WPROWADZENIE
Kulturowa i historyczna złożoność Włoch ukazuje, jak trudnym procesem jest konstruowanie jednolitej tożsamości narodowej w kontekście wielowymiarowych podziałów społecznych, językowych i historycznych. Te zróżnicowane aspekty stanowią ramy, w których toczą się nieustanne debaty dotyczące granic terytorialnych, zasadności przyjętych rozwiązań ustrojowych, a nawet samej przynależności państwowo-narodowej. Powstałe w 1861 roku w wyniku zjednoczenia siedmiu odrębnych państw Półwyspu Apenińskiego pod panowaniem dynastii sabaudzkiej, Włochy do dziś zmagają się z wyzwaniem budowania spójnego poczucia narodowej wspólnoty1. Włosi, istniejący jako polityczna jedność od ponad 160 lat, byli i nadal są społeczeństwem, którego przywiązanie i lojalność nie odnoszą się bezpośrednio do państwa, lecz do wspólnot partykularnych, takich jak miasto czy region. Włochy pozostają krajem "małych ojczyzn", "ojczyzną regionów"2.
Wydaje się, że przekonanie najważniejszych postaci XIX-wiecznej historii Włoch - Giuseppe Garibaldiego, Camilla Cavoura, Wiktora Emanuela II i Giuseppe Mazziniego - o konieczności zjednoczenia różnych jednostek terytorialnych Półwyspu Apenińskiego w ramach jednego państwa nie w pełni przetrwało próbę czasu. Proces integracji państwowej, zaprojektowany przez wspomnianych "ojców ojczyzny", napotykał na trudności wynikające z wielowiekowego zróżnicowania wewnętrznego w sferach kulturowej, politycznej i gospodarczej. Analizując przypadek Włoch oraz powszechną skłonność mieszkańców tego kraju do odrzucania czynników unifikacyjnych, należałoby zgodzić się ze słynną formułą austriackiego polityka Klemensa Lothara von Metternicha, który twierdził, że naród włoski nie istnieje, a Włochy są jedynie "wyrażeniem geograficznym"3.
Fakt, że przez wieki Półwysep Apeniński był podzielony na wiele odrębnych jednostek, a poszczególne jego terytoria znajdowały się pod wpływami obcych mocarstw, pozostawił widoczne do dzisiaj różnice pomiędzy regionami historycznymi Italii. Przekłada się to przede wszystkim na odmienny poziom rozwoju gospodarczego i społecznego Północy oraz Południa kraju, znany jako questione settentrionale i questione meridionale4. Jak stwierdził Tomasz Wituch, Włosi w swym odwiecznym poczuciu tożsamości regionalnej "dalecy byli od powszechnej świadomości wspólnoty narodowych losów". Cytowany polski historyk wyjaśnił, że "dziedzictwo kultury i historii ich kraju było tak wielkie i bogate, stanowiące tak znaczną część kulturowego spadku całej Europy, że dość powszechnie uważano je za dziedzictwo ogólnoeuropejskie"5.
Odwołując się do utrwalonego zarówno w pracach historiograficznych, jak i w zbiorowej świadomości schematu tradycyjnego podziału Włoch na Północ i Południe, można stwierdzić, że stanowi on jeden z kluczowych problemów w historii Włoch - od chwili politycznego zjednoczenia kraju w 1861 roku aż po czasy współczesne. Koncepcja tak zwanych "dwóch Italii" była uzasadniona realiami, z którymi musiało zmierzyć się państwo włoskie bezpośrednio po zjednoczeniu w połowie XIX wieku, i pozostaje aktualna do dziś. Najbardziej wyrazistym przykładem podkreślania różnorakich odrębności, prowadzenia szeroko zakrojonej działalności separatystycznej oraz dążenia do stworzenia "nowego narodu" jest we Włoszech przypadek hipotetycznej jednostki terytorialnej na Północy kraju - Padanii.
Zauważmy, że termin "Padania" upowszechnił się w dyskursie publicznym we Włoszech głównie za sprawą jego instrumentalnego wykorzystania w retoryce politycznej Ligi Północnej, która propagowała postulaty separatystyczne na rzecz utworzenia niezależnego państwa padańskiego. Tradycyjny podział Włoch na Północ i Południe, traktowane jako odrębne pod względem społecznym, kulturowym i gospodarczym jednostki, stanowił podstawę do konstrukcji idei Padanii. Owa dwubiegunowość, zakorzeniona w różnicach regionalnych, odegrała kluczową rolę w rozwoju nacjonalizmu partykularnego, który znalazł wyraz w formie "etnonacjonalizmu padańskiego". Ideologia ta początkowo skupiała się na dążeniu do kulturowego, a z czasem także politycznego usamodzielnienia się "wspólnoty" zdefiniowanej na podstawie etniczno-językowych więzi oraz obronie jej tożsamości przed zewnętrznymi wpływami postrzeganymi jako zagrożenie. Koncepcja stworzenia nowego narodu i państwa na północy Włoch stała się poważnym wyzwaniem dla dziedzictwa włoskiego risorgimenta, ruchu jednoczącego Włochów wokół idei wspólnej przynależności do jednego państwa narodowego. Koncepcja padańska stała się istotnym kontrapunktem wobec życia społeczno-politycznego współczesnych Włoch. Idei niepodległej Padanii przypisuje się miano najbardziej znanego i najczęściej przywoływanego przykładu włoskiego separatyzmu, a narodziny tożsamości północnowłoskiej/padańskiej można uznać za jedną z największych nowości kulturalno-politycznych w historii współczesnych Włoch. Zakładając w 1989 roku Ligę Północną, powstałą z sojuszu Ligi Lombardzkiej z innymi ugrupowaniami autonomistycznymi, lombardzki robotnik i niedoszły lekarz Umberto Bossi postawił sobie za cel obudzenie w ludności północnowłoskiej dumy z przynależności regionalnej. Wykorzystując pamięć historyczną, mitologię celtycką oraz kulturę plemienną, chciał podkreślić wyjątkowość wspólnoty kulturowej ziem padańskich, choć była ona w wielu aspektach bardziej wyobrażona niż rzeczywista. Należy bowiem zaznaczyć, że obszar Padanii nie jest jednorodny ani kulturowo, ani językowo, ani w sensie gospodarczym, geograficznym czy historycznym.
Nie ulega wątpliwości, że historia Padanii jako fenomenu kulturowo-politycznego, który przeżywał swój renesans w latach dziewięćdziesiątych XX wieku, jest krótka w porównaniu z ponad 160-letnią historią zjednoczonego państwa włoskiego czy też w odniesieniu do długowieczności demokratycznego systemu politycznego, który ukształtował się we Włoszech po II wojnie światowej6. Oparcie próby kreacji tożsamości padańskiej przez Ligę Północną na działalności średniowiecznej Ligi Lombardzkiej (Lega Lombarda) oraz myśli XIX-wiecznych włoskich federalistów zdecydowanie wydłuża jednak i w pewnym sensie legitymizuje jej genealogię.
Warto jednak zauważyć, iż do lat osiemdziesiątych XX wieku termin Padania nie posiadał konotacji politycznych. Etymologia tego słowa wywodzi się od przymiotnika "padana", który pochodzi z kolei od łacińskiego rzeczownika "Padus" - nazwy rzeki Pad (il Po), najdłuższej i największej rzeki Włoch. Współczesne użycie terminu "Padania" zastąpiło starożytne określenie Galia Cisalpińska (Gallia Cisalpina) oraz późniejsze wyrażenie Italia Superiore, czyli "Górne Włochy". Początkowo termin ten funkcjonował głównie jako pojęcie geograficzne, odnoszące się do Niziny Padańskiej (Pianura Padana), czyli regionu geograficznego w północnych Włoszech, obejmującego deltę rzeki Pad oraz otoczonego z północy i zachodu Alpami. "Padania" znalazła również zastosowanie w badaniach kulturowych, lingwistycznych oraz etnolingwistycznych, a także pojawiała się w sztuce, odzwierciedlając różnorodność kulturową i historyczną tego obszaru7.
Jednym z pierwszych kluczowych tekstów definiujących Padanię było wydane w 1910 roku przez wydawnictwo Hoepli studium pt. Geografia Economica Sociale dell'Italia autorstwa Angela Marianiego. W swojej pracy autor dokonał podziału terytorium Półwyspu Apenińskiego na Padanię oraz część apenińską8. Termin ten pojawił się kolejno w encyklopedii Il Milione Instytutu Geograficznego De Agostini z 1959 roku jako synonim Niziny Padańsko-Weneckiej9. Podobnie według Encyklopedii Treccani Padania to nazwa określająca Dolinę Padu, w ramach której wyróżnia się górną Padanię - obejmującą terytorium równiny Piemontu - oraz dolną, obejmującą terytorium równiny lombardzkiej oraz weneckiej10.
Należy podkreślić, iż swoisty renesans koncepcji Padanii w latach dziewięćdziesiątych XX wieku nie był jednak związany jedynie z działalnością polityczną Ligi Północnej. Jak zauważył mediolański filozof i dziennikarz Paolo Bracalini, fenomen Padanii rozumianej jako odrębny byt historyczno-kulturowy i geograficzny nie był przedmiotem rozważań tylko założyciela partii, Umberta Bossiego, czy koncepcji jej głównego ideologa Gianfranca Migliego. Jak wykazał Bracalini, zbiegło się to z publikacją raportu na temat Padanii opublikowanego przez Fundację Agnelli w 1992 roku11. Jak zauważył natomiast polski historyk Stefan Bielański, środowisko związane z turyńskim instytutem badawczym nie reprezentowało jednak opcji radykalnie federalistycznej czy separatystycznej, lecz wskazywało na konieczność reform, które umożliwiłyby bardziej sprawne funkcjonowanie regionów w ramach unitarnego państwa włoskiego12.
Kilka rozważań teoretycznych
Doświadczenie historyczne w wymiarze cywilizacyjnym pokazuje, że najlepszym gwarantem rozwoju narodu pozostaje rama państwa narodowego. Brak takiej struktury może natomiast działać destrukcyjnie na losy danego narodu. Literatura przedmiotu dotycząca problemu kształtowania się współczesnych narodów dostarcza gruntownej wiedzy na temat funkcjonowania zarówno państw, w tym państw narodowych, jak i narodów czy wspólnot etnicznych. Jeśli jednak, porzucając definicje zastane, podda się krytycznej interpretacji pojęcia wyjściowe, takie jak naród, nacjonalizm czy tożsamość narodowa, wybrane pole badawcze multiplikuje swoją złożoność. Współcześnie, gdy mowa o "narodzie", za tym terminem kryje się idea, która w jej pierwotnym, XIX-wiecznym znaczeniu jest praktycznie niemożliwa do zrealizowania. Historycznie uzasadnione teorie, definicje oraz paradygmaty coraz bardziej tracą swoją aktualność i wymagają ponownej weryfikacji oraz redefinicji. Badacze zajmujący się problematyką narodową wciąż poszukują satysfakcjonującej odpowiedzi na pytanie: czym jest naród?
Odnosząc się do tak zwanej "kwestii padańskiej" (la questione padana), zauważamy, że jest ona zjawiskiem paradygmatycznym. Podobnie jak paradygmatyczną pozostaje we Włoszech kwestia narodowa (la questione nazionale) oraz składające się na nią odmienności rozwoju strategii społeczno-kulturowych oraz polityczno-gospodarczych pomiędzy północną a południową częścią kraju. Z drugiej strony należy jednakże zauważyć, że pomimo ustalonego sposobu postrzegania tych zagadnień problematyka ta - będąca dynamicznym wyznacznikiem włoskiej rzeczywistości - pozostaje przedmiotem nieustannych analiz, przybierając wielowątkową oraz zróżnicowaną oprawę zarówno interpretacyjną, jak i metodyczną.
Rozpoczynając rozważania nad źródłami oraz rozwojem koncepcji Padanii rozumianej jako przykład etnonacjonalizmu dążącego do stworzenia odrębnego narodu - które są głównym przedmiotem niniejszej książki - wydaje się słusznym odniesienie do kwestii związanych z definicją oraz interpretacją narodu jako problemu badawczego. Dla potrzeb analizy podjętej problematyki koniecznym okazało się zmierzenie z licznymi trudnościami terminologiczno-definicyjnymi związanymi z określeniem fundamentalnych pojęć, takich jak naród, etnonacjonalizm oraz tożsamość narodowa. Należy podkreślić, iż we współczesnej li- teraturze przedmiotu pojęcie "naród" pretenduje obok "państwa" do głównej kategorii, przy pomocy której wyjaśnia się społeczną naturę człowieka13. Wypracowanie ścisłej definicji narodu wydaje się jednak przedsięwzięciem niebywale trudnym do zrealizowania lub wręcz niemożliwym. Nie ulega wątpliwości, że pojęcie to budzi wiele kontrowersji. Badania problematyki narodowej mogą być prowadzone bowiem z różnorodnych perspektyw poznawczych, a w przypadku definiowania narodu zachodzą często spory terminologiczne. Istnieją rozbieżności pomiędzy stanowiskiem politologów, kulturoznawców, socjologów, antropologów czy historyków.
Ze względu na to, że jednoznaczne wskazanie czynników koniecznych do zdefiniowania narodu stało się mylne i niekompletne, współcześnie częściej zwraca się uwagę na złożony splot podejść teoretycznych do problematyki związanej z tym pojęciem. Warto zauważyć, że choć niektóre kombinacje, takie jak połączenie socjologii i politologii (socjologia polityki), są już powszechne w badaniach, inne - na przykład podejście antropologiczne - pozostają zdecydowanie mniej popularne. Jak zauważył polski socjolog Jacek Wódz, można wręcz stwierdzić, że są one rzadkością. Prace z zakresu antropologii polityki, szczególnie w Polsce, są nieliczne w naukowym dyskursie dotyczącym relacji między społeczeństwem a polityką14. Podobnie marginalne wydaje się także podejście kulturoznawcze.
Podejmując próbę zbadania kształtowania się oraz kompozycji tożsamości regionalnej i narodowej na przykładzie Padanii, należy zauważyć, że analizy kulturoznawcze byłyby trudne do przeprowadzenia bez uwzględnienia perspektywy politologicznej - i odwrotnie15. Interdyscyplinarne podejście do zjawiska, które na pierwszy rzut oka wydaje się wyłącznie polityczne, może opierać się zarówno na podstawach antropologii kulturowej i politycznej, jak i na analizie historycznej, co nadaje badaniom oryginalny charakter, sytuując je na styku kulturoznawstwa i politologii. Warto podkreślić, że o interdyscyplinarnym podejściu do problematyki tak zwanej "padańskości" zadecydowały nie tylko jej aktualność, ale także wzajemne przenikanie się różnych obszarów badawczych. Wydaje się, że właśnie wspomniana perspektywa, wzbogacona o narzędzia właściwe dla historii czy socjologii, jest kluczowa dla zrozumienia procesów kształtujących południową część Starego Kontynentu. Należy bowiem zauważyć, że następstwa analizowanego zjawiska są szczególnie widoczne w większości krajów romańskich, a w szerszym kontekście tak zwanej Europy Śródziemnomorskiej, gdzie mozaika losów historycznych poszczególnych ludów oraz grup etnicznych jest niejako wpisana w istotę tradycji regionalnych. Jak zauważył polski prawnik Witold Misiuda-Rewera, jest to ściśle powiązane z systemem autonomii, bowiem decentralizacja regionalna rozpoczęła się na tamtych obszarach z potrzeby zapewnienia "mniejszościom" autonomii oraz opieki16.
Zjawisko etnonacjonalizmu w północnych Włoszech, na przykładzie Padanii, należy uznać za istotne poznawczo, ponieważ wypracowane przez lata mechanizmy i strategie stanowią odpowiedź na liczne wyzwania związane z działalnością współczesnych europejskich ruchów nacjonalistyczno-populistycznych. Proces kształtowania się nowoczesnych narodów w ciągu ostatnich dwóch stuleci uległ wyraźnemu zdynamizowaniu za sprawą zjawisk zachodzących na płaszczyznach politycznej, kulturowej, społecznej oraz techniczno-cywilizacyjnej. Co więcej, we Włoszech wyraźnie dostrzegalna stała się odmienność tego zjawiska na tle innych państw europejskich17. Zainteresowanie tym zagadnieniem wynikało z chęci zbadania zjawiska, które mimo rozbudowanej strategii formalnie nigdy nie zaistniało. W tym kontekście porównanie z innymi rzeczywistymi przykładami separatyzmu czy procesami tworzenia współczesnych narodów, takimi jak przypadki Katalonii czy Kraju Basków, staje się szczególnie interesujące18.
Przyjęta w pracy perspektywa narodu, oscylująca na pograniczu nauk o kulturze oraz polityce, opiera się głównie na paradygmacie modernistycznym. Oznacza to, że koncept narodu osadzony jest w sferze społeczno-kulturowej i politycznej oraz traktowany jako twór współczesny. Prezentowane stanowisko stanowi kompilację różnych interpretacji pojęcia "narodu", aczkolwiek nie jest z nimi całkowicie zgodne.
Jedno z podejść jest bliskie politycznej koncepcji narodu, będącej dziedzictwem Wielkiej Rewolucji Francuskiej, wywodzącej się między innymi z założeń Marsyliusza z Padwy, a współcześnie skonceptualizowanej przez Ernesta Gellnera. Interpretacja tego brytyjskiego antropologa i filozofa koncentruje się na relacjach pomiędzy narodem a nacjonalizmem, zakładając, że nacjonalizm był pierwotny, a powstanie narodu stanowi jego ekspresję. W tym ujęciu naród definiowany jest poprzez nacjonalizm, który rozumiany jest jako postulat pokrywania się granic etnicznych i państwowych19. Koncepcja narodu w tym rozumieniu (wiodąca od państwa do narodu) kładzie więc nacisk na racjonalne przesłanki, takie jak państwo czy prawo, oraz została przyjęta i ugruntowana w posiadających nieprzerwaną tradycję istnienia państwach Europy Zachodniej oraz na terytorium Stanów Zjednoczonych Ameryki.
Powyższej koncepcji narodu/nacjonalizmu (tzw. politycznego) przeciwstawiana jest koncepcja etniczno-kulturowa, wykształcona w Europie w dobie wojen napoleońskich i opracowana przez niemieckiego filozofa Johanna Gottfrieda Herdera, uznawanego za głównego twórcę etnicznego rozumienia kategorii "naród". Będąc wyrazem buntu przeciwko racjonalnym założeniom oświecenia, ta koncepcja przyjmuje za istotne przyczyny powstania narodu wywołujące emocje czynniki pozaracjonalne, takie jak język, religia, zwyczaje, tradycje, historia i terytorium. W skrajnych sytuacjach pozwalają one na przetrwanie narodu nawet bez własnego państwa. Ten proces kształtowania się narodu określa się jako drogę od narodu do państwa20.
Rozwijając tę koncepcję, norweski antropolog społeczny Thomas Hylland Eriksen wyróżnił występującą we współczesnym świecie kategorię "protonarodów", czyli grup etnicznych, które same uważają się za prawdziwe narody, ale nie są uznane jako odrębne byty, którym przysługiwałaby polityczna autonomia na arenie międzynarodowej. Wobec tego typu grup etnicznych używa się również określenia "zalążek narodu" lub alternatywnie terminu "naród bez państwa". Rozumie się przez to, że potencjalnie każda grupa etniczna w przyszłości może stać się narodem21.
Podobne stanowisko przedstawiła Montserrat Guibernau. Skonceptualizowany przez katalońską badaczkę model narodu podkreśla nie tylko rolę narodów bez państw czy wpływu globalizacji na rozwój dzisiejszych ruchów nacjonalistycznych, ale również wskazuje nacjonalizm jako źródło tożsamości. W ślad za postawionymi przez Guibernau w wydanej w 2007 roku książce pt. The Identity of Nation pytaniami o tożsamość narodową, jej rodzaje oraz główne wyzwania spowodowane wzmocnieniem się współcześnie tożsamości regionalnej i wzrost różnorodności kulturowej poruszone w poniższej pracy kwestie dotyczące tożsamości narodowej nawiązują w jakimś stopniu do teorii katalońskiej badaczki22.
Z kolei koncepcja narodu Antoniny Kłoskowskiej uznaje, że w potocznym rozumieniu słowo "naród" oznacza zbiorowość, w której naturalne więzi wyrosły ze wspólnoty przekonań i terytorium. Takie podejście polska socjolożka przedstawiła w wydanej w 1996 roku książce pt. Kultury narodowe u korzeni. Jak dowiodła, przynależność do określonego narodu ma postać silnie przeżywanej, emocjonalnej wiary, która jest wynikiem procesu kulturowego i społecznego przypisania. Kłoskowska wskazała również na związek pomiędzy formującymi się narodami a ich pierwotnym etnicznym podłożem. Grupa etniczna i naród są jej zdaniem zbiorowościami o charakterze wspólnoty, określonymi przez względnie odrębną tożsamość oraz specyficzność kulturowych właściwości. Istotą narodu jest w tym ujęciu autoteliczna kultura wyspecjalizowanych dziedzin życia. Do tożsamości narodu socjolożka zaliczyła między innymi poczucie ich ciągłości23.
Jeszcze inne stanowisko teoretyczne koresponduje z aspektem autoidentyfikacji narodowej zaproponowanym przez Benedicta Andersona. Określając naród jako "wspólnotę wyobrażoną", amerykański historyk i politolog uznał go za rodzaj zbiorowego złudzenia, które ważniejsze jest od faktycznych dziejów wspólnoty. Mówiąc o narodzie czy przynależności narodowej, określił on naród pewnego rodzaju reliktem kulturowym. Analizując źródła nacjonalizmu, stwierdził, że owe wspólnoty ujawniały zasadę tworzenia się narodów przez zaszczepianie ludziom wyobrażenia o ponadlokalnej wspólnocie, jaką tworzą. Pokazały też kreacyjny charakter wyobraźni, która potrafiła wiązać abstrakcyjne kategorie narodu, państwa i narodowej ojczyzny z jakimś realnym obszarem. Jednocześnie wskazywała tożsamość jako konieczną oraz spoiwo narodu. Wspólnota według tej teorii jest wyobrażona, ponieważ jej członkowie nigdy nie znają większości swych rodaków, nie spotykają ich ani też nic o nich nie wiedzą, a pomimo to w swych umysłach tworzą obraz wspólnoty24. Dopełnieniem rozważań teoretycznych jest koncepcja "tradycji wynalezionej" Erica Hobsbawma, która w ujęciu brytyjskiego historyka służy budowaniu wspólnej tożsamości narodowej przez działania o charakterze rytualnym bądź symbolicznym. Doprowadza to często do mitologizowania relacji jednostki z przeszłością25.
Nie ulega wątpliwości, że krytyczna analiza literatury przedmiotu wskazuje na istnienie licznych opracowań poświęconych procesom powstawania poszczególnych narodów, aczkolwiek trudno odnaleźć w nich odpowiedź na kluczowe pytanie badawcze dotyczące próby stworzenia narodu padańskiego. Odchodząc od ogólnoprzekrojowego ujęcia terminu "naród" zawartego w obfitej literaturze przedmiotu, warto zastanowić się, czy na przykładzie etnonacjonalizmu padańskiego możemy mówić o zasadniczym zwrocie w tym paradygmacie.
Biorąc pod uwagę przedstawione rozważania, na potrzeby niniejszej pracy, pojęcie etnonacjonalizmu uznałam zarówno za ruch społeczny z zapleczem kulturowym, jak i za ideę, która ten ruch legitymizuje. Naród znajduje się zaś w jej centrum i jest tutaj rozumiany jako forma wspólnoty wyobrażonej, ukonstytuowanej wokół kluczowych dla niej wartości kulturowych, jak język, tradycja czy zwyczaje, ale także wspólnej pamięci historycznej. Pamięć ta obejmuje nie tylko wydarzenia historyczne, ale także mity i legendy związane z przeszłością wspólnoty. Charakteryzuje się istnieniem więzi społecznej i poczucia przynależności, a także dążeniem do samorealizacji na płaszczyźnie politycznej.
W tak obranej optyce, biorąc pod uwagę ambicje Padańczyków związane z utworzeniem odrębnego państwa, szczególnie interesujące - ze względu na geograficzne usytuowanie regionu - jest podkreślenie dominującego nurtu w kształtowaniu się tożsamości Padanii. Należy bowiem pamiętać, że leży ona na terytorium kraju mocno związanego z wartościami świata Zachodu, w którym - jak już wspomniano - obecne były koncepcje nacjonalizmu politycznego. Z drugiej jednak strony trzeba zauważyć, że nieposiadająca własnego państwa (zjednoczenie w XIX wieku doprowadziło do utworzeniem państwa włoskiego, a nie padańskiego) Padania poszukiwała źródeł swojej tożsamości w wartościach nacjonalizmu kulturowego, co było charakterystyczne dla wspólnot Europy Środkowej i Wschodniej.
Przegląd literatury
Problematyka padańska - rozumiana jako swoisty przykład etnonacjonalizmu - to zagadnienie dotąd niezbadane kompleksowo przez polskich badaczy. Chociaż polscy uczeni przedstawiają historię (Józef Andrzej Gierowski, Tomasz Wituch, Mieczysław Żywczyński), ustrój i system polityczny (Izolda Bokszczanin-Gołaś, Rafał Dudała, Małgorzata Lorencka, Zbigniew Machelski, Stefan Bielański, Witold Misiuda-Rewera, Piotr Podemski, Dorota Struska, Zbigniew Witkowski, Janina Zakrzewska), historię idei i myśli politycznej (Marek Bankowicz, Jacek Bartyzel, Wiesław Kozub-Ciembroniewicz, Joanna Sondel-Cedaramas) czy różnorodność kulturową Włoch (Karolina Golemo, Agnieszka Małek), to kwestia padańska dopiero od kilku lat stała się samodzielnym obiektem ich badań.
W polskiej literaturze przedmiotu jedną z pierwszych publikacji poświęconej Padanii był rozdział pt. Zielone słońce Alp. Padania - między mitem a rzeczywistością autorstwa socjolożki kultury Karoliny Golemo w wydanej w 2013 roku monografii Włochy wielokulturowe. Regionalizmy, mniejszości, migracje26. Wspomniane studium traktuje o włoskich tendencjach separatystycznych, a więc między innymi o projekcie utworzenia niezależnego państwa Padanii, promowanym przez przedstawicieli Ligi Północnej. Z podobnej perspektywy badawczej problemem tym Golemo zajęła się w artykule pt. Zielone ludy Padanii. Plemienne fantazje i ekonomiczne interesy włoskich separatystów, przedstawiając czynniki kształtujące padańskie poczucie tożsamości oraz wskazując uwarunkowania padańskiego separatyzmu, a także program i retorykę wyborczą partii27.
Próbę zmierzenia się z tym zagadnieniem podjął także - w artykule Koncepcja Padanii na przełomie XX i XXI wieku opublikowanym w "Przeglądzie Geopolitycznym" w 2016 roku - Stefan Bielański28. Wspomniany historyk poruszył w nim kwestię określenia zasięgu Padanii promowanej przez zwolenników konfederacji północnych i środkowych regionów Włoch. Zaprezentował również sposoby implementacji tej koncepcji proponowane w połowie lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku z inicjatywy Ligi Północnej, jak i przez jednego z włoskich teoretyków federalizmu, Gianfranca Migliego. Z kolei Joanna Woźniak w artykule pt. Federalizm w programie politycznym Ligi Północnej na rzecz Niepodległości Padanii podjęła kwestię koncepcji federalistycznych propagowanych przez partię, sygnalizując tym samym konieczność podjęcia badań nad tym obszarem29. Tematykę tę rozwinęła następnie w swojej dysertacji doktorskiej pt. Rozwój Ligi Północnej na rzecz Niepodległości Padanii w systemie politycznym Republiki Włoskiej. Implikacje dla regionalizmu włoskiego i europejskiego30. Omawiając dotychczasowy stan wiedzy i zakres polskich badań traktujących o podobnej problematyce, warto również zwrócić uwagę na powstałe w Instytucie Politologii i Dziennikarstwa Uniwersytetu Śląskiego prace doktorskie: podejmujące kwestię włoskiego regionalizmu studium Anny Kozub pt. Regionalizm włoski na przykładzie Lombardii, Piemontu i Veneto oraz dotyczącą włoskiego systemu partyjnego pracę Małgorzaty Lorenckiej pt. Włoski system partyjny31. Wspomniane dysertacje, pomimo skrupulatnie zsyntetyzowanej wiedzy, są jednak studiami politologicznymi traktującymi głównie o włoskim systemie politycznym, a nie o tak złożonej koncepcji, jaką jest Padania.
Niniejsza monografia w przeważającej części oparta jest o aktualną literaturę włoskojęzyczną oraz reprezentatywne materiały prasowe. Ważne miejsce zajmują również analizy prowadzone przez włoskie i międzynarodowe ośrodki badawcze oraz bieżące raporty i ekspertyzy. Spośród włoskich autorów należy tu przede wszystkim wymienić monografie Ilva Diamantiego (m.in. La Lega: geografia, storia e sociologia di un nuovo soggetto politico, Il male del Nord. Lega, localismo, secessione) oraz Roberta Biorcio (m.in. La Padania promessa: genealogia e storia dell'immaginario leghista, La rivincita del Nord. La Lega dalla contestazione al governo)32. Niewątpliwie istotnym głosem w dyskusji jest również pozycja określającego ideologię Ligi kulturowym i tożsamościowym fundamentalizmem antropologa Marca Aimego (Verdi trib? del Nord. La Lega vista da un antropologo)33, a także publikacje Gianluki Passarelliego oraz Daria Tuorto. Wspomniani autorzy między innymi w monografii pt. Lega & Padania. Storie e luoghi delle camicie verdi scharakteryzowali Ligę Północną nie tylko jako tradycyjną partię skrajnie prawicową, opierającą swój program na kwestii imigracji i bezpieczeństwa, ale również jako ugrupowanie regionalne, oparte na modelu bawarskiej CSU czy porównywalne z katalońskimi separatystami34. Następnie w wydanej 2018 roku monografii La Lega di Salvini, kontynuując badania w tym obszarze, zanalizowali transformację oraz aktualną pozycję oraz strukturę partii pod przywództwem Mattea Salviniego35. Północnej części Włoch, utożsamianej z Padanią, poświęcił również monografię, zatytułowaną L'Italia delle regioni. Il Nord e la Padania, Roberto Mainardi36. Warto podkreślić, że włoski geograf, wykorzystując w swoich badaniach zakorzenioną w literaturze przedmiotu nazwę Padania, odnoszącą się do terytorium geograficznego lub obszaru historyczno-kulturowego, nie utożsamił nazwy Padania z żadną rzeczywistością polityczną, która od lat dziewięćdziesiątych XX wieku zaczęła nabierać właśnie takich konotacji. Z wybranych monografii dużą wartość naukową posiada niewątpliwie także opracowanie Margarity Gómez-Reino Cachafeiro pt. Ethnicity and nationalism in Italian politics: inventing the Padania: Lega Nord and the northern question37. Analizując powstanie nowych partii w północnych Włoszech, domagających się niezależności na podstawie odrębności narodowo-kulturowej, hiszpańska politolożka starała się przedstawić nowatorski charakter ruchu nacjonalistycznego na włoskiej scenie politycznej. Połączyła go z nacjonalizmem "peryferyjnym", a także ujawniła związek pomiędzy falą etniczną w polityce partii europejskich w latach siedemdziesiątych a powstaniem nowego, radykalnie prawicowego nacjonalizmu w latach dziewięćdziesiątych.
Na podstawie istniejącej literatury można stwierdzić, że kwestia padańska jest zjawiskiem niewątpliwie złożonym, wywołującym wątpliwości oraz dyskusje wśród współczesnych badaczy. Podczas gdy niektórzy traktują Padanię jako byt kulturowo-historyczny (Aime) lub tylko geograficzny (Mainardi), inni analizują ją z politycznego punktu widzenia (Passarelli, Tuorto). Spory budzi nawet precyzyjne określenie początków tej koncepcji. Z dotychczasowych badań wynika, że wspólnota padańska jest wytworem współczesnych trendów, wykorzystującym terytorium i tożsamość kulturową w celu wytworzenia "nowych granic wykluczenia" (Gómez-Reino Cachafeiro). Problematyka etnonacjonalizmu padańskiego niewątpliwie nie znalazła dotąd całościowego wyczerpującego opracowania w polskiej naukowej literaturze przedmiotu. Należy również zaznaczyć, że istniejący stan badań międzynarodowych na temat kształtowania się koncepcji Padanii jako współczesnego narodu - uznającej ją nie tylko za twór polityczny, ale i kulturowy - wydaje się niewystarczający. Istnieje niedobór pogłębionych badań odnoszących się do tworzenia czy odradzania się wspólnoty padańskiej. Brakuje aktualnych, kompleksowych monografii na ten temat, stąd książka ta może stanowić nowatorskie podejście. Wydaje się, że specyficzna, zmieniająca się na przestrzeni lat koncepcja padańska nie mieści się w ramach istniejących opracowań. Niniejsza praca jest próbą analizy dynamicznej perspektywy badań nad procesem kształtowania się narodu i tożsamości narodowej oraz wykroczenia poza opis jedynie samych wydarzeń czy prezentację rozwiązań wyłącznie instytucjonalnych. Zakłada ona badanie procesu rekonstrukcji tożsamości narodowej/regionalnej na przykładzie Padanii. Zbadano aspekty procesu jej kształtowania się oraz podjęto próbę redefinicji pojęć takich jak: jednostka, społeczeństwo, naród czy państwo, a także reinterpretacji relacji pomiędzy tymi podmiotami. Prześledzono również tło historyczne i kulturowe, z którego narodził się padański etnonacjonalizm, oraz ukazano jego rozwój jako zjawiska politycznego i kulturowego. Takie ujęcie stanowić może o walorze wyróżniającym pracę oraz o istotnym wkładzie do badań kulturoznawczych i politologicznych, poszerzając wiedzę nie tylko o padańskim etnonacjonalizmie, ale o włoskim nacjonalizmie, idei narodu oraz tożsamości narodowej w ogóle.
Przedstawienie problemu ewoluującej przez lata koncepcji Padanii jako próby stworzenia nowego lub odrębnego narodu, a tym samym zainicjowanie badań w tym zakresie może stanowić cenny wkład w badania nad specyfiką narodu włoskiego, a także w analizę ruchów separatystycznych i regionalizmów. Uzyskane wyniki mogą przyczynić się do usystematyzowania wiedzy na temat roli czynników kulturowych w rozwoju tożsamości narodowej, umożliwiając głębsze zrozumienie aktualnie zachodzących procesów defragmentacji przestrzeni politycznej w zglobalizowanej Europie. Badanie zmian kulturowo-politycznych we Włoszech może mieć więc walor uniwersalny, dostarczając cennego kontekstu dla porównań międzykulturowych i międzyregionalnych.
Cele
Dotychczas podejmowane próby analizy Padanii uzasadniane były przede wszystkim historią Włoch oraz różnicami o charakterze terytorialnym, a problematyka ta przedstawiana jest głównie z politologicznego punktu widzenia. Niewystarczająca wydaje się interdyscyplinarna wiedza na temat podjętego tematu, łącząca - jak już wcześniej wspomniano - perspektywę kulturoznawczą i politologiczną. Niniejsza monografia jest próbą - przynajmniej częściowego - wypełnienia tej luki, przedstawiając ewolucję koncepcji Padanii jako swoistej wspólnoty kulturowej na tle wykorzystania jej w realizacji projektu politycznego.
Nakreślone wyzwania i dylematy, w połączeniu z dynamiką włoskich procesów społeczno-kulturowych i politycznych, uzasadniają wybór problematyki badawczej. Wysunięty problem nie został ograniczony - celowo - do jednego obszaru badawczego. W celu jak najszerszego i precyzyjnego zaprezentowania koncepcji Padanii uznano, że należy to zrobić w ramach badań różnych dziedzin wiedzy. Stąd wspomniany już wcześniej interdyscyplinarny charakter niniejszej książki oraz jej swoista hybrydowość, mająca w zamierzeniu odzwierciedlić złożoność Padanii jako konceptu oraz bytu kulturowego, a zarazem politycznego.
Zasadniczym celem monografii jest analiza genezy oraz rozwoju koncepcji Padanii ze szczególnym uwzględnieniem jej etniczno-kulturowego podłoża. Główne zamierzenie zostało powiązane z próbą szczegółowej identyfikacji oraz weryfikacji zarówno uwarunkowań koncepcji oraz jej specyfiki, jak i czynników oraz symboliki wpływających na proces konstrukcji i rekonstrukcji padańskiej tożsamości na tle włoskiej tożsamości narodowej, a także znaczenia Padanii we współczesnych Włoszech oraz kierunku ewolucji koncepcji.
Istotnym aspektem badań jest jednocześnie interpretacja różnego rodzaju świadectw budowania tożsamości indywidualnej, grupowej, regionalnej oraz narodowej, a także funkcjonowania pamięci historycznej poprzez pryzmat perspektywy lokalnej, rzadko uwzględnianej w dotychczasowych studiach dotyczących przekazu międzykulturowego. Stanowi to istotny element pracy, mający na celu uporządkowanie w syntetyczny sposób danych rozporoszonych w literaturze, wspomnianych głównie w zupełnie odmiennym kontekście, często na marginesie badań nad włoską tożsamością narodową, wielokulturowością, separatyzmem czy regionalizmem.
Pytania i hipotezy
O zasadności wyboru tematyki rozwoju etnonacjonalizmu padańskiego oraz procesu powstawania nowego narodu i kształtowania się tożsamości narodowej Padańczyków - pomimo że odnosi się ona do Włoch sprzed niemal 30 lat - świadczy jej aktualny wydźwięk polityczny. Etnonacjonalizm nie jest przypadkowym zrywem, który pojawia się znikąd. Stanowi on racjonalną i naturalną odpowiedź na pojawiające się zmiany społeczne, polityczne i ekonomiczne.
Próbę stworzenia mitycznej wspólnoty padańskiej, predestynowanej do realizacji celów politycznych, należy uznać za bezprecedensowe zjawisko życia społecznego powojennej włoskiej demokracji. Warto również pamiętać, że gdyby popularyzatorzy idei padańskiej zdołali w latach dziewięćdziesiątych XX wieku zrealizować projekt stworzenia odrębnego państwa, możliwe, że Padania byłaby dziś krajem o rozległej powierzchni ze znaczącą liczbą mieszkańców (około 161 081 km2; 33 334 347 mieszkańców). Projekt odłączenia północnych regionów Włoch od reszty kraju, pomimo posiadania rzeszy zwolenników, zaplecza politycznego oraz wsparcia niektórych włoskich intelektualistów w dotychczasowym wariancie okazał się jednak niemożliwy do realizacji. Koncepcja powstania nowego państwa i narodu w północnych Włoszech, niezależnego od stanowiska władz centralnych w Rzymie, odniosła porażkę. Warto zatem zadać pytanie, dlaczego tak się stało.
To oraz inne pytania dotyczące uwarunkowań, charakteru oraz specyfiki Padanii oraz jakości jej związków ze zjednoczonym państwem włoskim stanowią punkt wyjścia do niniejszej monografii. Wspomniane pytanie badawcze, które wyznaczyło kierunek analizy, dotyczy jednak nie tylko powodów, dla których dążenia skupionych wokół Ligi Północnej północnowłoskich etnonacjonalistów odniosły porażkę. Obejmuje ono także specyfikę koncepcji padańskiej: jej istotę, składniki oraz fundamenty. W ramach tak zdefiniowanego problemu postawiono szczegółowe pytania pogrupowane na kilka kategorii:
W zakresie natury teoretycznej: czym właściwie jest Padania? Czy należy ją rozumieć jako pojęcie geograficzne, byt kulturowy czy też strukturę polityczną?
Z perspektywy schematu funkcjonowania: gdzie można doszukiwać się źródeł idei padańskiej? Jak na rozwój idei wpłynęły elity intelektualne i kulturowe? Jakie cele przyświecały padańskim separatystom i czego oczekiwali? Czy wyłącznie Ligę Północną można uznać za spiritus movens tej koncepcji? Dlaczego z czasem partia zrezygnowała z postulatów secesjonistycznych?
Uwzględniając czynniki determinujące stan rzeczy: jakie są kluczowe wyznaczniki i uwarunkowania Padanii? Czy istotne znaczenie ma miejsce urodzenia, więzy krwi, język, etniczność, kultura, położenie geograficzne czy też samoidentyfikacja mieszkańców?
W kontekście relacji z innymi aktorami: czy Padania stanowi fenomen o charakterze ekskluzywnym, czy inkluzywnym? Czy wspólnota padańska byłaby w stanie zaakceptować "obcych" identyfikujących się z jej ideą? Jakie konsekwencje dla włoskiego systemu społeczno-politycznego przyniósł i wciąż przynosi rozwój tej koncepcji?
Główna hipoteza książki odnosi się do specyfiki koncepcji i zakłada, że Padania to wyobrażona wspólnota, która w oparciu o przesłanki kulturowe miała odegrać zasadniczą rolę w realizacji celów politycznych Ligi Północnej. Doprowadziło to do mitologizacji oraz instrumentalizacji pierwotnej idei kulturowej poprzez podporządkowanie narracji historycznej potrzebom socjalizacji i bieżącej strategii politycznej partii. Pierwsza z subhipotez mówi, że przykład Padanii pokazuje, iż obszar geograficzny może stać się podstawą do roszczeń o charakterze polityczno-gospodarczym. Druga, że specyfika Padanii ukonstytuowała się w większym stopniu wokół uwarunkowań wewnętrznych aniżeli zewnętrznych. Trzecia zakłada, że spopularyzowany przez Ligę i elity polityczno-kulturowe w ostatniej dekadzie XX wieku projekt padańskiego etnonacjonalizmu, motywowany poczuciem odrębności etnicznej oraz kwestiami kulturowymi, był wyrazem kryzysu włoskiej tożsamości narodowej. Kolejna wskazuje Padanię jako unikalny przykład zjawiska przerodzenia się idei regionalistycznych w separatystyczne na tle znanych ruchów o tym charakterze w Europie Południowej.
Metodologia
Rozumienie oraz wyjaśnianie zjawisk kulturowych i społecznych pozwala "spojrzeć oczami" badanej społeczności na analizowany problem. Stanowi to istotną zaletę w przypadku badania rzeczywistości społeczno-kulturowej podlegającej dynamicznym zmianom. Stwarza bowiem otwartą przestrzeń do studiów nad nowymi, istotnymi wątkami, które pojawiają się w trakcie realizowanych badań, a które nie były wyeksplikowane na etapie ich konceptualizacji. Dzięki temu możliwe jest lepsze uchwycenie subtelnych niuansów oraz kontekstów, które mogą wpływać na procesy społeczne i kulturowe. W efekcie pozwala to na bardziej zróżnicowane i pełniejsze zrozumienie złożonych relacji między jednostkami a ich otoczeniem, a także na dostrzeżenie nowych trendów czy problemów, które mogą zyskiwać na znaczeniu w zmieniającym się społeczeństwie.
W książce wykorzystałam zasadniczo trzy metody badawcze: 1) po- równawczo-historyczną, by zanalizować rozwój koncepcji Padanii, porównując ją ogólnikowo z podobnymi zjawiskami w Europie Południowej oraz badając motywacje i korzenie działań decydentów; 2) analizę treści, koncentrującą się na przeglądzie literatury, prasy i aktów prawnych oraz badaniu zależności między nimi, w tym dyskursu politycznego i ideologii padańskiego etnonacjonalizmu; 3) obserwacyjno-konsultacyjną, bazującą na pobytach studyjnych we Włoszech, by zgłębić specyfikę koncepcji Padanii z perspektywy zaangażowanych aktorów społecznych. Wizyty we włoskich ośrodkach badawczych oraz bibliotekach (Sapienza Universita di Roma, Universita Roma Tre, Universita degli Studi di Padova, Istituto Affari Internazionali, Biblioteca Nazionale Centrale di Roma, Biblioteca Universitaria Alessandrina, Biblioteca del Museo Nazionale del Risorgimento Italiano di Torino) przyczyniły się nie tylko do promocji proponowanych badań oraz poszerzenia kręgu ekspertów biorących w nich udział (m.in. Gianluca Passarelli, Francesco Guida, Danilo Breschi), ale pozwoliły również na weryfikację informacji dotychczas uzyskanych, a także na krytyczne podejście do analizy źródeł zastanych.
Podsumowując, należy podkreślić, iż ukazana żywotność, lecz także zasięg oraz intensywność koncepcji nie przestają dostarczać kolejnych powodów do podejmowania badań tego obszaru. Ich kulturoznawczo-politologiczne ujęcie w niniejszej pracy może okazać się inspirujące zarówno dla naukowców i badaczy obszaru basenu Morza Śródziemnego, studentów kierunków nauk humanistycznych i społecznych, a także wszystkich osób zainteresowanych społeczeństwem i kulturą Włoch. Jednocześnie należy zaakcentować, iż wywołana problematyka domaga się dalszych, pogłębiających studiów, choćby z uwagi na fakt stale zmieniających się społeczno-kulturowych oraz polityczno-ekonomicznych okoliczności potwierdzających dużą dynamikę koncepcji Padanii, ale również zmian zachodzących w całym kraju Półwyspu Apenińskiego. Należy podkreślić, iż przytaczane wiadomości pochodzą głównie ze źródeł włoskich, dlatego też uchwycenie specyfiki lokalnej wydaje się cennym aspektem całościowej charakterystyki podjętego problemu, tworząc opis specyfiki Padanii w kontekście relacyjnym. Trzeba przy tym zaznaczyć, iż z uwagi na fakt, iż badanie w przeważającym stopniu ma charakter jakościowy, nie można go uznać za reprezentatywne dla podobnych zjawisk w innych krajach. Jest jednak ważnym głosem w dyskusji, który z pewnością sprzyja budowaniu ogólnego obrazu analizowanego zjawiska.
Struktura
Niniejsza monografia stanowi próbę syntetycznego ujęcia problematyki padańskiej na tle dziejów zjednoczonych Włoch38. Problemowo-chronologiczny układ pracy pozwolił na nakreślenie tła historycznego, bez którego zrozumienie współczesnych zjawisk nie byłoby możliwe. Przyjęta w pracy cezura czasowa, obejmująca lata 1979-2013, eksponuje współczesny charakter badań, jakkolwiek trudnym było pominięcie kontekstu historycznego, uznanego za niezbędny dla logiki wywodu. Specyfika koncepcji padańskiej wyraża bowiem budzący refleksje związek zarówno z dziewiętnastowiecznym ruchem risorgimento czy działalnością średniowiecznej Ligi Lombardzkiej, ale również z już prehistoryczną ekspansją ludów celtyckich i kolejno longobardzkich na terenach historycznej Italii. Koresponduje też z rozwojem oraz upadkiem państw kupieckich, ale także z dziejami papiestwa39.
Bez wspomnianych odwołań historycznych niemożliwe byłoby kompleksowe ujęcie problematyki współczesnej koncepcji padańskiej. Podobnie niełatwym było nieuwzględnienie wydarzeń oraz zjawisk hic et nunc, a potwierdzających dynamikę analizowanej koncepcji. Ich częściowe uwzględnienie znalazło miejsce w poszczególnych fragmentach pracy, w których została podjęta próba zarysowania hipotetycznych scenariuszy rozwoju koncepcji Padanii, a także poprzez określenie, co z niej przetrwało. Ramy czasowe przyjęte dla prowadzonych rozważań to, z jednej strony, przełom lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku, czyli początek sojuszu północnowłoskich ruchów autonomistycznych. Z drugiej jest to data przejęcia przywództwa w Lidze przez Mattea Salviniego i odejście od idei niepodległościowych.
Wprowadzenie składa się z kilku pomniejszych części, które dostarczają prezentacji problemu badawczego, stanu badań oraz kontekstu, wskazując na podstawowe znaczenie oraz aktualność podjętych badań. Doprecyzowaniu poszczególnych części składowych rozważań służy również opis celów pracy, pytań i hipotez badawczych oraz jej struktury i metodologii.
Rozdział pierwszy, zatytułowany Pomiędzy federalizmem a centralizmem państwa włoskiego. Źródła współczesnej koncepcji Padanii, ma charakter wprowadzający do badanego problemu. Traktuje o źródłach koncepcji Padanii na tle kształtowania się idei państwa i narodu w okresie zjednoczeniowego ruchu risorgimento z połowy XIX wieku, bez którego trudno sobie wyobrazić narastanie późniejszych tendencji etnonacjonalistycznych czy separatystycznych. Pierwszorzędną rolę odgrywa w nim pamięć oraz interpretacja dziejów historycznej Italii oraz programy ideologiczne poszczególnych wizjonerów zjednoczonego państwa, których idea przyszłości Włoch opierała się na myśli federalistycznej lub konfederalistycznej (Vincenzo Gioberti, Cesare Balbo, Giuseppe Ferrari, Carlo Cattaneo). Rozdział ten wskazuje również źródła współczesnej koncepcji Padanii, uwzględniając panoramiczną sytuację społeczno-polityczną północnych Włoch od zjednoczenia po czasy współczesne. Zostają także omówione w sposób syntetyczny endogenne, jak i egzogenne uwarunkowania kulturowo-religijne, polityczno-społeczne oraz ekonomiczne - uznane za pośrednio wpływające na dynamikę rozwoju "padańskości".
Osobny rozdział w kształtowaniu się tytułowej koncepcji bez wątpienia napisała Liga Północna na rzecz niepodległości Padanii. Okoliczności powstania tej partii, jej rozwój, program oraz rola zostały omówione w rozdziale drugim, zatytułowanym Narodziny i rozwój Ligi Północnej na rzecz niepodległości Padanii. Idea Padanii w programie partii. Instrumentalna próba uzyskania samorealizacji na płaszczyźnie politycznej ze strony polityków Ligi, w oparciu o przesłanki kulturowe oraz sposób wykorzystania wspólnoty kulturowej w projekcie politycznym partii, pozwala zdefiniować Padanię nie tylko jako koncepcję kulturową, ale także polityczną.
Rozdział trzeci analizuje wizję nowego państwa i narodu ze szczególnym uwzględnieniem struktury organizacyjnej Padanii, tworzonej w ramach aktywności politycznej Ligi Północnej. Wskazane zostają podjęte przez partię działania, mające sprzyjać tworzeniu tożsamości narodowej, takie jak utworzenie niezależnego parlamentu oraz rządu czy propozycje konstytucyjne, a także elementy narodowotwórcze - stolica, symbole narodowe (flaga, hymn, moneta) oraz kultura popularno-sportowa.
Rozdział czwarty, zatytułowany Idea nowego narodu. Model charyzmatycznego przywództwa Umberta Bossiego, poświęcony został w całości legendarnemu założycielowi i ideologii Ligi Północnej (w latach 1991-2012), a jednocześnie ojcu idei "narodu padańskiego". Część ta, zawierająca najważniejsze elementy biograficzne, ukazuje go na tle życia rodzinnego, podkreślając przy tym dynamiczny rozwój kariery politycznej.
W kolejnym rozdziale - W poszukiwaniu źródeł współczesnej wspólnoty padańskiej. Symbolika padańska w dyskursie politycznym Ligi Północnej - pochylono się nad analizą komponentów mitu padańskiego obecnych w retoryce i ideologii tej partii. Prezentuje on początki niezależności wspólnoty północnowłoskiej powiązane z działalnością średniowiecznej Ligi Lombardzkiej. Przewodni motyw jej aktywności - legendarne ślubowanie komun w Pontydzie oraz bitwy pod Legnano - uznano za pierwszy kluczowy artefakt kulturowy oraz punkt wyjścia dla wskazania źródeł, wokół których kształtowała się prowincjonalna, oparta na obrzędowości plemiennej współczesna tożsamość padańska. Na przestrzeni wieków wydarzenia z okresu średniowiecza stanowiły nie tylko istotny element w zbiorowej świadomości, ale również twórczości artystycznej. Stąd w rozdziale tym zostaje również zaprezentowane artystyczne wykorzystanie motywu średniowiecznej Ligi Lombardzkiej jako symbolu walki o jedność narodową w okresie risorgimento. W kontekście symboliki tożsamości kulturowej północnowłoskiej społeczności zanalizowana została także mitotwórcza rola najdłuższej i największej rzeki Włoch - Padu. Ważną częścią jest również uwzględnienie wybranych elementów retoryki padańskiej / Ligi Północnej.
Rozdział szósty koncentruje się z kolei na aspektach związanych z kształtowaniem się koncepcji Padanii jako próby stwarzania "pseudo-narodu" na Północy Włoch z uwzględnieniem wybranych czynników wyznaczających padańskie poczucie tożsamości. Przedmiotem dyskusji są zasadniczo wpisane w koncepcję "tradycji wynalezionej", oparte na doświadczeniu społeczno-historycznym, przesłanki kulturowe, wykorzystane przez Ligę w celu stworzenia rzekomej "wspólnoty kultury Północy", takie jak: etnia, terytorium, a także dialekt i religia.
Rozdział siódmy, ostatni, analizuje ideologiczny wymiar koncepcji poprzez wskazanie różnorodnego znaczenia jej postrzegania oraz kreowania przez elity, a także poszczególnych ideologów i intelektualistów, jak Gianfranco Miglio, Gilberto Oneto, Giancarlo Pagliarini, Mario Borghezio, Roberto Calderoli czy sekretarz Ligi w latach 2012-2013 Robert Maroni. Część ta prezentuje uczestnictwo, wzory zachowań, rolę oraz zasadniczy wpływ elit, zarówno kulturowych, jak i politycznych, na proces ewolucji koncepcji oraz na kształtowanie się postaw oraz idei Padanii w społeczeństwie.
Książkę zamyka syntetyczne podsumowanie teoretycznych i analitycznych rozważań nad partykularną naturą tak zwanej padańskości. Dopełnieniem pracy jest bibliografia polsko-, włosko- i anglojęzyczna.
***
Niniejsza monografia powstała w Zakładzie Polityki i Kultury Krajów Śródziemnomorskich Instytutu Studiów Europejskich Uniwersytetu Jagiellońskiego na podstawie mojej dysertacji doktorskiej o tym samym tytule, obronionej w grudniu 2023 roku przed Radą Dyscypliny Nauki o Kulturze i Religii Uniwersytetu Jagiellońskiego. W tym miejscu pragnę wyrazić szczególną wdzięczność Pani dr hab. Joannie Sondel-Cedarmas, prof. UJ, za cenne wskazówki, nieocenioną pomoc, a także za życzliwość oraz wsparcie - zarówno intelektualne, jak i osobiste - które towarzyszyły mi na wszystkich etapach mojej drogi naukowej. Serdeczne podziękowania kieruję również do Recenzentów mojej dysertacji - dr hab. Izoldy Bokszczanin-Gołaś z Uniwersytetu Warszawskiego, dr. hab. Rafała Dudały, prof. UJK oraz dr hab. Małgorzaty Myśliwiec, prof. UŚ. Ich wnikliwe uwagi i konstruktywna krytyka przyczyniły się do uporządkowania procesu badawczego oraz dopracowania ostatecznej wersji pracy. Szczególne wyrazy wdzięczności składam również Dyrektorce Instytutu Studiów Europejskich UJ, dr hab. Kindze Annie Gajdzie, prof. UJ, za umożliwienie sfinansowania niniejszej publikacji oraz dr hab. Magdalenie Górze, prof. UJ, za serdeczność i okazaną pomoc. Nie mogę także pominąć Pani Stelli Dąbroś, mojej pierwszej nauczycielki języka włoskiego, która rozbudziła we mnie pasję do języka i kultury Włoch. Na koniec, z głębi serca, dziękuję mojej Rodzinie, a szczególnie mojej Mamie - za wszystko.
1 Należy podkreślić, że problematyka włoskiego ruchu zjednoczeniowego (risorgimento) jest wystarczająco znana oraz przeanalizowana w literaturze przedmiotu. W związku z tym w niniejszej monografii ta kwestia jest potraktowana jedynie jako tło dla podjętego tematu. Zob. np. A. M. Banti, Il risorgimento italiano, Laterza, Roma-Bari 2009; E. Gentile, Italiani senza padri. Intervista sul Risorgimento, red. S. Fiori, Laterza, Roma-Bari 2011; D. Beales, E. Biagini, Il Risorgimento e l'unificazione dell'Italia, Il Mulino, Bologna 2015. Por. M. Clark, The Italian Risorgimento, Routledge, Taylor & Francis, Oxon-New York 2013. W języku polskim na temat włoskiego procesu zjednoczeniowego zob. np. K. Golemo, Włoskie zjednoczenie i "dwie Italie". Tradycyjny podział na Północ i Południe oraz jego współczesne konsekwencje, w: Włochy wielokulturowe. Regionalizmy, mniejszości, migracje, red. K. Golemo, Księgarnia Akademicka, Kraków 2013; eadem, "Wiele Italii". Problemy z włoską jednością, w: K. Golemo, A. Małek, Włochy. Mozaika kultur, Księgarnia Akademicka, Kraków 2018; J. Sondel-Cedarmas, Problem Risorgimenta w kulturze politycznej współczesnych Włoch, w: W murach Wiecznego Miasta - między państwem a Kościołem, red. M. Łukasik, D. Mickiewicz, Koło Studentów Stosunków Międzynarodowych UJ, Kraków 2011; P. Fornaro, Włoskie Risorgimento: mit i rzeczywistość, tłum. K. Kowalik, "Przegląd Nauk Historycznych" 2016, r. XV, nr 2. Z punktu widzenia podjętej tematyki, analizującej koncepcję padańską, szczególnie interesującym aspektem wydaje się podejmowana w literaturze przedmiotu problematyka braku przywiązania do tradycji risorgimenta w kulturze politycznej Włoch. Dość wspomnieć wydaną w 2008 roku książkę włoskiego reportera Giampaola Visettiego o wymownym tytule Ex Italia, traktującą o kwestii problemu słabości, składającej się z odmiennych rzeczywistości lokalnych włoskiej tożsamości narodowej. Już autor wstępu, włoski socjolog i politolog Ilvo Diamanti, wskazał na pojawiające się skłonności do rezygnowania z jakiegokolwiek czynnika unifikacyjnego. Zob. G. Visetti, Ex Italia. Viaggio nel Paese che non sa pi? chi ?, Dalai Editore, Milano 2009. Szerzej o problematyce włoskiej tożsamości narodowej zob. np. R. De Felice, II problema dell'identita nazionale, w: V. Castronovo, R. De Felice, P. Scoppola, L'Italia del Novecento, UTET Universita, Torino 2004; M. Bankowicz, Włoska tożsamość narodowa a kontekst europejski, w: Niemcy, Europa, świat: studia międzynarodowe. Księga pamiątkowa poświęcona Profesorowi Erhardowi Cziomerowi, red. I. Stawowy-Kawka, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2007.
2 Termin "mała ojczyzna" wprowadził do nauk społecznych polski socjolog i teoretyk kultury Stanisław Ossowski. To dzięki jego refleksji - jak zauważyła polska folklorystka Dorota Simonides - w naukowy obieg weszły dwa pojęcia więzi, a mianowicie więzi w obrębie ojczyzny ideologicznej (która wiąże wspólnotę świadomą pewnych wspólnych wartości kulturowych) i więzi w obrębie ojczyzny nawykowej (wyznawania pewnych wspólnych wartości, jednakże bez uświadomienia sobie, iż są one cząstką tej wspólnoty, która łączy cały naród), a więc tej małej. Za: D. Simonides, Więź regionalna a "mała ojczyzna", "Studia Etnologiczne i Antropologiczne" 1999, t. 2. Por. S. Ossowski, O ojczyźnie i narodzie, PWN, Warszawa 1984.
3 Za: D. Gabaccia, Global Geography of "Little Italy". Italian Neighbourhoods in Comparative Perspective, "Modern Italy", t. 11, nr 1, s. 11. Por. F. Barbagallo, Italy. The idea and the reality of the nation, "Journal of Modern Italian Studies" 2001, t. 6, nr 3.
4 Zagadnienie tradycyjnego podziału Włoch na Północ i Południe sięga wielowiekowej historii Półwyspu Apenińskiego i jest doskonale znane i opisane w literaturze przedmiotu. W niniejszych rozważaniach ta kwestia potraktowana jest jedynie wybiórczo. Zwrócona zostaje uwaga tylko na te zdarzenia, wątki i procesy, które są istotne dla podjętego tematu. Zob. np. F. Barbagallo, La questione italiana. Il Nord e il Sud dal 1860 a oggi, Laterza, Roma 2013; V. Daniele, P. Malanima, Il divario Nord-Sud in Italia 1861-2011, Rubettino, Soveria Mannelli 2011; V. Daniele, Il paese diviso. Nord e Sud nella storia d'Italia, Rubettino, Soveria Mannelli 2019. W języku angielskim zob. np. M. Bigoni, S. Bortolotti, M. Casari, D. Gambetta, At the Root of the North-South cooperation gap in Italy: Preferences or Beliefs?, Dipartimento di Scienze economiche DSE, "Quaderni - Working Paper DSE" (1092), Bologna 2017. W języku polskim zob. np. K. Golemo, Włoskie zjednoczenie..., op. cit.; eadem, "Wiele Italii"..., op. cit.
5 T. Wituch, Zjednoczenie Włoch, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1987, s. 4-5.
6 Koniec II wojny światowej stanowił przełomowy moment w organizacji systemu politycznego Włoch, a tym samym zmianę trwającego od ponad osiemdziesięciu lat ustroju monarchistycznego na republikański. Republika Włoska powstała w wyniku referendum instytucjonalnego, które odbyło się w dniach 2-3 czerwca 1946 roku. Dla współczesnych Włoch, po dwudziestu latach panowania faszyzmu, fakt zmiany ustroju państwa na republikański stanowił fundament odbudowy po wojnie.
7 Za przykład może posłużyć utwór teatralny Johan Padan odkrywa Amerykę włoskiego satyryka, autora i reżysera sztuk teatralnych, laureata Literackiej Nagrody Nobla w 1997 roku, Daria Fo. Nazwisko tytułowej postaci wprost nawiązuje do północnowłoskiej niziny. Należy podkreślić, iż w opowieści o podboju kontynentu amerykańskiego przez włoskiego łotrzyka uciekającego z Wenecji przed wyrokami inkwizycji siłą napędową narracji było przede wszystkim wykorzystanie północnowłoskiego dialektu.
8 A. Mariani, Geografia economica sociale dell'Italia, Hoepli, Milano 1910.
9 Enciclopedia il Milione, Istituto Geografico De Agostini, Novara 1960.
10 Pianura Padana, w: Enciclopedia Treccani, [online] http://www.treccani.it/enciclopedia/pianura-padana/, dostęp: 14 X 2018.
11 La Padania. Una regione italiana in Europa, "Quaderni della Fondazione Agnelli", Torino 1992.
12 S. Bielański, Tradycje federalizmu we Włoszech: studia nad włoskim piśmien- nictwem historyczno-politycznym w XVIII i XIX wieku ze szczególnym uwzględnieniem twórczości Carlo Cattaneo, Księgarnia Akademicka, Kraków 2002, s. 11.
13 P. Tarasiewicz, Spór o naród, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2003, s. 5-6.
14 Między socjologią polityki a antropologią polityki, red. J. Wódz, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, Katowice 2009, s. 7.
15 Por. W. J. Burszta, Antropologia kultury, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2005.
16 W. Misiuda-Rewera, Regionalizm i mniejszości językowe we Włoszech, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1997, s. 34. Por. R. D. Fitjar, The rise of regionalism: Causes of regional mobilization in Western Europe, Routledge, London 2010.
17 Zob. R. Dandoy, Ethno-regionalist parties in Europe: a typology, "Perspectives on Federalism" 2010, t. 2, nr 1; H. Türsan, Introduction. Ethnoregionalist parties as an ethnic entrepreneurs, w: Regionalist parties in Western Europe, red. L. De Winter, H. Türsan, Routledge, London-New York 1998; A. Paasi, The resurgence of the "Region" and "Regional Identity": theoretical perspectives and empirical observations on regional dynamics in Europe, "Review of International Studies" 2009, t. 35.
18 Zob. M. Myśliwiec, Katalonia. Na drodze do niepodległości?, Wyższa Szkoła Ekonomii i Administracji, Bytom 2006; A. Grzechynka, Doktryna katalonizmu a współczesna polityka, WAM, Kraków 2017; J. Orzechowska-Wacławska, Baskowie. Powstawanie współczesnego narodu, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2014.
19 Zob. E. Gellner, Narody i nacjonalizm, tłum. T. Hołówka, A. Grzybek, Difin, Warszawa 2009.
20 Zob. P. Szymaniec, Pojęcie narodu w filozofii dziejów Johanna Gottfrieda Herdera, "Wrocławskie Studia Erazmiańskie. Zeszyty Studenckie" 2008, nr 1.
21 Zob. T. Hylland Eriksen, Ethnicity and Nationalism: Anthropological Perspectives, Pluto Press, Second Edition, London-Sterling, Virginia 2002.
22 Zob. M. Guibernau, Nationalisms: The nation-state and nationalism in the twentieth century, Polity, Cambridge 2013; eadem, The Identity of Nations, Polity, Cambridge 2007.
23 Zob. A. Kłoskowska, Kultury narodowe u korzeni, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2019.
24 Zob. B. Anderson, Wspólnoty wyobrażone. Rozważanie o źródłach i rozprzestrzenianiu się nacjonalizmu, Znak, Kraków 1997.
25 Zob. Tradycja wynaleziona, red. E. Hobsbawm, T. Ranger, tłum. M. Godyń, F. Godyń, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2008.
26 K. Golemo, Zielone słońce Alp. Padania - między mitem a rzeczywistością, w: Włochy wielokulturowe..., op. cit.
27 Eadem, Zielone ludy Padanii. Plemienne fantazje i ekonomiczne interesy włoskich separatystów, "Politeja" 2014, t. 11, nr 5(31).
28 S. Bielański, Koncepcja Padanii na przełomie XX i XXI wieku, "Przegląd Geopolityczny" 2016, t. 18.
29 J. Woźniak, Federalizm w programie politycznym Ligi Północnej na rzecz Niepodległości Padanii, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego. Acta Politica" 2013, nr 26.
30 J. Woźniak, Rozwój Ligi Północnej na rzecz Niepodległości Padanii w systemie politycznym Republiki Włoskiej. Implikacje dla regionalizmu włoskiego i europejskiego, nieopublikowana rozprawa doktorska, Szczecin 2014.
31 A. Kozub, Regionalizm włoski na przykładzie Lombardii, Piemontu i Veneto (studium politologiczne), nieopublikowana rozprawa doktorska, Uniwersytet Śląski, Katowice 2007; M. Lorencka, Włoski system partyjny. Studium politologiczne, nieopublikowana rozprawa doktorska, Uniwersytet Śląski, Katowice 2007.
32 I. Diamanti, La Lega. Geografia, storia e sociologia di un nuovo soggetto politico, Donzelli, Roma 1993; idem, Il male del Nord. Lega, localismo, secessione, Donzelli, Roma 1996; R. Biorcio, La Padania promessa. La storia, le idee e la logica d'azione della Lega Nord, Il Saggiatore, Milano 1997; idem, La rivincita del Nord. La Lega dalla contestazione al governo, Laterza, Roma-Bari 2010.
33 M. Aime, Verdi trib? del Nord. La Lega vista da un antropologo, Laterza, Roma 2012.
34 G. Passarelli, D. Tuorto, Lega & Padania. Storie e luoghi delle camicie verdi, Il Mulino, Bologna 2012.
35 Eidem, La Lega di Salvini. Estrema destra di governo, Il Mulino, Bologna 2018.
36 R. Mainardi, L'Italia delle regioni. Il Nord e la Padania, Mondadori, Milano 1998.
37 M. Gómez-Reino Cachafeiro, Ethnicity and nationalism in Italian politics: inventing the Padania: Lega Nord and the northern question, Routledge, Oxon-New York 2016.
38 Monografia jest jednocześnie rozwinięciem moich dotychczasowych badań, których wyniki cząstkowe prezentowałam w publikacjach oraz na międzynarodowych konferencjach naukowych. Zob. M. Fijał, Pomiędzy regionalizmem, independentyzmem a nacjonalizmem. Ewolucja idei separatystycznych Ligi Północnej, w: Współczesne regionalizmy i separatyzmy polityczne i kulturowe w Europie Zachodniej, red. D. Miszewski, G. Wnętrzak, F. Dąbrowski, P. Więckowski, Wydawnictwo Akademii Sztuki Wojennej, Warszawa 2022; eadem, The role of cities in the process of shaping the Northern Italian cultural identity. The case of Pontida, w: Rozvoj urbánnej kultúry. Development of Urban Culture, red. E. Höhn, E. Reichwalderová, Univerzita Mateja Bela v Banskej Bystrici, Banská Bystrica 2021; eadem, Kilka uwag o ewolucji włoskiego systemu partyjnego. Czy możemy mówić o końcu Drugiej Republiki?, "Politeja" 2020, nr 4(67); eadem, Od populizmu regionalistycznego do nacjonalistycznego. Refleksja nad włoskim populizmem na przykładzie Ligi (Północnej), "Politeja" 2020, nr 3(66); eadem, Włoska tożsamość narodowa na przykładzie Padanii, "Przegląd Europejski" 2020, nr 1; eadem, O politycznej i kulturalnej hegemonii Ligi Salviniego, "Politeja" 2019, nr 3(60); eadem, Idee separatystyczne w programie Ligi Północnej na rzecz Niepodległości Padanii, "Zeszyty Naukowe - Wyższa Szkoła Turystyki i Ekologii w Suchej Beskidzkiej" 2018, t. 14, r. VII, nr 2; eadem, Padania - fatti, miti, interpretazioni, wystąpienie na międzynarodowej konferencji naukowej "Canadian Association for Italian Studies", 2021; eadem, The role of cities in the process of shaping the northern Italian cultural identity. The case of Pontida, wystąpienie na międzynarodowej konferencji naukowej pt. Development of Urban Culture, Banská Bystrica 2021; eadem, Od populizmu regionalistycznego do nacjonalistycznego. Refleksja nad włoskim populizmem na przykładzie Ligi (Północnej), wystąpienie na konferencji naukowej pt. Jaka Europa? Napięcia integracji europejskiej - perspektywa interdyscyplinarna, Kraków 2019; eadem, Il mito della Padania - cos'? stato e cosa ne ? rimasto, wystąpienie na międzynarodowej konferencji naukowej Canadian Association for Italian Studies, Orvieto 2019; eadem, Idee separatystyczne w programie Ligi Północnej na rzecz Niepodległości Padanii, wystąpienie na konferencji naukowej pt. Post-globalizacja? Nacjonalizm, regionalizm i separatyzm a demokracja we współczesnym świecie, Kraków 2018.
39 Jak zauważył Stefan Bielański: "współczesne różnice miedzy włoskimi regionami mają zdumiewająco długi rodowód historyczny, (...) a ciągłość wskazuje na ważne teoretycznie kwestie, wykraczające daleko poza sprawy Włoch i dotyczące zasadniczych problemów demokracji, rozwoju gospodarczego i życia obywatelskiego". Zob. S. Bielański, Tradycje federalizmu..., op. cit., s. 40.
