oto co mówił na naradzie:

- Jan nie może jechać, bo do kapturu obran, spraw zaś będzie siła, jako że po tylu wojnach pełno jest duchów niespokojnych. Z tego, co jegomość pan Kmicic powiada, widać, że bociany na zimę w Wodoktach zostaną, bo je tam do inwentarza roboczego policzono i funkcję spełnić muszą. Nie dziwota, że przy takim gospodarstwie niesporo waćpanu wyruszać w drogę, zwłaszcza że nie wiadomo, jak długo ona może potrwać. Wielkiegoś serca dowiódł, żeś wyjechał, ale mamli szczerze radzić, toć powiem: wracaj, gdyż tam bliższego jeszcze konfidenta potrzeba, który by do serca nie brał, choćby go i ofuknięto, i widzieć nie chciano. Patientia tam potrzebna i doświadczenie wielkie, a waszmość masz tylko przyjaźń dla Michała, która w takowym wypadku non sufficit. Nie gniewaj się jeno waść, bo sam przyznać musisz, żeśmy obaj z Janem dawniejsi przyjaciele i więcejśmy razem przygód przebyli. Miły Boże! Ileż to razy on mnie, a ja jego w opresji ratowałem!

- Gdybym się też zrzekł funkcji deputata? - przerwał Skrzetuski.

- Janie, to służba publiczna! - odparł surowo Zagłoba.

- Bóg widzi - mówił strapiony Skrzetuski - że stryjecznego mego, Stanisława, miłuję szczerym braterskim afektem, ale Michał bliższy mi niż brat.

- Mnie on i od rodzonego bliższy, tym bardziej że rodzonego nigdy nie miałem. Nie czas się o afekta spierać! Widzisz, Janie, żeby to nieszczęście świeżo w Michała uderzyło, może sam bym ci powiedział: daj katu kaptur i jedź! Ale policzmy, ile to już czasu upłynęło, nim Charłamp z Częstochowy na Żmudź zdążył, a pan Andrzej ze Żmudzi do nas. Teraz nie tylko trzeba do Michała jechać, ale przy nim zostać, nie tylko z nim płakać, ale perswadować; nie tylko mu Ukrzyżowanego jako przykład pokazywać, ale uciesznymi krotochwilami myśl i serce rozweselić. Ot, wiecie, kto powinien jechać? - Ja! I pojadę! Tak mi dopomóż Bóg! Znajdę go w Częstochowie, to go tu przywiozę; nie znajdę, to choćby na Multany za nim się powlokę i póty go szukać nie przestanę, póki o własnej mocy szczyptę tabaki sobie do nozdrzech podnieść zdołam.

Usłyszawszy to dwaj rycerze poczęli brać w objęcia pana Zagłobę, a on się rozczulił nieco i nad pana Michała nieszczęściem, i nad własnymi przyszłymi fatygami. Przeto łzy ronić począł, a wreszcie, gdy już miał uścisków dość, rzekł:

- Jeno mi za Michała nie dziękujcie, boście mu nie bliżsi ode mnie!

Na to Kmicic:

- Nie za Wołodyjowskiego my dziękujemy, ale żelazne lub też zgoła nieczłowiecze serce musiałby mieć ten, kto by się tą gotowością waćpana nie wzruszył, która w przyjacielskiej potrzebie na fatygi nie dba i na wiek względu nie ma. Inni w tym wieku o przypiecku ciepłym jeno myślą, a waćpan tak sobie o długiej drodze mówisz, jakbyś moje albo pana Skrzetuskiego miał lata.

Pan Zagłoba nie ukrywał wprawdzie swych lat, ale nie lubił w ogóle, aby przy nim o starości jako o towarzyszce niedołęstwa wspominano; więc choć miał oczy jeszcze czerwone, spojrzał bystro z pewnym niezadowoleniem na Kmicica i odparł:

- Mój mospanie! Kiedym siedmdziesiąty siódmy rok począł, ckliwo mi jakoś było na sercu, że to dwie siekiery nad karkiem wisiały; ale gdy mi ośmdziesiąty minął, taki duch we mnie wstąpił, że jeszcze mi żeniaczka po głowie chodziła. I widzielibyśmy, kto by z nas pierwszy miał się z czym pochwalić!

- Jać się nie chwalę, ale waszmości bym pochwały nie poskąpił.

- I pewnie bym waćpana skonfundował, jakom pana hetmana Potockiego w obliczu króla skonfundował, któren gdy mi do wieku przytyki dawał, wyzwałem go: kto więcej kozłów od razu machnie. I cóż się pokazało? Oto pan Rewera machnął trzy i hajducy musieli go podnosić, bo sam wstać nie mógł, a ja go naokolusieńko objechałem, mało trzydzieści pięć razy fiknąwszy. Spytaj się Skrzetuskiego, który na własne oczy na to patrzył.

Skrzetuski wiedział, że od pewnego czasu pan Zagłoba miał zwyczaj na niego się we wszystkim jako na naocznego świadka powoływać; więc ani okiem nie mrugnął, jeno o Wołodyjowskim znów mówić począł.

Zagłoba, pogrążywszy się w milczeniu, zamyślił się o czymś głęboko; na koniec po wieczerzy wpadł w lepszy humor i tak ozwał się do towarzyszów:

- Powiem wam to, w co by nie każdy rozum umiał ugodzić. Oto mam w Bogu nadzieję, że nasz Michał wyliże się łatwiej z tego postrzału, niż nam się na początku zdało.

- Dałby Bóg, ale skądże to waszmości do głowy przyszło? - pytał Kmicic.

- Hm! Tu trzeba i bystrego dowcipu, który z przyrodzenia jest dany, i eksperiencji wielkiej, której w waszych latach mieć nie możecie, i znajomości Michała. Każden ma inną naturę. W jednego, owo, tak nieszczęście uderzy, jakobyś, figuraliter mówiąc, kamień w rzekę wrzucił. Nibyć to woda po wierzchu tacite płynie, a przecie on tam na dnie leży, a bieg przyrodzony hamuje, a zawadza, a tak okrutnie rozdziera, i będzie leżał, będzie rozdzierał, póki wszystka woda do Styksu nie spłynie! Ty, Janie, do takich zaliczon być możesz; ale takim gorzej na świecie, bo w nich i boleść, i pamięć nie mija. Inny zasię, eo modo klęskę przyjmie, jakobyś go pięścią w kark huknął. Zamroczy go zrazu, potem przyjdzie do siebie, a gdy się siniec zgoi, to i zapomni. Oj, lepsza taka natura na tym pełnym przygód świecie.

Słuchali rycerze ze skupieniem mądrych słów pana Zagłoby, a on rad widział, że go z taką uwagą słuchają, i dalej mówił:

- Ja Michała na wskroś przeznałem i Bóg mi świadkiem, że nie chcę mu tu przymawiać, ale tak mi się widzi, że on więcej ożenku niż onej dziewczyny żałował. Nic to, że desperacja chwyciła go okrutna, boć i to nieszczęście, zwłaszcza dla niego, nad nieszczęściami. Nie wyimaginujecie sobie nawet, jaką ten chłop miał ochotę do ożenku. Nie masz w nim chciwości żadnej ni ambicji, ni prywaty; swojego odbieżał, fortunę tak dobrze jak utracił, o żołd się nie upominał; ale za wszystkie prace, za wszystkie zasługi niczego od Pana Boga i Rzeczypospolitej nie wyglądał, jeno żony. I to sobie w duszy wykalkulował, że mu się taki chleb należy; już, już miał go w gębę wziąść, aż tu jakoby mu kto w wąsy dmuchnął! Maszże teraz! Jedz! Co i dziwnego, że go desperacja chwyciła? Nie mówię, żeby i dziewki nie żałował, ale jak mi Bóg miły, tak ożenku więcej żałuje, choć sam przysiągłby, że jest przeciwnie.

- Dałby Bóg! - powtórzył Skrzetuski.

- Poczekajcie, niech jeno owe rany duszne mu się zamkną i świeżą skórą pokryją, a obaczym, czy mu dawna ochota nie powróci. Periculum w tym tylko, by teraz sub onere desperacji czegoś nie uczynił albo nie postanowił, czego by potem sam żałował. Ale co się miało stać, to się już stało, bo w nieszczęściu prędka rezolucja. Mój wyrostek już szatki ze skrzyń wyjmuje i układa, więc nie mówię tego, żeby nie jechać, chciałem tylko waszmościów pocieszyć.

- Znowu plastrem ojciec Michałowi będziesz! - rzekł Jan Skrzetuski.

- Jako i tobie byłem. Pamiętasz? Bylem go tylko prędko znalazł, bo się boję, że się w jakowejś pustelni przytai albo gdzie w dalekich stepach zapadnie, do których od młodu nawykł. Waszmość, panie Kmicic, przymawiałeś mi do wieku, a ja ci powiem, że jeśli kiedy gończy bojar tak z listem sunął, jako ja będę sunął, to mi każcie za powrotem nitki ze starych bławatów wyciągać, groch łuszczyć albo mi kądziel dajcie. Ani mnie niewygody nie zatrzymają, ani cudza gościnność skusi, ani jadło lub też napitek w pędzie zahamuje. Jeszczeście takiego pochodu nie widzieli! Już teraz ledwie usiedzieć mogę, właśnie jakoby mnie kto szydłem spod ławy ekscytował: już i koszulę podróżną kazałem sobie łojem kozłowym dla wstrętu gadowi wysmarować...

Pan Michael

Chapter I

After the close of the Hungarian war, when the marriage of Pan Andrei Kmita and Panna Aleksandra Billevich was celebrated, a cavalier, equally meritorious and famous in the Commonwealth, Pan Michael Volodyovski, colonel of the Lauda squadron, was to enter the bonds of marriage with Panna Anna Borzobogati Krasienski.

But notable hindrances rose, which delayed and put back the affair. The lady was a foster-daughter of Princess Griselda Vishnyevetski, without whose permission Panna Anna would in no wise consent to the wedding. Pan Michael was forced therefore to leave his affianced in Vodokty, by reason of the troubled times, and go alone to Zamost for the consent and the blessing of the princess.

But a favoring star did not guide him: he did not find the princess in Zamost; she had gone to the imperial court in Vienna for the education of her son. The persistent knight followed her even to Vienna, though that took much time. When he had arranged the affair there successfully, he turned homeward in confident hope.

He found troubled times at home: the army was forming a confederacy; in the Ukraine uprisings continued; at the eastern boundary the conflagration had not ceased. New forces were assembled to defend the frontiers even in some fashion. Before Pan Michael had reached Warsaw, he received a commission issued by the voevoda of Rus. Thinking that the country should be preferred at all times to private affairs, he relinquished his plan of immediate marriage and moved to the Ukraine. He campaigned in those regions some years, living in battles, in unspeakable hardships and labor, having barely a chance on occasions to send letters to the expectant lady.

Next he was envoy to the Crimea; then came the unfortunate civil war with Pan Lyubomirski, in which Volodyovski fought on the side of the king against that traitor and infamous man; then he went to the Ukraine a second time under Sobieski.

From these achievements the glory of his name increased in such manner that he was considered on all sides as the first soldier of the Commonwealth, but the years were passing for him in anxiety, sighs, and yearning. At last 1668 came, when he was sent at command of the castellan to rest; at the beginning of the year he went for the cherished lady, and taking her from Vodokty, they set out for Cracow.

They were journeying to Cracow, because Princess Griselda, who had returned from the dominions of the emperor, invited Pan Michael to have the marriage at that place, and offered herself to be mother to the bride.

The Kmitas remained at home, not thinking to receive early news from Pan Michael, and altogether intent on a new guest that was coming to Vodokty. Providence had till that time withheld from them children; now a change was impending, happy and in accordance with their wishes.

That year was surpassingly fruitful. Grain had given such a bountiful yield that the barns could not hold it, and the whole land, in the length and the breadth of it, was covered with stacks. In neighborhoods ravaged by war the young pine groves had grown in one spring more than in two years at other times. There was abundance of game and of mushrooms in the forests, as if the unusual fruitfulness of the earth had been extended to all things that lived on it. Hence the friends of Pan Michael drew happy omens for his marriage also, but the fates ordained otherwise.

 

Chapter II.

 

On a certain beautiful day of autumn Pan Andrei Kmita was sitting under the shady roof of a summer-house and drinking his after-dinner mead; he gazed at his wife from time to time through the lattice, which was grown over with wild hops. Pani Kmita was walking on a neatly swept path in front of the summer-house. The lady was unusually stately; bright-haired, with a face serene, almost angelic. She walked slowly and carefully, for there was in her a fulness of dignity and blessing.

Pan Andrei gazed at her with intense love. When she moved, his look turned after her with such attachment as a dog shows his master with his eyes. At moments he smiled, for he was greatly rejoiced at sight of her, and he twirled his mustache upward. At such moments there appeared on his face a certain expression of glad frolicsomeness. It was clear that the soldier was fun-loving by nature, and in years of single life had played many a prank.

Silence in the garden was broken only by the sound of over-ripe fruit dropping to the earth and the buzzing of insects. The weather had settled marvellously. It was the beginning of September. The sun burned no longer with excessive violence, but cast yet abundant golden rays. In these rays ruddy apples were shining among the gray leaves and hung in such numbers that they hid the branches. The limbs of plum-trees were bending under plums with bluish wax on them.

The first movement of air was shown by the spider-threads fastened to the trees; these swayed with a breeze so slight that it did not stir even the leaves.

Perhaps it was that calm in the world which had so filled Pan Kmita with joyfulness, for his face grew more radiant each moment. At last he took a draught of mead and said to his wife,-

˝Olenka, but come here! I will tell you something.˝

˝It may be something that I should not like to hear.˝

˝As God is dear to me, it is not. Give me your ear.˝

Saying this, he seized her by the waist, pressed his mustaches to her bright hair, and whispered, ˝If a boy, let him be Michael.˝

She turned away with face somewhat flushed, and whispered, ˝But you promised not to object to Heraclius.˝

˝Do you not see that it is to honor Volodyovski?˝

˝But should not the first remembrance be given to my grandfather?˝

˝And my benefactor- H'm! true-but the next will be Michael. It cannot be otherwise.˝

Here Olenka, standing up, tried to free herself from the arms of Pan Andrei; but he, gathering her in with still greater force, began to kiss her on the lips and the eyes, repeating at the same time,-

˝O thou my hundreds, my thousands, my dearest love!˝

Further conversation was interrupted by a lad who appeared at the end of the walk and ran quickly toward the summer-house.

˝What is wanted?˝ asked Kmita, freeing his wife.

˝Pan Kharlamp has come, and is waiting in the parlor,˝ said the boy.

˝And there he is himself!˝ exclaimed Kmita, at sight of a man approaching the summer-house. ˝For God's sake, how gray his mustache is! Greetings to you, dear comrade! greetings, old friend!˝

With these words he rushed from the summer-house, and hurried with open arms toward Pan Kharlamp. But first Pan Kharlamp bowed low to Olenka, whom he had seen in old times at the court of Kyedani; then he pressed her hand to his enormous mustache, and casting himself into the embraces of Kmita, sobbed on his shoulder.

˝For God's sake, what is the matter?˝ cried the astonished host.

˝God has given happiness to one and taken it from another,˝ said Kharlamp. ˝But the reasons of my sorrow I can tell only to you.˝

Here he looked at Olenka; she, seeing that he was unwilling to speak in her presence, said to her husband, ˝I will send mead to you, gentlemen, and now I leave you.˝

Kmita took Pan Kharlamp to the summer-house, and seating him on a bench, asked, ˝What is the matter? Are you in need of assistance? Count on me as on Zavisha!˝ [A celebrated bishop of Cracow, famous for ambition and success.]

˝Nothing is the matter with me,˝ said the old soldier, ˝and I need no assistance while I can move this hand and this sabre; but our friend, the most worthy cavalier in the Commonwealth, is in cruel suffering. I know not whether he is breathing yet.˝

˝By Christ's wounds! Has anything happened to Volodyovski?˝

˝Yes,˝ said Kharlamp, giving way to a new outburst of tears. ˝Know that Panna Anna Borzobogati has left this vale-˝

˝Is dead!˝ cried Kmita, seizing his head with both hands.

˝As a bird pierced by a shaft.˝

A moment of silence followed,-no sound but that of apples dropping here and there to the ground heavily, and of Pan Kharlamp panting more loudly while restraining his weeping. But Kmita was wringing his hands, and repeated, nodding his head,-

˝Dear God! dear God! dear God!˝

˝Your grace will not wonder at my tears,˝ said Kharlamp, at last; ˝for if your heart is pressed by unendurable pain at the mere tidings of what happened, what must it be to me, who was witness of her death and her pain, of her suffering, which surpassed every natural measure?˝

Here the servant appeared, bringing a tray with a decanter and a second glass on it; after him came Kmita's wife, who could not repress her curiosity. Looking at her husband's face and seeing in it deep suffering, she said straightway,-

˝What tidings have you brought? Do not dismiss me. I will comfort you as far as possible, or I will weep with you, or will help you with counsel.˝

˝Help for this will not be found in your head,˝ said Pan Andrei; ˝and I fear that your health will suffer from sorrow.˝

˝I can endure much. It is more grievous to live in uncertainty.˝

˝Anusia is dead,˝ said Kmita.

Olenka grew somewhat pale, and dropped on the bench heavily. Kmita thought that she would faint; but grief acted more quickly than the sudden announcement, and she began to weep. Both knights accompanied her immediately.

˝Olenka,˝ said Kmita, at last, wishing to turn his wife's thoughts in another direction, ˝do you not think that she is in heaven?˝

˝Not for her do I weep, but over the loss of her, and over the loneliness of Pan Michael. As to her eternal happiness, I should wish to have such hope for my own salvation as I have for hers. There was not a worthier maiden, or one of better heart, or more honest. O my Anulka! [A diminutive of endearment for Anna. Anusia is another form.] my Anulka, beloved!˝

˝I saw her death,˝ said Kharlamp; ˝may God grant us all to die with such piety!˝

Here silence followed, as if some of their sorrow had gone with their tears; then Kmita said, ˝Tell us how it was, and take some mead to support you.˝

˝Thank you,˝ said Kharlamp; ˝I will drink from time to time if you will drink with me; for pain seizes not only the heart, but the throat, like a wolf, and when it seizes a man it might choke him unless he received some assistance. I was going from Chenstohova to my native place to settle there quietly in my old age. I have had war enough; as a stripling I began to practise, and now my mustache is gray. If I cannot stay at home altogether, I will go out under some banner; but these military confederations to the loss of the country and the profit of the enemy, and these civil wars, have disgusted me thoroughly with arms. Dear God! the pelican nourishes its children with its blood, it is true; but this country has no longer even blood in its breast. Sviderski [One of the chiefs of a confederacy formed against the king, Yan Kazimir, by soldiers who had not received their pay.] was a great soldier. May God judge him!˝

˝My dearest Anulka!˝ interrupted Pani Kmita, with weeping, ˝without thee what would have happened to me and to all of us? Thou wert a refuge and a defence to me! O my beloved Anulka!˝

Hearing this, Kharlamp sobbed anew, but briefly, for Kmita interrupted him with a question, ˝But where did you meet Pan Michael?˝

˝In Chenstohova, where he and she intended to rest, for they were visiting the shrine there after the journey. He told me at once how he was going from your place to Cracow, to Princess Griselda, without whose permission and blessing Anusia was unwilling to marry. The maiden was in good health at that time, and Pan Michael was as joyful as a bird. 'See,' said he, 'the Lord God has given me a reward for my labor!' He boasted also not a little,-God comfort him!-and joked with me because I, as you know, quarrelled with him on a time concerning the lady, and we were to fight a duel. Where is she now, poor woman?˝

Here Kharlamp broke out again, but briefly, for Kmita stopped him a second time: ˝You say that she was well? How came the attack, then, so suddenly?˝

˝That it was sudden, is true. She was lodging with Pani Martsin Zamoyski, who, with her husband, was spending some time in Chenstohova. Pan Michael used to sit all the day with her; he complained of delay somewhat, and said they might be a whole year on the journey to Cracow, for every one on the way would detain him. And this is no wonder! Every man is glad to entertain such a soldier as Pan Michael, and whoever could catch him would keep him. He took me to the lady too, and threatened smilingly that he would cut me to pieces if I made love to her; but he was the whole world to her. At times, too, my heart sank, for my own sake, because a man in old age is like a nail in a wall. Never mind! But one night Pan Michael rushed in to me in dreadful distress: 'In God's name, can you find a doctor?' 'What has happened?' 'The sick woman knows no one!' 'When did she fall ill?' asked I. 'Pani Zamoyski has just given me word,' replied he. 'It is night now. Where can I look for a doctor, when there is nothing here but a cloister, and in the town more ruins than people?' I found a surgeon at last, and he was even unwilling to go; I had to drive him with weapons. But a priest was more needed then than a surgeon; we found at her bedside, in fact, a worthy Paulist, who, through prayer, had restored her to consciousness. She was able to receive the sacrament, and take an affecting farewell of Pan Michael. At noon of the following day it was all over with her. The surgeon said that some one must have given her something, though that is impossible, for witchcraft has no power in Chenstohova. But what happened to Pan Michael, what he said,-my hope is that the Lord Jesus will not account this to him, for a man does not reckon with words when pain is tearing him. You see,˝ Pan Kharlamp lowered his voice, ˝he blasphemed in his forgetfulness.˝

˝For God's sake, did he blaspheme?˝ inquired Kmita, in a whisper.

˝He rushed out from her corpse to the ante-chamber, from the ante-chamber to the yard, and reeled about like a drunken man. He raised his hands then, and began to cry with a dreadful voice: 'Such is the reward for my wounds, for my toils, for my blood, for my love of country! I had one lamb,' said he, 'and that one, O Lord, Thou didst take from me. To hurl down an armed man,' said he, 'who walks the earth in pride, is a deed for God's hand; but a cat, a hawk, or a kite can kill a harmless dove, and-'˝

˝By the wounds of God!˝ exclaimed Pani Kmita, ˝say no more, or you will draw misfortune on this house.˝

Kharlamp made the sign of the cross and continued, ˝The poor soldier thought that he had done service, and still this was his reward. Ah, God knows better what He does, though that is not to be understood by man's reason, nor measured by human justice. Straightway after this blasphemy he grew rigid and fell on the ground; and the priest read an exorcism over him, so that foul spirits should not enter him, as they might, enticed by his blasphemy.˝

˝Did he come to himself quickly?˝

˝He lay as if dead about an hour; then he recovered and went to his room; he would see no one. At the time of the burial I said to him, 'Pan Michael, have God in your heart.' He made me no answer. I stayed three days more in Chenstohova, for I was loath to leave him; but I knocked in vain at his door. He did not want me. I struggled with my thoughts: what was I to do,-try longer at the door, or go away? How was I to leave a man without comfort? But finding that I could do nothing, I resolved to go to Pan Yan Skshetuski. He is his best friend, and Pan Zagloba is his friend also; maybe they will touch his heart somehow, and especially Pan Zagloba, who is quick-witted, and knows how to talk over any man.˝

˝Did you go to Pan Yan?˝

˝I did, but God gave no luck, for he and Zagloba had gone to Kalish to Pan Stanislav. No one could tell when they would return. Then I thought to myself, 'As my road is toward Jmud, I will go to Pan Kmita and tell what has happened.'˝

˝I knew from of old that you were a worthy cavalier,˝ said Kmita.

˝It is not a question of me in this case, but of Pan Michael,˝ said Kharlamp; ˝and I confess that I fear for him greatly lest his mind be disturbed.˝

˝God preserve him from that!˝ said Pani Kmita.

˝If God preserves him, he will certainly take the habit, for I tell you that such sorrow I have never seen in my life. And it is a pity to lose such a soldier as he,-it is a pity!˝

˝How a pity? The glory of God will increase thereby,˝ said Pani Kmita.

Kharlamp's mustache began to quiver, and he rubbed his forehead.

˝Well, gracious benefactress, either it will increase or it will not increase. Consider how many Pagans and heretics he has destroyed in his life, by which he has surely delighted our Saviour and His Mother more than any one priest could with sermons. H'm! it is a thing worthy of thought! Let every one serve the glory of God as he knows best. Among the Jesuits legions of men may be found wiser than Pan Michael, but another such sabre as his there is not in the Commonwealth.˝

˝True, as God is dear to me!˝ cried Kmita. ˝Do you know whether he stayed in Chenstohova?˝

˝He was there when I left; what he did later, I know not. I know only this: God preserve him from losing his mind, God preserve him from sickness, which frequently comes with despair,-he will be alone, without aid, without a relative, without a friend, without consolation.˝

˝May the Most Holy Lady in that place of miracles save thee, faithful friend, who hast done so much for me that a brother could not have done more!˝

Pani Kmita fell into deep thought, and silence continued long; at last she raised her bright head, and said, ˝Yendrek, do you remember how much we owe him?˝

˝If I forget, I will borrow eyes from a dog, for I shall not dare to look an honest man in the face with my own eyes.˝

˝Yendrek, you cannot leave him in that state.˝

˝How can I help him?˝

˝Go to him.˝

˝There speaks a woman's honest heart; there is a noble woman,˝ cried Kharlamp, seizing her hands and covering them with kisses.

But the advice was not to Kmita's taste; hence he began to twist his head, and said, ˝I would go to the ends of the earth for him, but-you yourself know-if you were well-I do not say-but you know. God preserve you from any accident! I should wither away from anxiety- A wife is above the best friend. I am sorry for Pan Michael but-you yourself know-˝

˝I will remain under the protection of the Lauda fathers. It is peaceful here now, and I shall not be afraid of any small thing. Without God's will a hair will not fall from my head; and Pan Michael needs rescue, perhaps.˝

˝Oi, he needs it!˝ put in Kharlamp.

˝Yendrek, I am in good health. Harm will come to me from no one; I know that you are unwilling to go-˝

˝I would rather go against cannon with an oven-stick!˝ interrupted Kmita.

˝If you stay, do you think it will not be bitter for you here when you think, 'I have abandoned my friend'? and besides, the Lord God may easily take away His blessing in His just wrath.˝

˝You beat a knot into my head. You say that He may take away His blessing? I fear that.˝

˝It is a sacred duty to save such a friend as Pan Michael.˝

˝I love Michael with my whole heart. The case is a hard one! If there is need, there is urgent need, for every hour in this matter is important. I will go at once to the stables. By the living God, is there no other way out of it? The Evil One inspired Pan Yan and Zagloba to go to Kalish. It is not a question with me of myself, but of you, dearest. I would rather lose all I have than be without you one day. Should any one say that I go from you not on public service, I would plant my sword-hilt in his mouth to the cross. Duty, you say? Let it be so. He is a fool who hesitates. If this were for any one else but Michael, I never should do it.˝

Here Pan Andrei turned to Kharlamp. ˝Gracious sir, I beg you to come to the stable; we will choose horses. And you, Olenka, see that my trunk is ready. Let some of the Lauda men look to the threshing. Pan Kharlamp, you must stay with us even a fortnight; you will take care of my wife for me. Some land may be found for you here in the neighborhood. Take Lyubich! Come to the stable. I will start in an hour. If 'tis needful, 'tis needful!˝

Pan Michael

Introduction.

 

The great struggle begun by the Cossacks, and, after the victory at Korsun, continued by them and the Russian population of the Commonwealth, is described in ˝With Fire and Sword,˝ from the ambush on the Omelnik[1] to the battle of Berestechko. In ˝The Deluge˝ the Swedish invasion is the argument, and a mere reference is made to the war in which Moscow and the Ukraine are on one side and the Commonwealth on the other. In ˝Pan Michael,˝ the present volume and closing work of the trilogy, the invader is the Turk, whose forces, though victorious at Kamenyets, are defeated at Hotin.

˝With Fire and Sword˝ covers the war of 1648-49, which was ended at Zborovo, where a treaty most hateful to the Poles was concluded between the Cossacks and the Commonwealth. In the second war there was only one great action, that of Berestechko (1651), an action followed by the treaty of Belaya Tserkoff, oppressive to the Cossacks and impossible of execution.

The main event in the interval between Berestechko and the war with Moscow was the siege and peace of Jvanyets, of which mention is made in the introduction to ˝With Fire and Sword.˝

After Jvanyets the Cossacks turned to Moscow and swore allegiance to the Tsar in 1654; in that year the war was begun to which reference is made in ˝The Deluge.˝ In addition to the Cossack cause Moscow had questions of her own, and invaded the Commonwealth with two separate armies; of these one moved on White Russia and Lithuania, the other joined the forces of Hmelnitski.

Moscow had rapid and brilliant success in the north. Smolensk, Orsha, and Vityebsk were taken in the opening campaign, as were Vilno, Kovno, and Grodno in the following summer. In 1655 White Russia and nearly all Lithuania came under the hand of the Tsar.

In view of Moscow's great victories, Karl Gustav made a sudden descent on the Commonwealth. The Swedish monarch became master of Great and Little Poland almost without a blow. Yan Kazimir fled to Silesia, and a majority of the nobles took the oath to Karl Gustav.

Moving from the Ukraine, Hmelnitski and Buturlin, the Tsar's voevoda, carried all before them till they encamped outside Lvoff; there the Cossack hetman gave audience to an envoy from Yan Kazimir, and was persuaded to withdraw with his army, thus leaving the king one city in the Commonwealth, a great boon, as was evident soon after.

When Swedish success was almost perfect, and the Commonwealth seemed lost, the Swedes laid siege to Chenstohova. The amazing defence of that sanctuary roused religious spirit in the Poles, who had tired of Swedish rigor; they resumed allegiance to Yan Kazimir, who returned and rallied his adherents at Lvoff, the city spared by Hmelnitski. In the attempt to strike his rival in that capital of Red Russia, Karl Gustav made the swift though calamitous march across Poland which Sienkiewicz has described in ˝The Deluge˝ so vividly.

Soon after his return from Silesia, the Polish king sent an embassy to the Tsar. Austria sent another to strengthen it and arrange a treaty or a truce on some basis.

Yan Kazimir was eager for peace with Moscow at any price, especially a price paid in promises. The Tsar desired peace on terms that would give the Russian part of the Commonwealth to Moscow, Poland proper to become a hereditary kingdom in which the Tsar himself or his heir would succeed Yan Kazimir, and thus give to both States the same sovereign, though different administrations.

An agreement was effected: the sovereign or heir of Moscow was to succeed Yan Kazimir, details of boundaries and succession to be settled by the Diet, both sides to refrain from hostilities till the Swedes were expelled, and neither to make peace with Sweden separately.

Austria forced the Swedish garrison out of Cracow, and then induced the Elector of Brandenburg to desert Sweden. She did this by bringing Poland to grant independence to Princely, that is, Eastern Prussia, where the elector was duke and a vassal of the Commonwealth. The elector, who at that time held the casting vote in the choice of Emperor, agreed in return for the weighty service which Austria had shown him to give his voice for Leopold, who had just come to the throne in Vienna.

Austria, having secured the imperial election at Poland's expense, took no further step on behalf of the Commonwealth, but disposed troops in Southern Poland and secured her own interests. The Elector, to make his place certain in the final treaty, took active part against Sweden. Peace was concluded in 1657 and ratified in 1660 at Oliva, With the expulsion of the Swedes the historical part of ˝The Deluge˝ is ended, no further reference being made to the main war between the Commonwealth and Moscow.

Since the Turkish invasion described in ˝Pan Michael˝ was caused by events in this main war, a short account of its subsequent course and its connection with Turkey is in order in this place.

Bogdan Hmelnitski dreaded the truce between Moscow and Poland. He feared lest the Poles, outwitting the Tsar, might recover control of the Cossacks; hence he joined the alliance which Karl Gustav had made with Rakotsy in 1657 to dismember the Commonwealth. Rakotsy was defeated, and the alliance failed; both Moscow and Austria were opposed to it.

In 1657 Hmelnitski died, and was succeeded as hetman by Vygovski, chancellor of the Cossack army, though Yuri, the old hetman's son, had been chosen during his father's last illness. Vygovski was a noble, with leanings toward Poland, though his career was firm proof that he loved himself better than any cause.

In the following year the new hetman made a treaty at Gadyach with the Commonwealth, and in conjunction with a Polish army defeated Prince Trubetskoi in a battle at Konotop. The Polish Diet annulled now the terms of the treaty concluded with Moscow two years before. Various reasons were alleged for this action; the true reason was that in 1655 the succession to the Polish crown had been offered to Austria, and, though refused in public audience, had been accepted in private by the Emperor for his son Leopold. In the following year Austria advised the Poles unofficially to offer this crown (already disposed of) to the Tsar, and thus induce him to give the Commonwealth a respite, and turn his arms against Sweden.

The Poles followed this advice; the Tsar accepted their offer. When the service required had been rendered the treaty was broken. In the same year, however, Vygovski was deposed by the Cossacks, the treaty of Gadyach rejected, and Yuri Hmelnitski made hetman. The Cossacks were again in agreement with Moscow; but the Poles spared no effort to bring Yuri to their side, and they succeeded through the deposed hetman, Vygovski, who adhered to the Commonwealth so far.

Both sides were preparing their heaviest blows at this juncture, and 1660 brought victory to the Poles. In the beginning of that year Moscow had some success in Lithuania, but was forced back at last toward Smolensk. The best Polish armies, trained in the Swedish struggle, and leaders like Charnyetski, Sapyeha, and Kmita, turned the scale in White Russia. In the Ukraine the Poles, under Lyubomirski and Pototski, were strengthened by Tartars and met the forces of Moscow under Sheremetyeff, with the Cossacks under Yuri Hmelnitski. At the critical moment, and during action, Yuri deserted to the Poles, and secured the defeat of Sheremetyeff, who surrendered at Chudnovo and was sent a Tartar captive to the Crimea.

In all the shifting scenes of the conflict begun by the resolute Bogdan, there was nothing more striking than the conduct and person of Yuri Hmelnitski, who renounced all the work of his father. Great, it is said, was the wonder of the Poles when they saw him enter their camp. Bogdan Hmelnitski, a man of iron will and striking presence, had filled the whole Commonwealth with terror; his son gave way at the very first test put upon him, and in person was, as the Poles said, a dark, puny stripling, more like a timid novice in a monastery than a Cossack. In the words of the captive voevoda, Sheremetyeff, he was better fitted to be a gooseherd than a hetman.

The Polish generals thought now that the conflict was over, and that the garrisons of Moscow would evacuate the Ukraine; but they did not. At this juncture the Polish troops, unpaid for a long time, refused service, revolted, formed what they called a ˝sacred league,˝ and lived on the country. The Polish army vanished from the field, and after it the Tartars. Young Hmelnitski turned again to Moscow, and writing to the Tsar, declared that, forced by Cossack colonels, he had joined the Polish king, but wished to return to his former allegiance. Whatever his wishes may have been, he did not escape the Commonwealth; stronger men than he, and among them Vygovski, kept him well in hand. The Ukraine was split into two camps: that west of the river, or at least the Cossacks under Yuri Hmelnitski, obeyed the Commonwealth; the Eastern bank adhered to Moscow.

Two years later, Yuri, the helpless hetman, left his office and took refuge in a cloister. He was succeeded by Teterya, a partisan of Poland, which now made every promise to the leading Cossacks, not as in the old time when the single argument was sabres.

East of the Dnieper another hetman ruled; but there the Poles could take no part in struggles for the office. The rivalry was limited to partisans of Moscow. Besides the two groups of Cossacks on the Dnieper, there remained the Zaporojians. Teterya strove to win these to the Commonwealth, and Yan Kazimir, the king, assembled all the forces he could rally and crossed the Dnieper toward the end of 1663. At first he had success in some degree, but in the following year led back a shattered, hungry army.

Teterya had received a promise from the Zaporojians that they would follow the example of the Eastern Ukraine. The king having failed in his expedition, Teterya declared that peace must be concluded between the Commonwealth and Moscow to save the Ukraine; that the country was reduced to ruin by all parties, neither one of which could subjugate the other; and that to save themselves the Cossacks would be forced to seek protection of the Sultan.

Doroshenko succeeded Teterya in the hetman's office, and began to carry out this Cossack project. In 1666 he sent a message to the Porte declaring that the Ukraine was at the will of the Sultan.

The Sultan commanded the Khan to march to the Ukraine. Toward the end of that year the Tartars brought aid to the Cossacks, and the joint army swept the field of Polish forces.

Meanwhile negotiations had been pending a long time between the Commonwealth and Moscow. An insurrection under Lyubomirski brought the Poles to terms touching boundaries in the north. In the south Moscow demanded, besides the line of the Dnieper, Kieff and a certain district around it on the west. This the Poles refused stubbornly till Doroshenko's union with Turkey induced them to yield Kieff to Moscow for two years. On this basis a peace of twenty years was concluded in 1667, at Andrussoff near Smolensk. This peace became permanent afterward, and Kieff remained with Moscow.

In 1668 Yan Kazimir abdicated, hoping to secure the succession to a king in alliance with France, and avoid a conflict with Turkey through French intervention. No foreign candidate, however, found sufficient support, and Olshovski,[2] the crafty and ambitious vice-chancellor, proposed at an opportune moment Prince Michael Vishnyevetski, son of the renowned Yeremi, and he was elected in 1669. The new king, of whom a short sketch is given in ˝The Deluge˝ (Vol. II. page 253), was, like Yuri Hmelnitski, the imbecile son of a terrible father. Elected by the lesser nobility in a moment of spite against magnates, he found no support among the latter. Without merit or influence at home, he sought support in Austria, and married a sister of the Emperor Leopold. Powerless in dealing with the Cossacks, to whom his name was detestable, without friends, except among the petty nobles, whose support in that juncture was more damaging than useful, he made a Turkish war certain. It came three years later, when the Sultan marched to support Doroshenko, and began the siege of Kamenyets, described in ˝Pan Michael.˝

After the fall of Kamenyets, the Turks pushed on to Lvoff, and dictated the peace of Buchach, which gave Podolia and the western bank of the Dnieper, except Kieff and its district, to the Sultan.

The battle of Hotin, described in the epilogue, made Sobieski king in 1674. This election was considered a triumph for France, an enemy of Austria at that time; and during the earlier years of his reign Sobieski was on the French side, and had sound reasons for this policy. In 1674 the Elector of Brandenburg attacked Swedish Pomerania; France supported Sweden, and roused Poland to oppose the Elector, who had fought against Yan Kazimir, his own suzerain. Sobieski, supported by subsidies from France, made levies of troops, went to Dantzig in 1677, concluded with Sweden a secret agreement to make common cause with her and attack the Elector. But in spite of subsidies, preparations, and treaties, the Polish king took no action. Sweden, without an ally, was defeated; Poland lost the last chance of recovering Prussia, and holding thereby an independent position in Europe.

The influence of Austria, the power of the church, and the intrigues of his own wife, bore away Sobieski. He deserted the alliance with France. To the end of his life he served Austria far better than Poland, though not wishing to do so, and died in 1696 complaining of this world, in which, as he said, ˝sin, malice, and treason are rampant.˝

Jeremiah Curtin.

Cahirciveen, County Kerry, Ireland,

August 17, 1893.

Note.-The reign of Sobieski brought to an end that part of Polish history during which the Commonwealth was able to take the initiative in foreign politics. After Sobieski the Poles ceased to be a positive power in Europe.

I have not been able to verify the saying said to have been uttered by Sobieski at Vienna. In the text (page 401) he is made to say that Pani Wojnina (War's wife) may give birth to people, but Wojna (War) only destroys them. Who the Pani Wojnina was that Sobieski had in view I am unable to say at this moment, unless she was Peace.