1.3. Korporacje transnarodowe jako podmioty procesu globalizacji

Za najważniejsze podmioty w procesie globalizacji uznaje się państwa, organizacje międzynarodowe oraz korporacje transnarodowe, traktowane jako główna siła napędowa globalizacji. W literaturze można znaleźć wiele interpretacji pojęcia "korporacja transnarodowa", która jest również nazywana przedsiębiorstwem globalnym, korporacją ponadnarodową, wielonarodową lub międzynarodową. Często przyjmuje się typologię opartą na kryterium stopnia umiędzynarodowienia działalności i wyróżnia: przedsiębiorstwa międzynarodowe, wielonarodowe, globalne i transnarodowe. Wyrażają one kolejno stadia, w które wkracza przedsiębiorstwo na drodze międzynarodowej ekspansji.

Ricky W. Griffin uważa, że przedsiębiorstwo międzynarodowe jest ulokowane głównie w jednym kraju, jednak znaczną część swoich zasobów albo dochodów uzyskuje w innych krajach. Natomiast proces internacjonalizacji prowadzi do powstawania przedsiębiorstw wielonarodowych, funkcjonujących na rynku światowym, na którym firmy nabywają surowce, pożyczają środki, wytwarzają produkty i następnie je sprzedają56. Christopher Bartlett i Sumantra Ghoshal za firmy wielonarodowe uznają takie, które reagują na specyficzne potrzeby wielu lokalnych rynków. Powoduje to silne wewnętrzne zróżnicowanie i stosunkowo słabe mechanizmy integracyjne57. Największy stopień umiędzynarodowienia działalności gospodarczej reprezentują przedsiębiorstwa globalne.

Działalność przedsiębiorstwa globalnego wykracza poza granice państwowe i nie jest przywiązana do jednego kraju macierzystego58. W przedsiębiorstwach globalnych rynek wielu krajów świata traktowany jest zasadniczo w sposób homogeniczny, a całość operacji firmy realizowanych w różnych krajach jest zarządzana jako jeden zintegrowany system. Zdaniem Andrzeja K. Koźmińskiego, firma globalna to przedsiębiorstwo transnarodowe, które swym zasięgiem obejmuje cały rynek światowy59. Marcin K. Nowakowski twierdzi, że korporacja transnarodowa jest organizacją, która koordynuje działalność produkcyjno-handlową (różnych jednostek w różnych krajach) z jednego ośrodka podejmującego decyzje strategiczne60. Zatem nie własność zasobów, lecz zdolność organizowania, koordynowania oraz integrowania działań różnych jednostek do realizacji przyjętej strategii jest uważana obecnie za specyficzny atrybut korporacji transnarodowych. W literaturze podejmuje się też próbę uściślenia pojęcia "transnarodowy", uznając, że opisuje ono sposób prowadzenia, koordynacji i kontroli działalności w wielu krajach, w celu uzyskania przewagi konkurencyjnej61. Zgodnie z koncepcją Petera Dickena, globalizacja działalności na poziomie przedsiębiorstwa, w szczególności korporacji transnarodowej, polega na zintegrowaniu rozproszonych międzynarodowo funkcji oraz realizujących je jednostek62. Integracja funkcjonalna oznacza powiązanie i skoordynowanie działań w różnych jednostkach organizacyjnych (centrali, filii, wspólnych przedsięwzięć, czy też innych firm powiązanych aliansami strategicznymi), rozlokowanych w wielu różnych krajach. Podejście to akcentuje organizację, koordynację i dominację korporacji transnarodowych w sieciach.

Roger G. Schroeder za firmę globalną uznaje taką, która sprzedaje swoje produkty i usługi na całym świecie, ma międzynarodową sieć sprzedaży oraz wyposażenie produkcyjne umożliwiające uzyskanie przewagi konkurencyjnej w wyniku wykorzystania skali operacji i technologii w przekroju światowym63. David C. Korten czy Katja Gelbrich i Stefan Müller wskazują na swoistą ewolucję jaką przeszły korporacje, od "fazy narodowej", poprzez "wielonarodową", do "transnarodowej". Przez korporację wielonarodową autorzy rozumieją przedsiębiorstwo, którego zagraniczne oddziały lub filie prowadzą własną działalność produkcyjną na potrzeby lokalnego rynku i są silnie powiązane z gospodarką państwa, na obszarze którego funkcjonują. Korporację transnarodową definiuje jako przedsiębiorstwo działające w oparciu o "globalnie zintegrowaną sieć". Zatem korporacje transnarodowe są zdolne do koordynowania rozlokowanej w wielu państwach działalności gospodarczej, ale także do przenoszenia poszczególnych etapów tej działalności z państwa do państwa64.

George S. Yip uważa, że podejście transnarodowe oznacza silniejszą koncentrację na wiązaniu i koordynowaniu prowadzonych przez firmę działalności w układzie ponadnarodowym, co ma sprzyjać skuteczności konkurencyjnej i efektywności ekonomicznej. Zwiększone potrzeby w zakresie ogólnoorganizacyjnej koordynacji i sprawności decyzji wskazuje, że zarządzanie transnarodowe jest dużo bardziej złożonym podejściem do zarządzania65. Zdaniem Christophera Bartletta oraz Sumantry Ghoshala warunkiem uznania przedsiębiorstwa za korporację transnarodową jest prowadzenie przez nie zagranicznych inwestycji bezpośrednich, aktywne zarządzanie działalnością na obcych rynkach i uznanie operacji zagranicznych za integralną część działalności firmy.

Katarzyna Marzęda przyjmuje, iż korporacja transnarodowa prowadzi aktywność o pozapaństwowym charakterze, polegającą na prowadzeniu działalności nieograniczonej granicami państw i niepodlegającej państwowej kontroli, w oparciu o zintegrowaną sieć66. Termin "korporacja transnarodowa" wykorzystywany jest w rocznych raportach Konferencji Narodów Zjednoczonych ds. Handlu i Rozwoju (UNCTAD). W definicji UNCTAD podkreśla się trzy aspekty: organizacyjny, finansowy i formalno-prawny. Zakłada się, że korporacje transnarodowe są przedsiębiorstwami będącymi spółką kapitałową (akcyjna lub z o.o.), które tworzą przedsiębiorstwa macierzyste i ich filie zagraniczne. Przedsiębiorstwo macierzyste kontroluje aktywa innych podmiotów poza krajem macierzystym, będące zwykle w posiadaniu pewnego udziału w kapitale własnym tych podmiotów.

Głównymi atrybutami korporacji transnarodowych jest własność majątku i rozbudowana struktura organizacyjna, obejmująca własne jednostki lub jednostki powiązane kapitałowo, którymi można zarządzać w celu realizacji interesów przedsiębiorstwa macierzystego67. Przegląd definicji przedsiębiorstw działających na rynkach zagranicznych, przyjmujący typologię opartą na kryterium stopnia umiędzynarodowienia działalności przedsiębiorstwa przedstawia tabela. 1.3.

Tabela 1.3. Klasyfikacja przedsiębiorstw według etapów internacjonalizacji

Wyszczególnienie

Definicje

przedsiębiorstwo międzynarodowe

- jest ulokowane głównie w jednym kraju, jednak znaczną część swoich zasobów albo dochodów uzyskuje w innych krajach (R.W. Griffin)

- charakteryzuje się ograniczonym zasięgiem geograficznym, działając na obszarze kilku krajów, przy czym na obszarze jednego kraju, najczęściej macierzystego, scentralizowane są kluczowe decyzje i kluczowa działalność (M.J. Stankiewicz)

przedsiębiorstwo wielonarodowe

- funkcjonuje na rynku światowym, na którym nabywa surowce, pożycza środki, wytwarza produkty i następnie je sprzedaje (R.W. Griffin)

- reaguje na specyficzne potrzeby wielu lokalnych rynków (Ch.A. Bartlett i S. Ghosal)

- działa na obszarze wielu krajów, charakteryzuje się zróżnicowaniem produktu i strategii marketingowej, rozproszoną lokalizacją produkcji i decentralizacją zarządzania (M.J. Stankiewicz)

przedsiębiorstwo globalne

- działa ponad granicami państwowymi i nie jest powiązane z żadnym krajem jako macierzystym (R.W. Griffin)

- obejmuje swym zasięgiem cały rynek światowy (A.K. Koźmiński)

- działa w więcej niż jednym kraju, uzyskuje korzyści w dziedzinie badawczo-rozwojowej, produkcyjnej, marketingowej i finansowej, a także w zakresie kosztów i reputacji, niedostępne dla konkurentów działających wyłącznie w kraju (Ph. Kotler)

- sprzedaje swoje produkty i usługi na całym świecie, ma międzynarodową sieć sprzedaży oraz wyposażenie produkcyjne umożliwiające uzyskanie przewagi konkurencyjnej w wyniku wykorzystania skali operacji i technologii w przekroju światowym (R.G. Schroeder)

przedsiębiorstwo transnarodowe

- koncepcja jego działalności polega na zintegrowaniu rozproszonych międzynarodowo funkcji oraz realizujących je jednostek (P. Dicken)

- łączy zalety przedsiębiorstw globalnych (specjalizacja i efekty skali) ze zróżnicowanymi geograficznie wymaganiami odbiorców (M.J. Stankiewicz)

- optymalizuje ekonomiczne efekty realizacji zadań produkcyjno-handlowych w układzie ogólnoświatowym i jednocześnie dostosowuje się do wymagań lokalnych rynków oraz aktywizuje uczenie się i przepływ innowacji w całym systemie korporacyjnym (Ch.A. Bartlett, S. Ghoshal)

- zespół afiliowanych jednostek gospodarczych funkcjonujących jako przedsiębiorstwa produkcyjne w różnych krajach jednocześnie; zespół ten tworzy organizacyjną i operacyjną całość w ujęciu międzynarodowym, a kieruje nim zarząd z międzynarodową orientacją; własność korporacji powinna być rozłożona między obywateli różnych krajów (E.J. Kolde)

- jego działalność przenika granice państw i jest organizowana, integrowana i koordynowana przez centralę w kraju macierzystym (A. Zorska)

- to podmiot składający się z przedsiębiorstwa macierzystego i afiliowanych jednostek zagranicznych; przedsiębiorstwo macierzyste kontroluje aktywa podmiotów zagranicznych, najczęściej przez posiadanie akcji/udziałów w ich kapitale (min. 10%); jednostki zagraniczne występują jako przedsiębiorstwa zależne, stowarzyszone i oddziały (UNCTAD)

Źródło: opracowanie własne.

Anna Zorska wymienia cechy korporacji transnarodowych, które uzasadniają ich miejsce w strukturze gospodarki światowej i kluczową pozycję w procesie globalizacji, wyróżniając cechy strukturalne i procesowe68:

suwerenność (sovereignty) - rozumiana jako zdolność do podejmowania decyzji i działań niezależnie od interesów i sytuacji w państwach ich ekspansji;

złożoność (complexity) - dotyczy struktury własności i kontroli, oraz struktur organizacyjnych i przestrzennych;

rozproszenie geograficzne (geographical dispersion) - działania tworzące wartość dodaną; rozproszone geograficznie zdolności innowacyjne oraz produkcyjno-handlowe, tworzone i wykorzystywane według kryterium globalnej efektywności; korporacje poszukują coraz lepszych lokalizacji dla poszczególnych funkcji łańcucha wartości;

wiedza (knowledge) - jako kluczowy zasób przedsiębiorstwa odgrywa wiodącą rolę w alokacji innych zasobów, konfiguracji łańcucha wartości i kształtowaniu struktur organizacji, doborze metod konkurencji i kooperacji;

specjalizacja (specialization) - związana jest z podziałem pracy w ramach całej korporacji i polega na podejmowaniu przez filie działalności na potrzeby globalnego rynku, a nie poszczególnych krajów goszczących, co prowadzi do wysokiej specjalizacji i kooperacji z innymi wyspecjalizowanymi jednostkami;

zdolność arbitrażowania (arbitrage) - wywodzi się ze zdolności internalizowania różnych transakcji w ramach własnych struktur organizacyjnych, działania na wielu rynkach pozwalają na wykorzystanie różnic ekonomicznych, tj. różnic w cenach, systemach podatkowych, kursach walut, stóp procentowych itp.;

zdolność integrowania (integration) - polega na ścisłym powiązaniu i koordynacji działań poszczególnych jednostek organizacyjnych tworzących system organizacyjny korporacji transnarodowej;

elastyczność organizowania (flexibility) - polega na takim organizowaniu działań podejmowanych na zewnątrz, jak i wewnątrz korporacji, aby lepiej i szybciej dostosować się do zmieniających się wymagań rynku;

globalna efektywność - skonsolidowane podejście do zyskowności korporacji, która jest wynikiem finansowym całej organizacji, a nie poszczególnych jednostek; przejściowo poszczególne filie czy centra mogą wykazywać straty, co zwykle jest rezultatem rozliczeń wewnątrzkorporacyjnych lub określonej strategii firmy.

Wskazane cechy korporacji transnarodowych wzajemnie się przenikają i uzupełniają, a także wzmacniają i tworzą pewnego rodzaju interaktywny system.

Korporacje transnarodowe (KTN) odgrywają dominującą rolę we współczesnej gospodarce światowej. Stanowią znaczącą siłę napędzającą proces globalizacji, o czym świadczy ich liczebność, a przede wszystkim olbrzymi potencjał i ekspansywność w gospodarce światowej. W latach 70. XX w. funkcjonowało 7 tys. KTN w czternastu najlepiej rozwiniętych państwach. W latach 80. ich liczba wyniosła ok. 10 tys. W latach 90. XX w. nastąpił dalszy dynamiczny wzrost liczby korporacji transnarodowych, którą szacowano wówczas na 37 tys., a zagranicznych spółek córek na co najmniej 170 tys. W roku 2004 liczba KTN wyniosła 70 tys., a ich zagranicznych spółek córek do 690 tys. Natomiast w roku 2009 na rynku światowym działało już 82 tys. korporacji transnarodowych, które miały 810 tysięcy zagranicznych oddziałów. Korporacje te zatrudniały 77 mln pracowników, a ich udział w handlu światowym wyniósł jedną trzecią światowego eksportu dóbr i usług, szacowaną na kwotę 6664 mld USD69.

Wraz z rozwojem geograficznego zasięgu działalności korporacji, o którym świadczy dynamika wzrostu liczby filii zagranicznych, oraz na skutek postępującej koncentracji korporacji (m.in. przez fuzje i przejęcia), zmianie ulega również zakres ich działalności. Na przestrzeni lat przedmiot działalności korporacji znacznie się rozszerzył. Obok tradycyjnych sektorów - wydobywczego i przetwórczego - korporacje coraz częściej angażują się także w działalność usługową. Trwająca od połowy XX wieku "rewolucja usługowa" sprawiła, że usługi stały się najważniejszym sektorem gospodarki w większości krajów. Gwałtowna ekspansja tego sektora oraz postęp technologiczny doprowadziły do rozwoju międzynarodowego handlu usługami. Nastąpił wzrost eksportu usług z prawie 358 mld USD w 1984 roku do 2 010 mld USD w 2004 i 4 243 mld USD w roku 2011.

Na liście stu największych korporacji transnarodowych - opracowanej przez UNCTAD - zdecydowanie dominują firmy pochodzące z Triady. W roku 2011 spośród stu największych pod względem wartości zagranicznych aktywów korporacji transnarodowych ponad 90 miało siedzibę w USA, Unii Europejskiej lub Japonii. Korporacje pochodzące spoza Triady to przede wszystkim firmy z innych krajów rozwiniętych (Szwajcaria, Kanada, Australia). W roku 2011 jedynymi gospodarkami rozwijającymi się, których firmy znalazły się na liście stu największych korporacji świata, były Chiny i Brazylia.

Wśród stu największych korporacji dominują firmy zajmujące się produkcją sprzętu elektronicznego i elektrycznego, pojazdów mechanicznych, a także wydobyciem i dystrybucją ropy naftowej. Największą korporacją transnarodową ze względu na wartość aktywów na koniec 2011 roku było General Electric (tabela 1.4.). Całkowita wartość aktywów GE wynosiła 717 242 mld USD, w tym 502 612 mld USD aktywów zagranicznych. Największa korporacja transnarodowa pod względem zatrudnienia w roku 2011 to Sony Corporation, która zatrudniała ponad 2 mln pracowników, w tym 800 tys. na rynkach zagranicznych. Największą sprzedaż uzyskało Royal Dutch Shell. Wartość sprzedaży wyniosła ponad 470 bilionów USD, w tym blisko 283 biliony USD uzyskane za granicą. Natomiast najwięcej pracowników na rynkach zagranicznych - 318 301 - zatrudniało Nestle SA.

Tabela 1.4. Największe pod względem wartości aktywów zagranicznych niefinansowe korporacje transnarodowe w roku 2011

Nazwa korporacji

Kraj pochodzenia

Aktywa

w mld USD

Sprzedaż

w mld USD

Zatrudnienie

zagraniczne ogółem

zagraniczne

ogółem

zagraniczne

ogółem

zagraniczne

ogółem

General Electric Co

USA

502 612

717 242

77 480

147 300

170 000

301 000

Royal Dutch Shell plc

Holandia

296 449

345 257

282 673

470 171

75 000

90 000

BP plc

Wielka Brytania

263 577

293 068

308 437

386 463

68 005

83 433

Exxon Mobil Corporation

USA

214 231

331 052

316 686

433 526

49 496

82 100

Toyota Motor Corporation

Japonia

214 117

372 566

142 888

235 200

123 655

325 905

Total SA

Francja

211 314

228 036

197 480

256 732

61 067

96 104

GDF Suez

Francja

194 422

296 650

82 731

126 040

110 554

218 873

Vodafone Group Plc

Wielka Brytania

171 941

186 176

65 448

74 089

75 476

83 862

Enel SpA

Włochy

153 665

236 037

66 817

110 528

36 656

75 360

Telefonica SA

Hiszpania

147 903

180 186

63 014

87 346

231 066

286 145

Chevron| Corporation

USA

139 816

209 474

139 344

236 286

31 000

61 000

E.ON.AG

Niemcy

133 006

212 499

90 958

157 011

43 756

78 889

Eni SpA

Włochy

122 081

198 700

106 240

153 631

45 516

78 686

ArcelorMittal

Luksemburg

117 023

121 880

93 679

93 973

197 149

260 523

Nestle SA

Szwajcaria

116 130

121 257

92 166

94 191

318 301

328 000

Volkswagen Group

Niemcy

115 081

221 486

173 390

221 486

277 105

501 956

Siemens AG

Niemcy

112 356

141 750

87 418

102 488

244 000

360 000

Ancheuser-Busch InBev NV

Belgia

106 336

112 427

34 944

39 046

108 446

116 278

Honda Motor CoLtd.

Japonia

105 151

143 196

78 134

100 594

109 400

179 060

Deutsche Telekom AG

Niemcy

102 047

170 339

44 887

81 530

113 568

235 132

Źródło: World Investment Report 2012, UNCTAD, Annex table 28.

W roku 2010 całkowita wartość aktywów będących w posiadaniu stu największych zagranicznych niefinansowych korporacji transnarodowych wyniosła 11,9 bln USD, w 2011 roku 12,3 bln USD (tabela 1.5.). Wartość sprzedaży stu największych korporacji została oszacowana na poziomie 7,6 bln USD w roku 2010 i 8,8 bln USD w roku 2011.

Tabela 1.5. Aktywa, sprzedaż, zarudnienie stu największych niefinansowych korporacji transnarodowych na świecie oraz stu z krajów rozwijających się i transformujących gospodarkę

Wyszczególnienie

100 największych korporacji transnarodowych na świecie

100 największych korporacji transnarodowych z krajów rozwijających się i transformujących

2009

2010

Zmiana %

2009

2010

Zmiana %

Aktywa ogółem

w mld USD,w tym:

11 543

11 912

3,2

3 152

3 710

17,7

za granicą

7 147

7 495

4,9

997

1 068

7,1

w kraju

4 396

4 417

0,5

2 154

2 642

22,6

Sprzedaż ogółem,

w mld USD, w tym:

6 979

7 590

8,8

1 914

2 424

26,6

za granicą

4 602

4 870

5,8

911

1 113

22,1

w kraju

2 377

2 721

14,5

1 003

1 311

30,7

Zatrudnienie ogółem,

w tys. osób, w tym:

15 144

15 186

0,3

8 259

8 837

7,0

za granicą

8 568

8 684

1,4

3 399

3 726

9,6

w kraju

6 576

6 502

-1,1

4 860

5 112

5,2

Źródło: World Investment Report 2012. Towards a New Generation of Investment Policies, United Nations, New York and Geneva 2012, s. 25.

Korporacje transnarodowe były i są głównym uczestnikiem procesu globalizacji. Lata 60. XX wieku wyróżniała silna ekspansja korporacji z krajów wysoko rozwiniętych - USA, Kanady oraz Europy Zachodniej, głównie przez zakładanie zagranicznych filii. Filie wykorzystywały technologie i doświadczenie przedsiębiorstw macierzystych, produkując i zaopatrując lokalne rynki filii koncernu. W latach 80. rozwój gospodarczy krajów Środkowo-Wschodniej Azji i później krajów Europy Środkowo-Wschodniej dały możliwość przeniesienia części produkcji przemysłowej korporacji do krajów o niższych kosztach wytwarzania.

Zasadniczą zmianę w organizacji procesu wytwórczego przyniosła tzw. rewolucja modularna, związana z wprowadzeniem technologii cyfrowej, która umożliwiła daleko idącą fragmentaryzację procesu produkcyjnego. Umożliwiło to firmom wprowadzenie zmian zarówno w organizacji procesu produkcji, jak i lokalizowaniu w różnych miejscach niezależnie od stopnia wymaganej koordynacji. Modularyzacja polega na wytwarzaniu elementów (komponentów, modułów, podzespołów), które mogą być składane w różny sposób i służyć do produkcji różnych produktów finalnych. Efektem zmian w organizacji produkcji, które stały się możliwe dzięki modularyzacji jest powstawanie dużych samodzielnych firm, specjalizujących się w określonych funkcjach świadczonych na rzecz korporacji transnarodowych. Do grupy tych firm należą tzw. dostawcy światowi, którzy są grupą wyspecjalizowanych producentów kontraktowych, którzy koncentrują się na produkcji i których zakłady są zlokalizowane w różnych regionach świata. Korzystanie z tzw. produkcji kontraktowej w wielu sektorach stało się jednym z głównych kierunków ewolucji gospodarki światowej70.

Podczas gdy delokalizacja procesów produkcyjnych korporacji transnarodowych w latach 80. i 90. XX w. związana była głównie z sektorem przemysłowym, połowa lat 90. przyniosła nowe możliwości optymalizacji procesów produkcyjnych, tym razem w sektorze usługowym. Trzecia rewolucja przemysłowa - gwałtowny rozwój technologii informatycznych - stanęła u podstaw kolejnego etapu w procesie globalizacji gospodarczej. Nie tylko proces produkcyjny dóbr przemysłowych, ale także produkcja usług może zostać podzielona na zadania i wykonana w krajach o niskich kosztach wytwarzania. Koniec lat 90. XX i początek XXI wieku to gwałtowny rozwój zarówno internacjonalizacji procesów produkcyjnych w sektorze usług, jak i związanego z nim offshoringu produkcji usług. Offshoring usług jest procesem, który obrazuje kolejny etap globalizacji produkcji i rodzący się międzynarodowy podział pracy w wytwarzaniu usług71.

1.1. Globalizacja - pojęcie i cechy

Najważniejszym w ostatnich latach zjawiskiem w gospodarce światowej jest tendencja do globalizacji rynków i sektorów oraz związana z tym konieczność globalizacji zarządzania. Globalizacja jest procesem bardzo szerokim i złożonym, który toczy się zarówno w sferze ekonomicznej, społeczno-kulturowej, a także politycznej. Globalizacja jako proces ekonomiczny ma miejsce równocześnie na trzech poziomach: przedsiębiorstw, rynków/sektorów oraz gospodarki światowej. Zasadniczą cechą globalizacji jest integrowanie działań, procesów i podmiotów w ogólnoświatowy (globalny) system funkcjonujący na jednym z trzech poziomów, ale powiązany z innymi (rys. 1.1.).

Rys. 1.1. Poziomy globalizacji

Źródło: M. Kutschker, S. Schmidt, Internationales Management, Oldenbourg Wissenschaftsverlag, München 2011, s. 186.

Globalizacja jest definiowana w literaturze bardzo różnie, głównie poprzez określenie jej przyczyn czy czynników mających wpływ na ów proces. Najogólniej można stwierdzić, że globalizacja oznacza ogólnoświatową, właśnie globalną, perspektywę dla konkretnych decyzji strategicznych i form aktywności przedsiębiorstw uczestniczących w międzynarodowym podziale pracy, funkcjonujących - w różnych formach - na arenie rynku światowego1.

John H. Dunning zauważa stopniowe tworzenie się gospodarki globalnej, w której wiodące ekonomicznie kraje są ściśle współzależne w zakresie handlu, inwestycji oraz współpracy przedsiębiorstw2. Zdaniem Johna H. Dunninga i Rajneesha Naruli, globalizacja oznacza wzajemne uzależnienie, zbieżność wzorców konsumpcyjnych i technologii w różnych krajach, zwiększającą się internacjonalizację produkcji poprzez sieci filii, oraz skracanie cyklów technologicznych3. George S. Yip uznaje globalizację za proces wzajemnej adaptacji i koordynacji na różnych poziomach działań podmiotów gospodarki światowej za pomocą ogólnoświatowych i wieloczynnikowych zintegrowanych strategii konkurencyjnych4. Komisja Europejska definiuje globalizację jako proces, w którym rynki i produkcja, w różnych krajach stają się coraz bardziej współzależne w związku z dynamiką wymiany towarów i usług, przepływem kapitału i technologii5.

Anna Zorska, wykorzystując elementy wielu definicji, określa globalizację jako "dokonujący się w świecie długofalowy proces integrowania coraz większej liczby krajowych gospodarek ponad ich granicami, dzięki rozszerzeniu oraz intensyfikowaniu wzajemnych powiązań (inwestycyjnych, produkcyjnych, handlowych, kooperacyjnych), w wyniku czego powstaje ogólnoświatowy system ekonomiczny o dużej współzależności i znaczących reperkusjach działań podejmowanych/toczących się nawet w odległych krajach"6.

Natomiast Barbara Liberska podkreśla znaczenie korporacji transnarodowych w rozwoju globalizacji i stwierdza, że globalizacja gospodarki światowej jest procesem poszerzenia i pogłębiania się współzależności między krajami i regionami wskutek rosnących przepływów międzynarodowych oraz działalności korporacji transnarodowych, co prowadzi do jakościowo nowych powiązań między firmami, rynkami i gospodarkami7.

W literaturze pojawiło się też określenie globalizacji korporacyjnej, która jest definiowana jako wielowymiarowy, przecinający granice proces ekspansji korporacji transnarodowych, którego kierunek wyznacza maksymalizacja zysku i którego efektem jest postępujący wzrost roli i znaczenia korporacji transnarodowych. Ujęcie to eksponuje znaczenie korporacji transnarodowych, choć także należy podkreślić ważną rolę innych podmiotów, tj. państw i instytucji międzynarodowych8. Przyjmuje się, że głównymi instytucjonalnymi uczestnikami procesu globalizacji są Bank Światowy, Międzynarodowy Fundusz Walutowy oraz Światowa Organizacja Handlu9. Instytucje te zrzeszają większość państw świata (Bank Światowy i MFW - 184 państwa członkowskie, GATT/WTO - 146), a zakres ich kompetencji jest tak szeroki, że odgrywają dominującą rolę w kształtowaniu międzynarodowych stosunków gospodarczych.

Proces globalizacji - właśnie za sprawą instytucji międzynarodowych - obejmuje wzrost swobody przepływu kapitału, towarów, czynników produkcji między krajami. Można więc mówić o stopniowym zaniku granic gospodarczych i jakościowym skoku w mobilność czynników produkcji. Z tego punktu widzenia powstał nowy rynek i nowa gospodarka10. Nowa gospodarka, zdaniem Zdzisława Pierścionka, jest również efektem rewolucji informacyjnej, która spowodowała powstanie w gospodarce wielu nowych sektorów oraz nowych sposobów działania i zarządzania. Rozwój nowej gospodarki oznacza upowszechnienie nowych technologii informacyjnych w zarządzaniu, co prowadzi do istotnego wzrostu efektywności gospodarowania, przyspieszenia tempa innowacji, obniżki nakładów oraz wzrostu wykorzystania zasobów11.

Globalizacja, likwidując bariery graniczne dla przepływu kapitału i innych czynników produkcji oraz znosząc bariery lokalizowania produkcji, otworzyła drogę dla sieciowego układu gospodarki. Na poziomie przedsiębiorstwa globalizacja stanowi określoną koncepcję zarządzania firmą, a mianowicie zarządzanie w globalnym otoczeniu, tj. zorientowane na rynki światowe, konkurencję globalną oraz bazujące na globalnych czynnikach produkcji12. Zgodnie z tym ujęciem globalizacja jest strategią przedsiębiorstwa mocno uzależnionego od międzynarodowego środowiska gospodarczego i światowej koniunktury.

Korporacje transnarodowe starają się wykorzystywać liberalizację stosunków rynkowych oraz rozwój nowych technologii informatycznych i czerpać korzyści z możliwości dowolnego rozmieszczenia na rynku globalnym miejsc zakupu czynników produkcji i miejsc sprzedaży. Dążą do optymalizowania procesu produkcyjnego w oparciu o globalne relacje rzadkości i obfitości czynników produkcji, a także wykorzystują relacje cen zakupu i sprzedaży jakie oferuje rynek globalny13. W nawiązaniu do przytoczonych definicji globalizacji można wskazać pewne cechy charakteryzujące ten proces14:

zasięg - globalizację charakteryzuje szeroki międzynarodowy zakres lub działania w skali ogólnoświatowej;

wielowymiarowość - globalizacja przebiega jednocześnie w kilku dziedzinach życia społecznego: gospodarce, polityce, kulturze;

intensywność - polega na intensyfikacji współdziałania, wzajemnych powiązań oraz współzależności między państwami i społeczeństwami stanowiącymi ogólnoświatową społeczność;

współzależność - wzajemne i ścisłe międzynarodowe współdziałanie podmiotów na różnych poziomach (międzynarodowym i poszczególnych gospodarek, sektorów/rynków, przedsiębiorstw);

integrowanie - łączenie prowadzonej w skali międzynarodowej działalności podmiotów na różnych poziomach;

kompresja czasu i przestrzeni - "kurczenie się" świata, uczestnictwo w wydarzeniach na wszystkich kontynentach, duża mobilność ludzi, oferta towarów z całego świata.

1.2. Czynniki kształtujące proces globalizacji

W licznych pracach i studiach poświęconych globalizacji podkreśla się znaczenie istotnych zmian otoczenia globalnego, które kształtowane są przez wiele czynników i determinują międzynarodową ekspansję przedsiębiorstw. Wśród nich należy wymienić czynniki:

polityczno-prawne, decydujące o stopniu liberalizacji stosunków polityczno-gospodarczych;

postępu naukowo-technicznego (rozwój technologii, wzrost znaczenia kapitału intelektualnego);

ekonomiczne, w szczególności konkurencji międzynarodowej;

społeczne (ujednolicenie upodobań konsumentów, edukacja) (rys. 1.2.)15.

Procesy globalizacji dotyczą gospodarki światowej, sektorów/rynków i przedsiębiorstw. Ważne staje się wskazanie istoty globalizacji rynków i sektorów, ponieważ każda z tych form globalizacji pociąga za sobą odmienne następstwa dla różnych aspektów strategii i działalności przedsiębiorstw. Rynki określają konsumenci i ich potrzeby, zatem globalizacja rynków koncentruje się na potrzebach konsumentów. Zakres w jakim rynek jest globalny zależy od tego na ile potrzeby konsumentów w odniesieniu do danego produktu są podobne na całym świecie. Globalizacja sektorów koncentruje się na zdolności firm do konfigurowania i koordynowania swych działań produkcyjnych i zmierzających do powiększenia wartości dodanej w sposób globalny, ponad granicami państw. Sektory zglobalizowane charakteryzuje światowa konkurencja, szanse wynikające z ekonomiki skali i zakresu, szybkie zmiany technologiczne, ujednolicone standardy techniczne i korzystne warunki handlu. Wobec tego ewolucja działalności przedsiębiorstw obejmuje rosnący geograficzny zakres, bardziej intensywne i komplementarne wykorzystanie różnych form międzynarodowej ekspansji (eksportu, zagranicznych inwestycji bezpośrednich, aliansów) oraz większą konfigurację i koordynację działań badawczych, produkcyjnych czy handlowych.

Rys. 1.2. Czynniki globalizacji sektorów i rynków

Źródło: opracowanie własne na podstawie: G. Stonehouse, J. Hamill, D. Campbell, T. Prudie, Globalizacja..., op. cit., s. 25.

Czynnikami szczególnie istotnymi w stymulowaniu procesów globalizacji są czynniki polityczno-prawne, ponieważ decydują o stopniu liberalizacji międzynarodowej wymiany gospodarczej. Czynniki te, będące rezultatem określonych decyzji politycznych parlamentów i rządów poszczególnych państw, mają fundamentalne znaczenie dla internacjonalizacji i dynamizowania współpracy gospodarczej w skali globalnej. Warto jednak pamiętać, że wcześniej państwa te wprowadzały bariery handlowe, które chroniły krajowe rynki przed obcymi produktami i firmami. W związku z tym, że stopniowo wyczerpywały się możliwości rozwoju oparte na krajowych zasobach i rynkach, zaczęto ograniczać bariery, ­skłaniając się do podejmowania eksportu oraz otwierania własnych rynków.

Można wskazać trzy ogólne tendencje charakteryzujące światowy kierunek zmian w polityce regulacyjnej państw na płaszczyźnie międzynarodowej:

proces wielostronnej liberalizacji handlu międzynarodowego, który oznacza stopniowe przechodzenie od protekcjonizmu do polityki wolnego handlu i otwarcia na gospodarkę światową;

deregulacja rynków finansowych związana z odejściem od systemu sztywnych kursów walutowych ustalonych porozumieniem z Bretton Woods, a także rezygnacja z kontroli przepływu kapitałów;

rozwój regionalnej integracji gospodarczej, która polega na podejmowaniu przez państwa członkowskie działań na płaszczyźnie międzynarodowej, prowadzących do likwidacji barier i ujednolicania zasad prowadzenia działalności gospodarczej, do tworzenia korzystnych warunków rozwoju i rozszerzania współpracy podmiotów zlokalizowanych na tworzonym przez nie obszarze gospodarczym16.

Wielostronne porozumienia liberalizujące międzynarodową wymianę, likwidujące bariery celne, stawiające na swobodę wymiany walut i wolność w przepływie kapitału finansowego i intelektualnego, są przede wszystkim efektem negocjacji prowadzonych przez GATT17 (General Agreement on Tariffs and Trade / Układ Ogólny w Sprawie Ceł i Handlu), który został zastąpiony przez WTO (World Trade Organization / Światową Organizację Handlu). Pod auspicjami GATT odbyły się cztery rundy rokowań: Genewska (1947), Kennedy'ego (1964-1967), Tokijska (1973-1979) oraz Urugwajska (1986-1994). W skali światowej przeciętne stawki celne na towary importowane zostały obniżone z ok. 40% w 1947 r. do ok. 5% w 1990 i 4,5% w 2000 r.18.

WTO (World Trade Organization) została powołana w 1995 r. jako kontynuacja wcześniej działającego GATT. Zadaniem WTO jest administrowanie porozumieniami handlowymi zawieranymi przez jej członków w wyniku negocjacji prowadzonych w ramach kolejnych rund rokowań, a także rozstrzyganie sporów handlowych i egzekwowanie reguł zawartych w porozumieniach. Jest zasadniczym filarem międzynarodowego porządku gospodarczego. Warto nadmienić, że o ile w pierwszych organizowanych w ramach GATT rundach negocjacyjnych uczestniczyło od 20-30 państw, o tyle w ostatniej Rundzie Urugwajskiej wzięło udział 125 państw. Wzrost liczby państw zaangażowanych w proces wielostronnej liberalizacji handlu światowego sprawiał, że wynegocjowane porozumienia zyskiwały coraz powszechniejszy charakter. Proces wielostronnej liberalizacji handlu światowego, biorąc pod uwagę nowe zjawiska zachodzące w gospodarce światowej, obejmował również nowe obszary życia gospodarczego. Pierwotnie negocjacje dotyczyły redukcji stawek celnych oraz barier ilościowych w handlu, a następnie w Rundzie Urugwajskiej dyskutowano kwestie ochrony praw własności intelektualnej, inwestycji czy traktowania zagranicznych towarów, usług oraz przedsiębiorstw. Z inicjatywy Stanów Zjednoczonych do zakresu rokowań Rundy Urugwajskiej GATT zostały włączone usługi. Inicjatywę wsparła Unia Europejska uważając, że międzynarodowe obroty usługami należy poddać takim samym regułom jak resztę obrotu światowego. W efekcie w 1994 roku uzgodniono całkowicie nowe porozumienie o rzetelnym, niedyskryminacyjnym handlu w sferze usług o nazwie Układ Ogólny w sprawie Handlu Usługami - GATS (­General Agreement on Trade in Services). Podpisanie GATS było równoznaczne z przyjęciem warunku, że handel usługami będzie podlegał dalszej stopniowej liberalizacji w ramach WTO19.

W listopadzie 2001 r. rozpoczęła się kolejna runda wielostronnych rokowań handlowych w ramach systemu GATT/WTO i równocześnie pierwsza runda negocjacji handlowych przeprowadzona pod auspicjami Światowej Organizacji Handlu - Runda Dohijska (Doha Development Agenda). Celem rundy była liberalizacja handlu przynosząca korzyści krajom rozwijającym się i najmniej rozwiniętym. Negocjacje nadal trwają, a wśród przyczyn można wskazać zasadę "wszystko albo nic", co wyklucza wdrażanie porozumienia w sprawach już uzgodnionych. Wieloletni okres negocjacji jest wynikiem m.in. dużej liczby uczestników (153 kraje członkowskie WTO), osłabienia znaczenia dotychczasowych potęg - USA i UE, pojawienie się nowych liderów - Chin, Indii i Brazylii, oraz ambitnego programu rokowań. Według prognoz Banku Światowego Runda Dohijska powinna spowodować wzrost dochodów w skali świata o 500 mld USD rocznie, z czego 60% ma przypadać na kraje rozwijające się. Średnia obniżka ceł na towary przemysłowe w krajach rozwiniętych ma obniżyć się z poziomu 3,4% do wysokości 0,5-1,6%, a w krajach rozwijających się z 12,5% do 2,6-10,4%20.

Do sukcesów WTO należy zaliczyć podpisanie w 1997 r. dwóch ważnych porozumień. Pierwsze z nich - Basic Telecommunication Agreement (BTA) - umożliwia dostęp do krajowych rynków wszystkim operatorom telekomunikacyjnym, do krajowych firm w sektorze telekomunikacyjnym zagranicznym inwestorom oraz zobowiązuje państwa do prokonkurencyjnych regulacji w tym sektorze. Drugie porozumienie - Agreement on Financial Services (AFS) - zwiększa dostęp zagranicznych firm oraz inwestorów do sektora finansowego poszczególnych krajów21.

Oprócz WTO, na międzynarodowe stosunki gospodarcze silnie wpływają dwie inne organizacje: Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju, popularnie zwany Bankiem Światowym oraz Międzynarodowy Fundusz Walutowy. U podstaw funkcjonowania wszystkich trzech instytucji leży przekonanie o kluczowym znaczeniu mechanizmów rynkowych dla międzynarodowych stosunków ekonomicznych. Stąd ich szerokie zaangażowanie w promowanie reform wolnorynkowych związanych z deregulacją, prywatyzacją i liberalizacją22. Charakterystykę kluczowych organizacji gospodarczych zawiera tabela 1.1.

Tabela. 1.1. Charakterystyka celów i znaczenia kluczowych organizacji gospodarczych dla biznesu międzynarodowego

Organizacja gospodarcza

Charakterystyka

Bank Światowy (World Bank Group - WB)

Data utworzenia i siedziba

27 grudnia 1945, powołany na podstawie porozumienia z Bretton Woods, siedziba: USA, Waszyngton

Cel działania

Pomoc najbiedniejszym ludziom i państwom

Znaczenie dla biznesu międzynarodowego

Kluczowe źródło wsparcia finansowego i technicznego dla krajów rozwijających się. Projekty wspierane przez Bank Światowy dotyczą: zdrowia i edukacji, produkcji rolniczej, walki z korupcją, budowy dróg i portów oraz ochrony środowiska, odbudowy państw dotkniętych konfliktami zbrojnymi, inwestycji wspierających powstawanie nowych miejsc pracy.

Światowa Organizacja Handlu

(World Trade Organization - WTO)

Data utworzenia i siedziba

1 stycznia 1995, na mocy Rundy Urugwajskiej GATT (General Agreement on Tariffs and Trade - Układ Ogólny w Sprawie Ceł i Handlu), Szwajcaria, Genewa,

Cel działania

Wzrost handlu międzynarodowego przez promowanie obniżania barier handlowych oraz tworzenie platformy dla prowadzenia negocjacji handlowych i biznesu. WTO administruje porozumieniami handlowymi, stanowi forum negocjacji handlowych, monitoruje krajowe polityki handlu, wspiera kraje rozwijające się poprzez szkolenia i pomoc techniczną, współpracuje z innymi organizacjami międzynarodowymi.

Znaczenie dla biznesu międzynarodowego

GATT i WTO umożliwiły rozwój wymiany handlowej na świecie, stworzyły regulacje handlu światowego, a także obszarów biznesu powiązanych z handlem, np. praw własności intelektualnej, miejsce rozstrzygania sporów handlowych między krajami.

Międzynarodowy Fundusz Walutowy(International Monetary Fund - IMF)

Data utworzenia i siedziba

27 grudnia 1945, na podstawie porozumienia z Bretton Woods, USA, Waszyngton.

Cele działania

Promowanie międzynarodowej współpracy monetarnej, kontrola nad stabilnością i porządkiem wymiany handlowej i umów handlowych, stymulowanie wzrostu gospodarczego i wysokiego poziomu zatrudnienia, wspieranie finansowe krajów będących w trudnej sytuacji płatniczej, nadzór nad zadłużeniem międzynarodowym.

Znaczenie dla biznesu międzynarodowego

Nadzoruje globalny system finansowy, sprzyja rozwojowi gospodarczemu, promuje liberalizm ekonomiczny co sprzyja rozwojowi biznesu międzynarodowego. IMF stworzył standardy pozyskiwania i upowszechniania danych ekonomicznych i finansowych krajów członkowskich. Dane statystyczne IMF są wykorzystywane na potrzeby prowadzenia biznesu międzynarodowego.

Źródło: opracowanie własne na podstawie: M. Rozkwitalska, Zarządzanie międzynarodowe, Difin, Warszawa 2007, s. 46-47.

Do początku lat 70. międzynarodowy przepływ kapitału był ściśle kontrolowany. Za najważniejsze posunięcia w zakresie liberalizacji i aktywizacji międzynarodowych przepływów kapitału uważa się: powstanie rynków eurowalutowych, odejście od sztywnych kursów walutowych ustalonych porozumieniem z Bretton Woods, wprowadzenie wielu nowych, pochodnych instrumentów finansowych w celu niwelowania skutków wahań kursów walut i stóp procentowych (opcje, swapy, kontrakty terminowe i inne)23. Zmiany te przyczyniły się do zdynamizowania działalności na rynkach finansowych. Wzrost podaży, mobilności i dostępności środków finansowych ze źródeł międzynarodowych oraz lepsze zabezpieczenie przed ryzykiem zawieranych transakcji, ułatwiły i zachęciły podmioty gospodarcze do korzystania z zewnętrznych źródeł finansowania.

Liberalizacja przepływów kapitałowych przyczyniła się jednocześnie do wzrostu zagranicznych inwestycji bezpośrednich24. Zagraniczne inwestycje bezpośrednie (Foreign Direct Investment - FDI) polegają na zakupie kontrolnych udziałów w już istniejących firmach, na tworzeniu nowych przedsiębiorstw lub filii, które najczęściej inwestują w budowę nowych zakładów (Green Field Investments)25.

Zwiększające się przepływy kapitałowe, zwłaszcza w formie inwestycji bezpośrednich FDI, jak również rosnący udział handlu zagranicznego w krajowym produkcie brutto sprawiają, że w coraz większym stopniu tempo wzrostu krajowej gospodarki zależy od rozwoju gospodarki światowej. Oznacza to, że rośnie rola czynników o charakterze regionalnym i globalnym. Regionalna integracja gospodarcza stwarza swobodę międzynarodowej wymiany towarów, usług i czynników wytwórczych. "Polityka integracyjna obejmuje wspólnie prowadzone i zharmonizowane działania państw członkowskich danego ugrupowania, prowadzące do niwelowania barier i ujednolicania rynku, do tworzenia bardziej korzystnych warunków działania i rozszerzania współpracy podmiotów (obywateli, przedsiębiorstw), zlokalizowanych na terenie integrujących się krajów"26. Długofalowy proces integrowania krajów i gospodarek określonego regionu dzięki intensyfikowaniu oraz pogłębianiu powiązań ekonomicznych, a także społecznych, kulturalnych i politycznych prowadzi do tworzenia się silnie współzależnego systemu w obrębie danego regionu27. Współcześnie proces regionalizacji przebiega jednocześnie na trzech poziomach, które powstają przez stopniowe integrowanie krajów i ich gospodarek: w danym regionie, między regionami, np. przez umacnianie relacji różnych ugrupowań, i ponad regionami w ramach formującej się gospodarki globalnej28.

Przyjmuje się, że regionalizacja jest procesem narastających przepływów, powiązań i współzależności w skali regionalnej. Przełom XX i XXI wieku charakteryzuje się dwoma równoległymi procesami, globalizacją i regionalizacją. Można stwierdzić, że istnieje współzależność procesów globalizacyjnych i tendencji integracyjnych. Globalizacja jest efektem liberalizacji gospodarki światowej i może stanowić bodziec do integracji, natomiast integracja, jako konsekwencja liberalizacji w obrębie regionu lub subregionu, może dokonywać stopniowego otwarcia gospodarki także wobec krajów spoza ugrupowania, tym samym przyspieszając globalizację29.

Tworzenie jednolitego mechanizmu rynkowego w obrębie scalających się gospodarek narodowych przyjmuje na ogół określone formy instytucjonalne. Béla Balassa wyróżnił następujące formy instytucjonalne: strefa wolnego handlu, unia celna, wspólny rynek, unia gospodarczo-walutowa oraz pełna integracja gospodarcza30. Cechą stref wolnego handlu jest eliminacja ograniczeń związanych z wymianą handlową dla krajów członkowskich. W unii celnej kraje nie tylko eliminują bariery we wzajemnych obrotach handlowych, ale także prowadzą wspólną politykę handlową wobec krajów trzecich. Kolejnym stopniem integracji ekonomicznej jest wspólny rynek, który umożliwia nie tylko swobodny przepływ towarów i usług, ale także czynników produkcji, tj. pracy i kapitału. Unia gospodarczo-walutowa to wyższa forma wspólnego rynku, która zapewnia harmonizację i ujednolicenie polityki monetarnej, fiskalnej i społecznej. Pełna integracja gospodarcza to unia gospodarczo-walutowa uzupełniona o unifikację systemów prawnych, a także politykę zagraniczną i wewnętrzną wszystkich krajów członkowskich. Formy międzynarodowych ugrupowań integracyjnych przedstawia tabela 1.2.

Tabela 1.2. Formy międzynarodowych ugrupowań integracyjnych

Formy

Cechy

Strefa

wolnego

handlu

Unia

celna

Wspólny

rynek

Unia

gospodarczo-walutowa

Pełna integracja

Likwidacja ceł i barier handlowych

Wspólna zewnętrzna taryfa celna i wspólna polityka handlowa

Swobodny przepływ ludzi, kapitału i usług

Wspólna waluta, jednolita polityka pieniężna i kursowa

Unifikacja polityki gospodarczej

Unifikacja polityki wewnętrznej, zagranicznej, obronnej, ponadnarodowe organy władzy

Jednolita polityka ponadnarodowa

Źródło: M. Kutschker, S. Schmidt, Internationales Management, op. cit., s. 186; Globalizacja i regionalizacja..., op. cit., s. 176.

Aktualnie funkcjonuje kilkanaście liczących się porozumień o regionalnej współpracy i integracji31. Szczególnie ważne są dwa: Unia Europejska i Północnoamerykańskie Porozumienie o Wolnym Handlu (North American Free Trade Agreement - NAFTA). Unia Europejska - w myśl założeń traktatu z Maastricht (1992) - opiera się na unii ekonomicznej oraz ekonomiczno-walutowej wyrażającej się w zniesieniu ceł wewnętrznych, przyjęciu wspólnej zewnętrznej taryfy celnej, swobodnego przepływu towarów, usług, osób i kapitału. Pod względem potencjału Jednolity Rynek Wewnętrzny Unii Europejskiej jest największym obok rynku państw NAFTA subrynkiem współczesnej gospodarki światowej32. Strefa wolnego handlu NAFTA powstała 1 stycznia 1994 roku i objęła USA, Kanadę i Meksyk. Wśród zamierzeń NAFTA była eliminacja barier handlowych i ułatwienia w handlu towarami i usługami pomiędzy krajami członkowskimi, zapewnienie warunków uczciwej konkurencji, znoszenie barier inwestycyjnych, zapewnienie inwestorom ochrony prawnej, wzmocnienie praw własności intelektualnej i stworzenie efektywnych procedur rozstrzygania sporów. Od stycznia 2008 r. NAFTA jest w pełni strefą wolnego handlu, ponieważ zgodnie z założeniami, wyeliminowano wszystkie pozostające jeszcze cła i ograniczenia ilościowe33. Warto podkreślić, że NAFTA jako pierwsze w świecie porozumienie o wolnym handlu przyjęła postanowienia dodatkowe dotyczące ochrony środowiska naturalnego, ochrony praw pracowniczych, a także ochronę praw własności intelektualnej.

Procesy międzynarodowej integracji ekonomicznej podlegają zmianom ilościowym, jakościowym i strukturalnym. Przełom XX i XXI wieku zapoczątkował trzecią falę regionalizmu34. Po zakończeniu Rundy Urugwajskiej nastąpił wzrost liczby regionalnych porozumień integracyjnych, pogłębienie i poszerzenie powiązań w niektórych ugrupowaniach, np. kolejne rozszerzenie UE do 25 i 27 członków. Powstało wiele bilateralnych porozumień, np. USA podpisały umowy o strefach wolnego handlu z Jordanią, Singapurem, Chile czy Australią. Nasila się powstawanie ugrupowań integracyjnych nowej generacji pomiędzy krajami na różnych kontynentach, np. ASEAN - Australia - Nowa Zelandia35.

Regionalna integracja gospodarcza niesie za sobą dużą swobodę międzynarodowej wymiany towarów, usług i czynników wytwórczych w ramach określonej grupy krajów. Jest to proces nasilający się, który wymusza na przedsiębiorstwach uruchomienie strategicznych procesów dostosowawczych do zmieniającej się struktury konkurencji, struktury rynków, systemów prawnych i integracji kulturowej. Ekonomiści mają podzielone zdania w kwestii wpływu ugrupowań integracyjnych na gospodarki krajów członkowskich i krajów trzecich. Przeciwnicy procesów integracyjnych uważają, że ich rozwój jest barierą w liberalizacji wymiany handlowej i prowadzi do fragmentaryzacji gospodarki światowej. Zwolennicy idei ugrupowań integracyjnych uważają, że stymulują one wielostronną liberalizację handlu. C. Fred Bergsten wskazuje na APEC - Współpracę Ekonomiczną Azji - Pacyfiku, która jest oparta na zasadach "otwartego regionalizmu krajów"36.

Regionalizm wywiera istotny wpływ na procesy multilateralne, a ugrupowania integracyjne stanowią etap pośredni dla realizacji bardziej zaawansowanych stadiów liberalizacji wielostronnej. Wydaje się, że przyszłością jest silny i nowoczesny system multilateralny wspomagany przez regionalizm.

Wśród czynników naukowo-technicznych - kształtujących proces globalizacji - szczególnie ważny jest rozwój nowych technologii, zwłaszcza informacyjnych, mający stymulujący wpływ na proces międzynarodowej ekspansji przedsiębiorstw. Rozwój nowoczesnych środków transportu i łączności umożliwił zmniejszenie odległości i czasu, dzielących producentów, dostawców i konsumentów na całym świecie. Oparte na nowych technologiach, szybkie i relatywnie tanie przetwarzanie i przepływy informacji, umożliwiają sprawną koordynację działań w skali międzynarodowej. W wyniku coraz szybszych zmian w otoczeniu czas staje się bardzo istotnym zasobem, którego wartość stale rośnie37.

Z procesem globalizacji ściśle powiązany jest gwałtowny rozwój techniczno-technologiczny. Zjawisko to cechuje zwłaszcza przemysły wysokiej techniki: informatykę, elektronikę, biotechnologię, telekomunikację. W przemysłach tych wyprodukowanie nowego wyrobu jest tak kosztowne, że nawet przedsiębiorstwo będące liderem rynkowym nie może samo ponieść wszystkich kosztów związanych z rozwojem nowego produktu, lecz stara się rozłożyć ryzyko na większą liczbę partnerów.

Za bezpośrednią przyczynę wzrostu kosztów technologii Kenichi ­Ohmae uważa skracanie cyklu życia produktu oraz zjawisko rozpraszania technologii. Zjawisko rozpraszania technologii polega na szybszym, niż dotychczas, upowszechnianiu się nowych, kluczowych technologii oraz niemożności długiego utrzymywania przewagi konkurencyjnej, której źródłem jest wynaleziona przez przedsiębiorstwo technologia38. Szybkie przenikanie wynalazków i nowych technologii w połączeniu z coraz krótszym cyklem technologicznym powoduje szybki spadek wartości nowych technologii i konieczność przyspieszenia prac nad nowymi generacjami wyrobów. Rozpraszanie się technologii powoduje utratę efektów doświadczeń liderów w sektorze i przyspieszenie wyścigu w zakresie badań i rozwoju. Wysokie koszty poniesione na nowe technologie może zrekompensować szybka komercjalizacja produktu. Realizację takiej strategii może dać połączenie wysiłków kilku firm. Dzięki dyfuzji technologii następuje wyrównywanie się zdolności technologicznych przedsiębiorstw zlokalizowanych w różnych krajach, określane mianem parytetu technologicznego (na poziomie krajów konwergencja technologii)39.

Z analiz empirycznych wynika, że w pierwszej połowie XX wieku średni cykl życia większości wyrobów konsumpcyjnych przekraczał 20 lat, a w sektorach dynamicznych 10 lat. W latach osiemdziesiątych cykl życia wielu wyrobów nie przekroczył dwóch lat, a obecnie w przemyśle półprzewodników jest on krótszy niż pół roku40.

Do ważnych osiągnięć postępu naukowo-technicznego należy zaliczyć postfordyzm, określany też mianem elastycznej specjalizacji. Dzięki zastosowaniu oprogramowania i zautomatyzowanych urządzeń możliwe jest zmniejszenie skali produkcji oraz zwiększenie różnorodności produktów, co z kolei umożliwia dostosowywanie się do potrzeb i oczekiwań klientów. Elastyczna specjalizacja przyczyniła się do tego, że produkcja stała się znacznie bardziej rozproszona, a dzięki rozwojowi środków transportu i telekomunikacji możliwe stało się przemieszczanie produkcji w różne części świata. Elastyczny system produkcji umożliwił fragmentaryzację procesu produkcji, następowała delokalizacja fragmentów masowej produkcji do krajów o jak najkorzystniejszej lokalizacji.

Pod wpływem liberalizacji handlu międzynarodowego, ujednolicania i liberalizacji rynków kapitałowych, procesów integracyjnych, ujednolicania się wzorców konsumpcji, a także postępu technicznego w znacznej mierze kształtują się też przemiany ekonomiczne, szczególnie w międzynarodowej konkurencji. Dokonują się istotne zmiany w zakresie popytu, podaży, a także warunków działania przedsiębiorstw na rynku międzynarodowym. Przemiany po stronie popytu dotyczą głównie ujednolicania oraz standaryzacji stylów życia, wzorców konsumpcji i potrzeb między innymi pod wpływem obiegu informacji oraz nowoczesnych technologii informacyjnych.

Prekursorzy koncepcji globalizacji, a wśród nich Theodore Levitt, F. Chuck, a także Kenichi Ohmae uważali, że świat stał się "wspólnym rynkiem", na którym ludzie, niezależnie od swego miejsca zamieszkania, kupują te same produkty i dążą do podobnej jakości życia. Ujednolicenie gustów i sposobów życia klientów określono jako "kalifornizację potrzeb". Przedsiębiorstwa działające w skali globalnej powinny więc skupić swoją uwagę na zaspokajaniu uniwersalnych potrzeb i zapomnieć o różnicach dzielących poszczególne kraje i narody41. Teza o pogłębiającym się ujednoliceniu potrzeb konsumentów na całym świecie znajduje potwierdzenie empiryczne, ale jednocześnie występuje wyraźna tendencja do indywidualnego podejścia do klienta.

Zmiany po stronie podaży odnoszą się do różnych aspektów produkcji oraz handlu. Następują zmiany w charakterystyce produktów, które są coraz bardziej nowoczesne i dostosowane do potrzeb określonych grup klientów. Kluczowym elementem nowej strategii, zapewniającej powodzenie w obliczu globalnej konkurencji, stało się dotarcie do jak najszerszej grupy odbiorców z właściwym produktem w odpowiednim czasie.

We współczesnym świecie tracą na znaczeniu interesy narodowe, a rzeczywistym i podstawowym źródłem przewagi stają się ludzie wykształceni, w mniejszym zaś stopniu zasoby materialne czy możliwości militarne poszczególnych państw42. Może to sugerować, iż istotnym aspektem globalizacji jest zacieranie się różnic pomiędzy poszczególnymi narodami, a ponadto wiedza i kapitał intelektualny stają się kluczowym czynnikiem w walce konkurencyjnej43. Według Petera Druckera wiedza w nowej gospodarce nie będzie jeszcze jednym czynnikiem produkcji, wiedza będzie czynnikiem podstawowym44. W warunkach burzliwego otoczenia lat 90. przedsiębiorstwa przekształcają się w "organizacje uczące się". Aby móc utrzymać swoją pozycję konkurencyjną, muszą stale generować nową wiedzę, upowszechniać ją wewnątrz organizacji i przekształcać w nowe kompetencje45. Presja globalnej konkurencji zwiększyła zapotrzebowanie na pozyskiwanie wiedzy i umiejętności bez względu na ich lokalizację. To z kolei spowodowało tendencję do rozproszenia geograficznego nie tylko w działalności produkcyjnej, ale również badawczo-rozwojowej46.

Obserwowane zmiany konkurencji są zarazem skutkiem i warunkiem globalizacji. Struktura i stopień ostrości walki konkurencyjnej bezpośrednio wpływają na obierane przez przedsiębiorstwa strategie międzynarodowego rozwoju47. Konkurencja globalna stwarza nowe systemy powiązań, nową jakość postępu technicznego, nowe metody zdobywania przewagi konkurencyjnej48. Potrzebne są nowe modele organizacji, odmienne sposoby konfigurowania działań i nowe sposoby współpracy z otoczeniem. Przedsiębiorstwa muszą być na tyle elastyczne, aby mogły szybko dostosować się do zmieniającego się otoczenia, przewidywać, a przede wszystkim wyprzedzać pojawiające się zmiany. W literaturze przedmiotu można znaleźć wiele koncepcji nowoczesnego przedsiębiorstwa, które powinno sprostać wymogom globalizacji, np. inteligentne, wirtualne czy zwinne49. Jedną z takich koncepcji, którą promuje OECD, w związku z kreowaniem gospodarki opartej na wiedzy, jest model przedsiębiorstwa elastycznego H. Bahramiego (zob. rys. 1.3.). W modelu tym porównano cechy charakteryzujące przedsiębiorstwo "klasyczne" i "nowoczesne". Dyskusyjne w modelu tym wydaje się jednak przeciwstawienie sobie skuteczności jako cechy przedsiębiorstwa tradycyjnego i elastyczności jako cechy przedsiębiorstwa nowoczesnego. Z całą pewnością bowiem przedsiębiorstwa nowoczesne, elastycznie reagujące na zmiany otoczenia rynkowego, kładą nacisk również na skuteczność podejmowanych działań.

Rys. 1.3. Model przedsiębiorstwa elastycznego

Źródło: H. Bahrami, The Empowering Flexible Organization, OECD, 1996, s. 18, cyt. za: G. Gierszewska, B. Wawrzyniak, Globalizacja. Wyzwania dla zarządzania..., op. cit., s. 77.

Konkurowanie w skali globalnej umożliwiają innowacje ukierunkowane na tworzenie przewag konkurencyjnych. Koncepcję wielopłaszczyznowego modelu innowacji przedstawił P. Drucker, wskazując na następujące źródła innowacji: nową wiedzę, zmiany w postrzeganiu, nastrojach, wartościach, demografii, innowacje wynikające z potrzeb procesu, a także przedsiębiorczość50. Jej istota, jak pisze P. Drucker, polega bowiem na współzależności działań przedsiębiorczych i innowacyjnych, za pomocą których zmierza się do sukcesu. Nawiązuje w ten sposób do koncepcji Josepha Schumpetera, który uważa, że naturę przedsiębiorczości ściśle wyrażają elementy nowości i innowacji. Nie chodzi tylko o kreacje nowości, lecz konceptualizację wszystkich sił działających w otoczeniu51. Przedsiębiorstwa muszą wykształcić zdolności do szybkich, strategicznych odpowiedzi na zmiany w otoczeniu. Powinny, według Richarda A. Bettisa i Michaela A. Hitta, opanować trzy umiejętności: wyczuwania zmian w otoczeniu, szybkiej konceptualizacji reakcji na te zmiany, przegrupowania zasobów dla realizacji tej odpowiedzi52.

Z kolei Rosabeth M. Kanter podkreśla, że nawet największe firmy muszą wykazywać cechy indywidualnego przedsiębiorcy, takie jak: elastyczność, zdolność reagowania i osobista inicjatywa, ale równocześnie łączyć je z dyscypliną charakterystyczną dla dużych firm oraz wykorzystać synergię pomiędzy poszczególnymi jej elementami, do czego potrzebna jest ogólna wizja firmy oraz kierunku, w jakim ona zmierza. Znajduje to wyraz w promowanym przez autorkę skrócie P.A.L.: Pool - łączyć zasoby z innymi, Ally - zawiązywać sojusze w celu wykorzystania sprzyjających okoliczności, Link - wiązać systemy w postaci spółek53.

Zdaniem Donalda P. Cushmana i Sarah S. King, zdobyciu tak rozumianej przewagi konkurencyjnej służy zarządzanie dynamiczne (High Speed Management), które cechuje:

innowacyjność - zdolność do innowacji produktowych i procesowych, ale także strukturalnych i w sferze metod zarządzania;

adaptacyjność - umiejętność dostosowania do zmian w postawach pracowników, upodobaniach nabywców, oczekiwaniach inwestorów, przepisach prawnych, dostępności zasobów i strategii konkurentów;

elastyczność - zdolność do zwiększania i zmniejszania rozmiarów organizacji, zmian kierunków działania i strategii, szybkiej asymilacji nabywanych przedsiębiorstw, realizacji przedsięwzięć wspólnych, tworzenia koalicji oraz eliminacji nieefektywnych lub mniej efektywnych jednostek;

efektywność - zdolność do utrzymania trwałej przewagi nad konkurentami w zakresie produktów, wydajności, dywidend dla inwestorów, zadowolenia z pracy, lojalności klientów, jakości wyrobów;

szybkość - zdolność do szybszej od konkurentów odpowiedzi na zmiany w otoczeniu54.

Proces globalizacji przyczynia się do szybkiego przepływu towarów, usług i kapitału, migracji ludzi oraz gwałtownej ekspansji korporacji transnarodowych. Korporacje wprowadzają zasady planowania strategicznego i optymalizację produkcji w skali globalnej, a także przesuwają produkcję do krajów i regionów świata o niższych kosztach wytwarzania (low-cost economies). Nowa faza globalizacji kojarzy się ze zmianą lokalizacji miejsc pracy, produkcji i świadczenia usług. Jest to reakcja na zmiany w otoczeniu przedsiębiorstw. Powstanie globalnych rynków produkcji, usług, kapitału, pracy i wiedzy spowodowało powstanie społeczeństwa zglobalizowanego.

W podsumowaniu rozważań warto wskazać główne trendy w otoczeniu globalnym:

wzrastająca globalizacja działań gospodarczych,

burzliwość i zmienność wynikająca z gwałtownych, zasadniczych zmian w życiu gospodarczym,

wzrastająca złożoność i współzależność gospodarki światowej,

globalne przesunięcia wielu sektorów tradycyjnego przemysłu do krajów rozwijających się,

podział świata na regionalne bloki handlowe, tj. UE czy NAFTA,

trudności w negocjacjach GATT w sprawach redukcji napięć handlowych,

wzrastająca waga zagadnień ekologicznych55.

Wstęp

Cechą charakterystyczną współczesnej gospodarki światowej jest pogłębiający się proces jej globalizacji, który oznacza wzrost powiązań gospodarczych pomiędzy krajami, ich regionalnymi ugrupowaniami oraz poszczególnymi przedsiębiorstwami. Globalizacja prowadzi do istotnych zmian w funkcjonowaniu gospodarki światowej, która staje się systemem zintegrowanych rynków towarowych, usługowych i finansowych oraz siecią powiązań inwestycyjnych, produkcyjnych czy technologicznych. Proces globalizacji ma szereg uwarunkowań, przejawów i konsekwencji. Stwarza dla przedsiębiorstw określone szanse i jednocześnie istotne wyzwania.

Postępująca liberalizacja handlu międzynarodowego i przepływu kapitału, rozwój nowych technik informatycznych oraz środków transportu stworzyły podstawy do rozwoju międzynarodowej ekspansji przedsiębiorstw. Poszukiwanie i wybór strategii ekspansji należy do najistotniejszych rozstrzygnięć strategicznych przedsiębiorstwa. Koncepcja strategii umiędzynarodowienia zawiera: sformułowanie celów umiędzynarodowienia przedsiębiorstwa, analizę uwarunkowań międzynarodowego otoczenia oraz sytuacji wewnętrznej firmy i sformułowanie treści strategii. Treść strategii na poziomie przedsiębiorstwa i strategicznych jednostek biznesu obejmuje m.in. wybór strategicznej orientacji i strategii rozwoju, wybór rynku ekspansji, strategii wejścia na rynek zagraniczny, czy też strategii konkurencji.

Dynamiczne otoczenie przedsiębiorstw w skali międzynarodowej, ukształtowane przez nasilające się i pogłębiające procesy globalizacji, skłaniają przedsiębiorstwa do zmian i dostosowania ich strategii międzynarodowej ekspansji. Głównym celem opracowania jest analiza procesu międzynarodowej ekspansji przedsiębiorstw w warunkach globalizacji, tj. wskazanie motywów międzynarodowej ekspansji przedsiębiorstw, kierunków oraz form wejścia na rynki zagraniczne oraz tendencji w tym zakresie.

Dla osiągnięcia zamierzonych celów pracy konieczne było postawienie następujących pytań badawczych:

Jaką rolę odgrywa proces globalizacji w rozwoju współczesnej gospodarki światowej i w umiędzynarodowieniu przedsiębiorstw?

Jaka jest rola korporacji transnarodowych w procesie globalizacji?

Jakie motywy skłaniają przedsiębiorstwa do międzynarodowej ekspansji?

Jakie można wskazać modele międzynarodowej ekspansji przedsiębiorstw?

Jakie są kryteria i metody wyboru geograficznych kierunków umiędzynarodowienia przedsiębiorstw?

Jakie są przesłanki wyboru strategii wejścia na rynki zagraniczne?

Jakie są tendencje odnośnie do kierunków międzynarodowej ekspansji oraz form wejścia na rynki zagraniczne?

Podstawą tak sformułowanego celu i problemu badawczego jest hipoteza badawcza, która mówi, że zmiany zachodzące w ogólnoświatowym otoczeniu skłaniają przedsiębiorstwa do przemian i dostosowań w ich międzynarodowej ekspansji, umożliwiając im trwały rozwój. Znajdują one odzwierciedlenie w ewolucji motywów, kierunków i form ich zaangażowania. Ekspansja na rynki zagraniczne stanowi strategiczną podstawę dla tworzenia wartości dodanej i długofalowego utrwalania przewagi konkurencyjnej.

Motywy podjęcia międzynarodowej ekspansji są zależne od dwóch grup zmiennych: uwarunkowań zewnętrznych oraz wewnętrznych przedsiębiorstwa i realizowanych strategii. We współczesnej złożonej gospodarce opartej na wiedzy coraz częściej motywami internacjonalizacji jest poszukiwanie zaawansowanych zdolności technologicznych, a także umiejętności w zakresie organizacji i zarządzania. Strategia zagranicznej ekspansji przedsiębiorstw dotyczy także wykorzystania różnych form zaangażowania, tj. eksportu, inwestycji bezpośrednich, czy form niekapitałowych w celu osiągnięcia lub umocnienia pozycji konkurencyjnej na poszczególnych rynkach zagranicznych lub w skali globalnej. Poszczególne strategie wejścia na rynki zagraniczne wiążą się z różnym stopniem zaangażowania kapitału za granicą, realizowania procesu zarządzania, a także ryzyka, kontroli i możliwym do osiągnięcia zyskiem.

Wśród różnych form rywalizacji i zachowań przedsiębiorstw na rynku międzynarodowym i globalnym coraz większego znaczenia nabiera kooperacja niekapitałowa. Liczne studia teoretyczne, a także przykłady praktyki biznesu międzynarodowego dowodzą rosnącego zainteresowania kooperacyjnymi strategiami ekspansji. W obecnych warunkach techniczno-ekonomicznych, dla umocnienia globalnej konkurencyjności i efektywności w przedsiębiorstwach, a zwłaszcza w korporacjach transnarodowych, następuje fragmentaryzacja i delokalizacja różnych funkcji do krajów o najlepszych warunkach działalności, a następnie integrowanie i koordynowanie rozproszonych działań w ramach globalnych systemów korporacyjnych. Zmianie ulegają też kierunki zagranicznej ekspansji i choć wciąż dominują kraje Triady1, to jednak zaczyna wzrastać rola krajów rozwijających się. Na przestrzeni lat znacznie się rozszerzył przedmiot działalności przedsiębiorstw, które coraz częściej angażują się w działalność usługową.

Zarysowane tendencje stały się podstawą przyjętych w pracy hipotez szczegółowych:

Wykształcenie się nowych warunków otoczenia i dalsze pogłębianie się procesów globalizacji skłania przedsiębiorstwa do wypracowania nowych reguł pozwalających skutecznie konkurować na rynkach zagranicznych.

Korporacje transnarodowe są kluczowymi podmiotami procesu globalizacji, które poszukują takiej lokalizacji w skali międzynarodowej poszczególnych procesów w ramach łańcucha wartości, aby konfiguracja tych procesów zapewniała im najwyższą wartość dodaną.

W nowych uwarunkowaniach w procesie międzynarodowej ekspansji rośnie rola motywów strategicznych, nawiązujących do długofalowych celów przedsiębiorstw, tj. podniesienia i utrzymania przewagi konkurencyjnej.

Rozwój gospodarki opartej na wiedzy implikuje rosnące znaczenie uzyskania - poprzez ekspansję na rynki zagraniczne - dostępu do zdolności technologicznych, a także umiejętności w zakresie organizacji i zarządzania.

Uppsalski model międzynarodowej ekspansji przedsiębiorstw wciąż jest aktualny, jednak wzrasta rola "urodzonych globalistów" oraz sieciowego modelu organizowania i koordynowania działalności gospodarczej, który umożliwia obniżanie kosztów operacyjnych oraz pomnażanie wiedzy.

Kierunki poszukiwań lokalizacyjnych przedsiębiorstw skupiają się głównie na krajach Triady, jednak obserwuje się ciągły wzrost znaczenia krajów rozwijających się.

Wśród strategii wejścia na rynki zagraniczne dominuje eksport i inwestycje bezpośrednie, jednak widoczne jest coraz większe znaczenie kooperacji niekapitałowej, w szczególności produkcji kontraktowej i offshoringu usług.

Należy podkreślić, iż sposób prowadzenia analizy oraz interpretacji wyników w niniejszym opracowaniu polega na połączeniu i wzajemnym powiązaniu procesów, zjawisk i działań na poziomie przedsiębiorstw, sektorów i gospodarki światowej. Opracowanie ma w związku z tym charakter wielowymiarowy, a także interdyscyplinarny, nawiązuje bowiem nie tylko do zarządzania międzynarodowego, czy strategicznego, ale także ekonomii i międzynarodowych stosunków gospodarczych.

Książka zawiera przede wszystkim rozważania teoretyczne, ale także empiryczne. W oparciu o studia literatury polskiej, a także obcojęzycznej - głównie niemieckiej i angielskiej, oraz dostępnych raportów i opracowań naukowych, usystematyzowano i pogłębiono teoretyczne koncepcje międzynarodowej ekspansji przedsiębiorstw. W badaniach poznawczych dotyczących form i kierunków międzynarodowej ekspansji przedsiębiorstw wykorzystano wtórne źródła informacji, publikowane przez Konferencję Narodów Zjednoczonych ds. Handlu i Rozwoju - UNCTAD oraz Światową Organizację Handlu - WTO, oraz liczne raporty i statystyki publikowane przez organizacje krajowe i międzynarodowe.

W polskiej literaturze naukowej można znaleźć wiele bardzo interesujących publikacji dotyczących procesu internacjonalizacji i globalizacji gospodarki oraz przedsiębiorstw. Biorąc pod uwagę dużą liczbę opracowań poświęconych procesowi internacjonalizacji i globalizacji, które poruszają różne aspekty tej problematyki, niezbędna była ich krytyczna analiza, aby zachować spójność i logikę wywodu. Warto zwrócić uwagę, że sama selekcja materiałów i wykorzystywanych źródeł była dużym wyzwaniem badawczym.

Kompleksowe podejście do problematyki analizy procesu międzynarodowej ekspansji przedsiębiorstw odzwierciedla struktura pracy, która składa się z sześciu rozdziałów. Rozważania przedstawione w kolejnych rozdziałach książki nawiązują do sekwencji decyzji przedsiębiorstwa w procesie międzynarodowej ekspansji. Omówiono uwarunkowania współczesnego otoczenia globalnego oraz poszczególnych rynków zagranicznych, które w zestawieniu z zasobami przedsiębiorstwa decydują o zagranicznej ekspansji, jej kierunkach, a także strategiach wejścia na rynki zagraniczne.

W rozdziale pierwszym przedmiotem dyskusji jest proces globalizacji jako kontekst działalności współczesnych przedsiębiorstw. Przedstawione zostały definicje globalizacji oraz czynniki kształtujące ten proces. Na tym tle omówiono pojęcie przedsiębiorstwa międzynarodowego, globalnego oraz transnarodowego, ze szczególnym naciskiem na korporacje transnarodowe, które są głównymi podmiotami kreującymi proces globalizacji. W rozdziale wskazano również na pozytywny i negatywny wpływ korporacji na gospodarki krajów macierzystych i goszczących.

Rozdział drugi prezentuje z jednej strony teoretyczne przesłanki międzynarodowej działalności przedsiębiorstw, z drugiej zaś funkcjonujące we współczesnej rzeczywistości gospodarczej modele ich umiędzynarodowienia. W tej części opracowania zaprezentowano także motywy międzynarodowej ekspansji przedsiębiorstw na płaszczyźnie teoretycznej oraz w nawiązaniu do faktycznych przyczyn ich umiędzynarodowienia.

W rozdziale trzecim przedstawiono zagadnienia dotyczące wyboru kierunków międzynarodowej ekspansji przedsiębiorstw. Omówiono w nim kryteria ogólnej oceny rynków zagranicznych nawiązujące do uwarunkowań otoczenia dalszego. W wyborze lokalizacji działalności przedsiębiorstw istotną rolę odgrywają sporządzane przez liczne instytucje rankingi atrakcyjności inwestycyjnej krajów. Przedsiębiorstwa powinny także rozważyć jakie szanse i zagrożenia stwarzają rynki zagraniczne oraz ocenić jakie atuty i słabości posiadają ich własne zasoby. W tym celu można zastosować metody analityczne czy też portfelowe, które pozawalają na selekcję i trafny wybór kierunków ekspansji, dostosowanych do uwarunkowań otoczenia oraz do możliwości przedsiębiorstwa.

Rozdział czwarty jest poświęcony omówieniu strategii międzynarodowej ekspansji przedsiębiorstw. W rozważaniach nawiązano do koncepcji hierarchii strategii i wskazano trzy poziomy strategii: całościową strategię przedsiębiorstwa, strategie jednostek gospodarczych biznesu oraz strategie funkcjonalne, np. marketingowe czy zarządzania zasobami ludzkimi. Jednak w książce skoncentrowano się głównie na dwóch pierwszych poziomach. Przedstawione zostały: strategie ekspansji w koncepcji H. Igora Ansoffa, strategiczne orientacje przedsiębiorstw na rynkach zagranicznych według Howarda V. Perlmuttera oraz Christophera A. Bartletta i Sumantry Ghoshala, strategia globalna George'a S. Yipa, a także offshoring jako nowoczesna strategia oparta na koncepcji łańcucha wartości Michaela E. Portera. Poza tym krótko zaprezentowano strategie konkurencji przedsiębiorstw.

W rozdziale piątym przybliżono główne formy wejścia na rynki zagraniczne, tj. eksport, inwestycje bezpośrednie oraz formy niekapitałowe. Wśród form niekapitałowej internacjonalizacji szczególną uwagę zwrócono na alianse strategiczne, które odgrywają coraz większą rolę w rozwoju przedsiębiorstw. Przedyskutowano również przesłanki i kryteria wyboru strategii wejścia na rynki zagraniczne.

Rozdział szósty - oparty na wtórnych źródłach informacji publikowanych głównie przez Konferencję Narodów Zjednoczonych ds. Handlu i Rozwoju (UNCTAD) oraz Światową Organizację Handlu (WTO) omawia rozwój kierunków form zaangażowania przedsiębiorstw na rynkach zagranicznych. Przedstawiono analizę wielkości, struktury i dynamiki światowego handlu, międzynarodowych inwestycji bezpośrednich, w tym inwestycji typu greenfield, fuzji i przejęć oraz niekapitałowych form ekspansji. Szczególną uwagę zwrócono na produkcję kontraktową oraz usługi offshoringowe, których rozwój coraz bardziej zyskuje na znaczeniu.

W rozdziale przedstawiono dwa studia przypadków. Omówiono ekspansję międzynarodową Grupy Capgemini, francuskiej korporacji świadczącej usługi technologiczne, biznesowe i konsultingowe. Szczególną uwagę zwrócono na przesłanki wyboru rynku polskiego jako miejsca ekspansji. Zaprezentowano także kierunki i formy międzynarodowej ekspansji Grupy Comarch polskiego producenta innowacyjnych systemów informacyjnych.

W podsumowaniu analizy prowadzonej w tym rozdziale wskazano na trendy i dalsze perspektywy międzynarodowej ekspansji przedsiębiorstw w odniesieniu do motywów, kierunków i strategii ich zaangażowania.

W zakończeniu pracy przedstawiono wnioski, które nawiązują do sformułowanych we wstępie celów i hipotez badawczych. Konkluzje sformułowane w wyniku studiów literaturowych oraz badań opartych na wtórnych źródłach informacji mogą stanowić inspirację do dalszych badań, ale także wskazówki dla polskich przedsiębiorstw, które zamierzają podjąć lub rozwijać działania na rynkach zagranicznych.

Niniejsza praca, ze względu na jej problematykę, wpisuje się w potrzeby zarówno teorii, jak i praktyki. Przeznaczona jest przede wszystkim dla studentów kierunków zarządzania i międzynarodowych stosunków gospodarczych, a także może być źródłem inspiracji dla kadry menedżerskiej zajmującej się działalnością międzynarodową w przedsiębiorstwach.

1.4. Pomiar stopnia internacjonalizacji i globalizacji przedsiębiorstw

Stopień internacjonalizacji i globalizacji przedsiębiorstwa informuje o intensywności i zaangażowaniu jego międzynarodowej działalności gospodarczej. Wskazuje zatem na poziom zaangażowania zasobów przedsiębiorstwa poza granicami kraju macierzystego. W literaturze przedmiotu wyróżnia się dwa główne podejścia do pomiaru stopnia internacjonalizacji przedsiębiorstwa. Pierwsze opiera się na wskaźnikach analitycznych, które mają charakter indywidualnych miar poszczególnych płaszczyzn procesu internacjonalizacji przedsiębiorstwa, a drugie na zagregowanych wskaźnikach syntetycznych, zintegrowanych, które powstają w oparciu o kombinacje wskaźników analitycznych.

Wśród wskaźników analitycznych wskazuje się trzy grupy, tj. wskaźniki strukturalne, rynkowe oraz wskaźniki oceniające zagraniczne doświadczenia menedżerów. Wskaźniki strukturalne informują o międzynarodowym zaangażowaniu przedsiębiorstwa. Wśród nich można wymienić: liczbę obsługiwanych rynków zagranicznych, udział wartości księgowej majątku za granicą w całym majątku przedsiębiorstwa, udział przychodów zagranicznych w całkowitych przychodach firmy, udział majątku trwałego za granicą w łącznym majątku przedsiębiorstwa, udział zatrudnionych za granicą w globalnym zatrudnieniu przedsiębiorstwa, udział zysków za granicą w łącznym zysku firmy, czy rozmiary inwestycji bezpośrednich72.

Wskaźniki rynkowe mierzą stopień sukcesu na danym rynku zagranicznym przez wartość sprzedaży korporacji za granicą, która kalkulowana jest jako suma wartości eksportu filii z kraju macierzystego do krajów goszczących, powiększona o przychody ze sprzedaży zagranicznych filii. W tej grupie znajduje się również udział aktywności produkcyjnej filii w łącznej produkcji korporacji oraz liczba rynków zagranicznych, na których przedsiębiorstwo prowadzi działalność. Z kolei wskaźniki oceniające zagraniczne doświadczenie menedżerów informują o sposobie postrzegania rynków zagranicznych nawiązując do przedstawionych w pkt. 3.3 i 4.3 różnych sposobów zachowań menedżerów na rynkach zagranicznych. Najważniejsze mierniki, które znajdują tu zastosowanie, to liczba lat pracy w filiach za granicą lub ich udział w ogólnej liczbie lat przepracowanych w korporacji.

Wskaźniki syntetyczne bazują na wskaźnikach analitycznych i powstają w efekcie ich agregacji. Najczęściej powoływanymi w literaturze wskaźnikami są73:

wskaźnik transnacjonalizacji korporacji TNI (Transnationality Index), opracowany i publikowany przez Konferencję Narodów Zjednoczonych ds. Handlu i Rozwoju UNCTAD,

- wskaźnik zasięgu aktywności transnarodowej korporacji TASI (Transnational Activities Spread Index), opracowany przez Grazię Ietto-Gillies,

wskaźnik internacjonalizacji DOI (Degree of Internationalization Scale), przedstawiony przez Daniela Sullivana.

Wskaźnik transnacjonalizacji korporacji - TNI jest jedną z najważniejszych i najczęściej stosowanych miar stopnia umiędzynarodowienia działalności przedsiębiorstw, publikowany w rocznikach World Investment Report przez UNCTAD. Wskaźnik ten jest obliczany jako średnia arytmetyczna trzech składowych:

indeksu transnacjonalizacji aktywów (ITA), który wyraża udział aktywów zagranicznych w całości aktywów korporacji,

- indeksu transnacjonalizacji sprzedaży (ITS), który stanowi relację wartości sprzedaży na rynkach zagranicznych do łącznej wartości sprzedaży,

indeksu transnacjonalizacji zatrudnienia (ITZ), będący ilorazem liczby zatrudnionych w filiach zagranicznych do łącznego zatrudnienia w korporacji.

Wskaźnik transnacjonalizacji może kształtować się w przedziale od 0% w przypadku braku działalności za granicą, do 100%, gdy cała działalność zlokalizowana jest za granicą. Wskaźnik ten uwzględnia najważniejsze charakterystyki umiędzynarodowienia firmy, tj. wartość aktywów, wartość sprzedaży i zatrudnienie nie dostarcza jednak informacji dotyczących geograficznego zasięgu internacjonalizacji.

Według rankingu UNCTAD z 2011 r., obejmującego 100 największych korporacji transnarodowych (wyłączając działające w branży finansowej), do przedsiębiorstw z krajów rozwiniętych o najwyższym wskaźniku transnacjonalizacji (TNI) należą: Nestle SA, Anglo American plc, Xstrata PLC, Anheuser-Busch InBev NV, British American, Tobacco PLC, czy Nokia OYJ. Wykaz dziesięciu korporacji o największym stopniu internacjonalizacji zawiera tabela 1.6. W pierwszej setce najbardziej zinternacjonalizowanych korporacji transnarodowych znalazło się pięć korporacji z krajów rozwijających się: Hutchison Whampoa Limited/Chiny (81,4%), Cemex SA/Meksyk (79,5%), Vale SA/Brazylia (47,1%), Petronas - Petroliam Nasional Bhd/ Malezja (28,5%), CITIC Group/Chiny (23,2%).

Tabela 1.6. Korporacje transnarodowe o największym wskaźniku transnacjonalizacji TNI w roku 2011

Korporacja

transnarodowa

Kraj

Sektor działalności

Wskaźnik transnacjonalizacji (TNI) w %

Nestle SA

Anglo American plc

Xstrata PLC

Anheuser-Busch InBev NV

British American Tobacco PLC

Nokia OYJ

ABB Ltd.

ArcelorMittal

Linde AG

Schneider Electric SA

Szwajcaria

Wlk. Brytania

Szwajcaria

Belgia

Wlk. Brytania

Finlandia

Szwajcaria

Luksemburg

Niemcy

Francja

spożywczy

górnictwo i kopalnictwo

górnictwo i kopalnictwo

spożywczy

spożywczy, tytoniowy

wyposażenie elektryczne i elektroniczne

maszynowy

metalowy

chemiczny

elektryczny, gazowy

96,9

93,9

93,5

92,4

91,7

91,4

91,2

90,5

90,2

89,9

Źródło: http://www.unctad.org, data dostępu: 25.07.2012.

Aspekt rozmieszczenia geograficznego znajduje wyraz we wskaźniku zasięgu transnarodowej aktywności korporacji TASI. Jest on iloczynem dwóch indeksów - TNI oraz NSI (Network Spread Index). NSI wyraża stosunek liczby krajów, w których są przedstawicielstwa korporacji, do ogólnej liczby krajów, w których korporacja prowadzi swoją działalność. Przyjmuje wartość od 0, gdy przedsiębiorstwo nie jest zaangażowane za granicą, do 1 w przypadku przedsiębiorstwa globalnego.

UNCTAD stosuje także wskaźnik Internationalization Index (I.I) indeks internacjonalizacji oraz Geographical Spread Indeks (GSI) - indeks zasięgu geograficznego. Pierwszy z nich stanowi relację liczby filii zagranicznych do wszystkich jednostek organizacyjnych (filii, oddziałów) korporacji. Drugi natomiast jest obliczany jako pierwiastek kwadratowy indeksu internacjonalizacji I.I pomnożony przez liczbę krajów goszczących.

Według rankingu UNCTAD z 2010 roku, obejmującego 50 korporacji z branży finansowej, do przedsiębiorstw o najwyższym indeksie internacjonalizacji I.I należą: Zürich Financial Services/Szwajcaria, USB AG/Szwajcaria, Swiss Reinsurance Company/Szwajcaria, Nordea Bank AG/Szwecja, Unicredit spa/Włochy (tabela 1.7.). Natomiast wśród korporacji o najwyższym wskaźniku GSI znalazły się Citigroup Inc/USA, BNP Paribas/Francja, HSBC Holdings PLC/Wlk. Brytania, Allianz SE/Niemcy (tabela 1.8.).

Tabela 1.7. Korporacje transnarodowe sektora finansowego o największym indeksie internacjonalizacji I.I. w roku 2010

Korporacja

transnarodowa

Kraj

Liczba filii

Wskaźnik internacjonalizacji (I.I) w %

ogółem

za granicą

Zurich Financial Services

USB AG

Swiss Reinsurance Company

Nordea Bank AG

Unicredit spa

The Royal Bank of Canada

Axa

Credit Suisse Group AG

Assicurazioni General Spa

SCOR Se

Szwajcaria

Szwajcaria

Szwajcaria

Szwecja

Włochy

Kanada

Francja

Szwajcaria

Włochy

Francja

283

493

160

176

1090

186

801

284

433

39

282

479

155

165

1012

163

692

244

364

32

99,6

97,2

96,9

93,8

92,8

87,6

86,4

85,9

84,1

82,1

Źródło: http://www.unctad.org, data dostępu: 25.07.2012.

Tabela 1.8. Korporacje transnarodowe sektora finansowego o największym wskaźniku zasięgu geograficznego GSI w roku 2010

Korporacja transnarodowa

Kraj

Wskaźnik GSI w %

Citigroup Inc

BNP Paribas

HSBC Holdings PLC

Allianz SE

Societe Generale

UBS AG

Assicurazioni General Spa

Deutsche Bank AG

Unicredit spa

Axa

USA

Francja

Wielka Brytania

Niemcy

Francja

Szwajcaria

Włochy

Niemcy

Włochy

Francja

73,9

68,8

66,7

64,0

63,0

62,3

61,5

61,0

60,2

58,8

Źródło: http://www.unctad.org, data dostępu: 25.07.2012.

Autorem kolejnego wskaźnika syntetycznego jest Daniel Sullivan. DOI jest wskaźnikiem stanowiącym sumę zmiennych, które charakteryzują: strukturę zasobów korporacji, geograficzną lokalizację oraz orientację reprezentowaną przez menedżerów. Zmiennymi uwzględnianymi w budowie tego wskaźnika są: przychody ze sprzedaży za granicą do całkowitych przychodów ze sprzedaży (FSTS - Foreign Sales as a Percentage of Total Sales), udział aktywów zagranicznych w całkowitych aktywach firmy (FATA - Foreign Assets as a Percentage of Total Assets), liczba filii poza granicami kraju macierzystego do wszystkich filii korporacji (OSTS - Overseas Subsidiaries as a Percentage of Total Subsidiaries), okres działalności i doświadczeń zagranicznych kadry zarządzającej (TIME - Top Manager's International Experience) oraz dystans kulturowy krajów ekspansji wobec kraju macierzystego (PDIO - Psychic Dispersion of International Operations).

Można wskazać na pewne wady tego wskaźnika, jak np. jednakowa waga wskaźników cząstkowych, trudności z pomiarem zmiennych jakościowych, takich jak doświadczenie menedżerów czy dystans kulturowy. Jednak z pewnością może on stanowić pomocną miarę w badaniach procesu internacjonalizacji przedsiębiorstw uwzględniającą kilka aspektów tego procesu. Oprócz stosowania wskaźników analitycznych i syntetycznych, podejmowane są także próby kompleksowego badania stopnia globalizacji z uwzględnieniem większej liczby mierników i wskaźników. Autorem jednej z propozycji jest George S. Yip, który proponuje zestaw instrumentów strategii globalnej i ich mierników (tabela 1.9.).

Tabela 1.9. Instrumenty i mierniki strategii globalnej według G.S. Yipa

Instrument strategii globalnej

Miernik/wskaźnik

1

2

Uczestnictwo w rynku globalnym

- udział w rynku globalnym

- udział w rynku o globalnym znaczeniu strategicznym

- zrównoważenie udziału w rynku globalnym

- obecność na rynku

Globalny wolumen sprzedaży przedsiębiorstwa podzielony przez wolumen rynku światowego.

Wolumen działalności przedsiębiorstwa na rynkach krajów o globalnym znaczeniu strategicznym podzielony przez całkowity wolumen tych rynków.

Procentowy rozkład przychodów przedsiębiorstwa ogólnoświatowego porównany z procentowym rozkładem przychodów w ramach rynku ogólnoświatowego.

Liczba krajów, na rynkach których przedsiębiorstwo prowadzi sprzedaż.

Udział w globalnym wolumenie sprzedaży rynków krajów, w których przedsiębiorstwo prowadzi sprzedaż.

Globalne produkty i usługi

- standaryzacja produktu-mix

- standaryzacja charakterystyki produktu

Procentowy udział ogólnoświatowych przychodów ze sprzedaży standaryzowanych produktów i usług.

Procentowy udział kosztu elementów standaryzowanych w koszcie produktu.

Globalna lokalizacja działalności

- koncentracja danej działalności

- koncentracja całego łańcucha wartości dodanej

Udział w wydatkach globalnych nakładów poniesionych w kraju, gdzie jest zlokalizowana największa część danej działalności.

Wskaźnik koncentracji w układzie międzykrajowym.

Średnia ważona wskaźników koncentracji poszczególnych ogniw łańcucha wartości dodanej.

Marketing globalny

- porównanie intensywności marketingu

- ujednolicenie elementów marketingu

- ogólne ujednolicenie marketingu

Odchylenie standardowe intensywności marketingu dla poszczególnych krajów w odniesieniu do reklamy, promocji i sprzedaży.

Udział w przychodach przedsiębiorstwa ogólnoświatowego przychodów zrealizowanych w krajach, w których stosuje się ujednolicone podejście marketingowe.

Stopień podobieństwa elementów marketingu stosowanych w każdym kraju do używanych w kraju bazowym.

Wskaźnik ważony udziałem przychodów uzyskanych przez przedsiębiorstwo w każdym kraju i znaczeniem każdego elementu.

Globalne posunięcia konkurencyjne

- wielokrajowe posunięcia konkurencyjne

- przeciwnatarcia

Posunięcia obejmujące trzy lub więcej ważnych krajów.

Odpowiadanie na atak konkurencyjny w jednym kraju posunięciami na obszarze innych krajów; przynajmniej 10 takich reakcji.

Źródło: G. S. Yip, Strategia globalna, PWE, Warszawa 2004, s. 452-453.

Zaprezentowane wskaźniki mają istotne zalety, pozwalają bowiem ocenić zakres i intensywność procesu internacjonalizacji przedsiębiorstw w wielu aspektach. Trzeba jednak mieć świadomość, że dotyczą różnych obszarów aktywności międzynarodowej i wymagają skompletowania rzetelnych danych umożliwiających ich obliczanie i właściwą interpretację.

1.6. Podsumowanie

W nawiązaniu do przeprowadzonej dyskusji można stwierdzić, że dominujące aktualnie podejście do procesu globalizacji eksponuje znaczenie poszerzania się i intensyfikowania się wzajemnych powiązań między gospodarkami regionów/krajów, sektorów/rynków i przedsiębiorstw, za pośrednictwem handlu, zagranicznych inwestycji bezpośrednich oraz porozumień kooperacyjnych, co prowadzi do tworzenia się ogólnoświatowego systemu ekonomicznego.

Proces globalizacji - za sprawą instytucji międzynarodowych, takich jak Bank Światowy, Międzynarodowy Fundusz Walutowy oraz GATT/WTO - cechuje wzrost swobody przepływu kapitału, towarów oraz czynników produkcji między krajami czy też regionami. Można zatem mówić o powstaniu "nowej gospodarki", do którego przyczynił się w znacznym stopniu rozwój technologii informacyjno-komunikacyjnych. "Nowa gospodarka" będzie wpływała na dalszą intensyfikację procesu globalizacji przejawiającego się we wzroście znaczenia informacji i wiedzy oraz integracji gospodarek państw ponad ich granicami.

Globalizacja sektorów koncentruje się na zdolności firm do konfigurowania i koordynowania działań produkcyjnych i zmierzających do powiększenia wartości dodanej w sposób globalny, ponad granicami państw czy regionów. Natomiast globalizacja rynków skupia się na potrzebach konsumentów, a zakres globalizacji zależy od stopnia ich ujednolicenia w skali ogólnoświatowej.

Na poziomie przedsiębiorstwa globalizacja stanowi koncepcję zarządzania firmą w otoczeniu globalnym, czyli zorientowaną na rynki światowe, konkurencję globalną oraz bazującą na globalnych czynnikach produkcji.

W nowych i ciągle zmieniających się uwarunkowaniach ewolucja działalności przedsiębiorstw obejmuje rosnący geograficzny zakres, intensywniejsze i komplementarne wykorzystywanie różnych form międzynarodowej ekspansji (handlu międzynarodowego - eksportu/importu, zagranicznych inwestycji bezpośrednich i porozumień kooperacyjnych) oraz większą konfigurację i koordynację działań badawczych, produkcyjnych czy handlowych.

Najsilniejszą i wiodącą grupę podmiotów w gospodarce światowej oraz w procesie internacjonalizacji działalności gospodarczej stanowią korporacje transnarodowe. Prowadzą one działania nieograniczone granicami państw, w oparciu o zintegrowaną sieć. Wprowadzają zasady planowania strategicznego i optymalizację produkcji w skali globalnej, a także przesuwają produkcję do krajów i regionów świata o niższych kosztach wytwarzania.

Globalne strategie korporacji transnarodowych cechuje koncentracja szczególnie ważnych dla firmy działań na obszarze krajów wysoko rozwiniętych. Stanowi to jeden z czynników pozytywnie oddziałujących na wzrost gospodarczy krajów rozwiniętych, kosztem innych krajów, co jednak prowadzi do pogłębiających się dysproporcji w rozwoju ekonomicznym różnych grup krajów oraz powiązań między nimi w gospodarce światowej. Konsekwencje działalności gospodarczej korporacji transnarodowych dotyczą też przesunięć w sferze zasobów wytwórczych oraz produkcji, a także pogłębiania różnic w dochodach i poziomie rozwoju gospodarczego na świecie.

1.5. Wpływ korporacji transnarodowych na gospodarki państw

Przedsiębiorstwa międzynarodowe są podmiotami o ogromnej sile oddziaływania na państwa i innych uczestników stosunków międzynarodowych. Pełnią one ważną rolę nie tylko wobec państw, ale także całego środowiska międzynarodowego. Można wskazać istotne funkcje przedsiębiorstw międzynarodowych w stosunku do gospodarki światowej, ale także wobec państw, z których pochodzą, jak i tych, w których prowadzą działalność. Przedsiębiorstwa międzynarodowe mogą nieść wiele korzyści, ale także można wskazać negatywne efekty ich działalności74.

Realizując ekspansję przedsiębiorstwa międzynarodowe dokonują przemieszczenia zasobów i zdolności wytwórczych, pobudzają wzrost i efektywność gospodarczą, przyczyniają się do restrukturyzacji sektorów i przedsiębiorstw, aktywizują konkurencję i lokalną przedsiębiorczość, umacniają międzynarodowe powiązania i współzależności ekonomiczne75. Z punktu widzenia państw goszczących najważniejszym bezpośrednim skutkiem wejścia zagranicznego przedsiębiorstwa na dany rynek jest transfer kapitału i technologii, które mogą przyczynić się do poprawy sytuacji gospodarczej i pozycji państwa na arenie międzynarodowej. Napływ kapitału powinien szczególnie w przypadku inwestycji typu greenfield spowodować wzrost zatrudnienia w kraju przyjmującym. Z kolei wzrost zatrudnienia powinien nieść ze sobą wzrost płac oraz popytu wewnętrznego i w konsekwencji doprowadzić do ogólnego pobudzenia działalności produkcyjnej w kraju.

Niezwykle istotny jest też transfer technologii i wiedzy dokonywany przez przedsiębiorstwa międzynarodowe. Wchodząc na przykład w powiązania kooperacyjne z firmami kraju przyjmującego przedsiębiorstwa te dostarczają nie tylko środki finansowe, ale także technologię, wysoko wykwalifikowaną kadrę menedżerską, wiedzę i posiadane doświadczenie.

Wśród pozytywnych gospodarczych funkcji przedsiębiorstw międzynarodowych należy także wskazać na fakt, że inwestorzy zagraniczni znacznie chętniej niż krajowi rozwijają działalność w regionach o trudnych warunkach, tzn. słabej infrastrukturze i wysokiej stopie bezrobocia. Zwykle jest to efekt stosowanego przez państwa systemu zachęt dla inwestorów w postaci wakacji podatkowych czy specjalnych stref ekonomicznych (SSE).

Kolejną istotną dla kraju goszczącego korzyścią, wynikającą z ekspansji przedsiębiorstw zagranicznych, jest poprawa jakości zarządzania dokonywana przez zmiany stylu oraz wprowadzanie nowoczesnych technik i procedur. Relatywnie łatwa ich identyfikacja przez przedsiębiorstwa kraju przyjmującego prowadzi do upowszechnienia nowatorskich rozwiązań, stając się ważnym elementem podnoszącym zdolność konkurencyjną gospodarki kraju goszczącego.

Internacjonalizacja przedsiębiorstw jest istotna nie tylko ze względu na uzupełnienie deficytu kapitału inwestycyjnego gospodarki kraju przyjmującego, ale również ze względu na możliwość wyrównania stanu bilansu płatniczego76. Napływ kapitału zagranicznego zapisywany jest na rachunku obrotów kapitałowych po stronie przychodów, a ponadto w dłuższym okresie może przyczynić się do poprawy stanu bilansu płatniczego poprzez zwiększenie eksportu towarów. Wśród pozytywnych skutków działalności przedsiębiorstw międzynarodowych można także wskazać na wzrost jakości dóbr i usług krajowych w związku ze zwiększoną konkurencją ze strony podmiotów zagranicznych. Podsumowując można stwierdzić, że jeśli przedsiębiorstwa międzynarodowe pochodzą z krajów o wyższym poziomie rozwoju i oprócz kapitału wnoszą również technologię i wiedzę, mogą stać się stymulatorem procesu rozwojowego i przyczynić się do podniesienia konkurencyjności gospodarki kraju goszczącego na rynkach światowych.

Oprócz pozytywnych aspektów funkcjonowania przedsiębiorstw międzynarodowych można również wskazać potencjalne efekty negatywne. Wśród efektów negatywnych wskazuje się przede wszystkim zwiększenie konkurencji wobec słabszych przedsiębiorstw krajowych i groźbę ich wyeliminowania z rynku. Działalność przedsiębiorstw międzynarodowych może także prowadzić do uzależnienia gospodarek krajowych od obcego kapitału, a w konsekwencji przejmowania kontroli nad branżami. Kolejnym negatywnym efektem dla gospodarki kraju przyjmującego może być niekorzystny wpływ działalności przedsiębiorstw międzynarodowych na bilans płatniczy danego państwa w przypadku transferu zysków, opłat za prawa autorskie, licencje, a także z uwagi na zwiększony import dokonywany przez inwestorów w postaci sprzętu, narzędzi czy półproduktów. Ujemnym aspektem funkcjonowania przedsiębiorstw międzynarodowych może być pogłębianie nierównomierności rozwoju regionów kraju przyjmującego, w wyniku koncentracji inwestycji w wielkich aglomeracjach i ośrodkach przemysłowych, oraz w branżach najlepiej rozwiniętych i gwarantujących szybki zysk. Wśród niekorzystnych efektów działalności firm międzynarodowych wymienia się również pogorszenie stanu środowiska naturalnego w wyniku przenoszenia "brudnych technologii" do krajów o zmniejszonych wymaganiach w zakresie ochrony środowiska. Praktyka ta była wykorzystywana przez korporacje transnarodowe już w latach 80. XX wieku. Badania przeprowadzone przez Komisję Ekonomiczno-Społeczną dla Azji i Pacyfiku (Economic and Social Commission for Asia and Pacific - ESCSP) i Centrum Narodów Zjednoczonych ds. Korporacji Transnarodowych wykazały, że korporacje regularnie stosowały niższe standardy ekologiczne w swojej działalności w państwach rozwijających się77. Pod koniec lat 90. XX wieku zjawisko migracji brudnych technologii zostało w pewnym zakresie ograniczone, ale wciąż korporacje podejmując decyzje inwestycyjne biorą pod uwagę różnice w standardach ochrony środowiska między krajami. Wskazuje się również na katastrofy ekologiczne, które są wynikiem dążenia do maksymalizacji zysków korporacji kosztem bezpieczeństwa inwestycji. Największa w ostatnim okresie katastrofa ekologiczna wydarzyła się w Zatoce Meksykańskiej w 2010 roku na platformie wiertniczej British Petroleum, gdzie doszło do wycieku ropy naftowej z winy menedżerów, którzy ignorowali ostrzeżenia o zagrożeniach. Pozytywne i negatywne skutki działania przedsiębiorstw międzynarodowych dla kraju goszczącego przedstawia tabela 1.10.

Tabela 1.10. Pozytywne i negatywne skutki działania przedsiębiorstw międzynarodowych dla kraju goszczącego

Skutki pozytywne

Skutki negatywne

- wypełnienie luki niedoboru kapitałowego

- transfer nowoczesnych technologii, wiedzy i umiejętności z zakresu organizacji i zarządzania

- otwieranie kanałów dystrybucyjnych w skali międzynarodowej

- tworzenie nowych miejsc pracy, sprzyjanie podnoszeniu kwalifikacji kadry

- łagodzenie deficytu rachunku bieżącego bilansu płatniczego

- pobudzenie działalności producentów krajowych, podniesienie jakości wyrobów w wyniku zwiększenia konkurencji na rynku lokalnym

- przejmowanie kontroli nad niektórymi branżami przez zwiększenie konkurencji, której firmy lokalne nie są w stanie sprostać

- ograniczenie zdolności rozwojowej miejscowych firm poprzez osłabienie ich pozycji na rynku

- ryzyko nieuczciwej konkurencji

- przejmowanie miejscowych przedsiębiorstw w celu przejęcia ich rynku lub ich likwidacji

- wzrost bezrobocia w wyniku wprowadzania kapitałochłonnych technologii i wypierania z rynku miejscowych firm

- zmniejszenie wpływów budżetowych przez transfer zysków czy opłaty licencyjne

- pogłębienie nierównomierności rozwoju regionów

- pogarszanie stanu środowiska naturalnego w wyniku wprowadzania "brudnych technologii"

Źródło: opracowanie własne na podstawie: A. Jarczewska-Romaniuk, Przedsiębiorstwo międzynarodowe, Oficyna Wydawnicza Branta, Bydgoszcz-Warszawa 2004, s. 202; J. Rymarczyk, Biznes międzynarodowy..., op. cit., s. 204-219.

W odniesieniu do krajów, z których wywodzą się przedsiębiorstwa międzynarodowe czy korporacje transnarodowe można również mówić o wielu pozytywnych funkcjach, które spełniają. Z pewnością mają one pozytywny wpływ na bilans płatniczy państwa eksportującego kapitał z tytułu napływów w postaci transferowanych zysków, czy opłat od praw autorskich i licencji, oraz poprzez eksport towarów z kraju pochodzenia do obsługiwanych rynków zagranicznych (tabela 1.11.).

Ekspansja przedsiębiorstw na rynki zagraniczne przyczynia się także do poprawy konkurencyjności firm krajowych i pozyskania rynków zbytu dla towarów krajowych, a co za tym idzie, do umocnienia pozycji danej gospodarki w systemie światowym.

Tabela 1.11. Pozytywne i negatywne skutki działania przedsiębiorstw międzynarodowych dla kraju macierzystego

Skutki pozytywne

Skutki negatywne

- rozszerzenie rynków działania

- poprawa pozycji konkurencyjnej własnych firm i całej gospodarki

- zwiększenie wpływów do budżetu państwa

- poprawa bilansu płatniczego w wyniku m.in. transferu zysków do kraju macierzystego oraz zwiększenia eksportu

- utrata kontroli państwa nad działalnością własnych przedsiębiorstw,

- w związku z ekspansją nie powstają nowe miejsca pracy w kraju macierzystym,

- możliwe zachwianie równowagi bilansu płatniczego

Źródło: opracowanie własne na podstawie: A. Jarczewska-Romaniuk, Przedsiębiorstwo międzynarodowe..., op. cit., s. 202, J. Rymarczyk, Biznes międzynarodowy..., op. cit., s. 223-229.

Działalność przedsiębiorstw międzynarodowych może być również rozpatrywana w kategoriach oddziaływania negatywnego. Podejmowanie przez przedsiębiorstwa działalności zagranicznej, szczególnie aliansów kapitałowych, inwestycji bezpośrednich oraz offshoringu, wiąże się z możliwością utraty miejsc pracy w kraju macierzystym na rzecz kraju przyjmującego. Badania amerykańskiego McKinsey Global Institute, który specjalizuje się w analizach dla biznesu amerykańskiego, wskazywały w roku 2005, że do roku 2015 z powodu offshoringu straci pracę około 15% zatrudnionych, tj. 15 mln pracowników. Do najbardziej zagrożonych zaliczono inżynierów (52% możliwości utraty pracy), finansistów i księgowych (31%) oraz pracowników ubezpieczeń (19%). Głównymi krajami, do których przenosi się miejsca pracy z USA to Meksyk, Indie i Chiny78.

Ponadto zwraca się uwagę na niekorzystny wpływ działalności za granicą na bilans płatniczy. Oprócz odpływu kapitału możliwa jest sytuacja, w której państwo wysyłające będzie musiało importować towary, których produkcję przeniesiono za granicę. Efekt pozytywny dla bilansu płatniczego może wynikać z eksportu komponentów ze spółki matki, a także innych przedsiębiorstw, do filii i oddziałów zagranicznych79. Należy też zwrócić uwagę na problem "nieodpłatnego" udostępnienia technologii i know-how, które dokonuje się wraz z podjęciem działalności przedsiębiorstwa za granicą. Zatem kraj goszczący otrzymuje technologię czy też know-how, które finansował kraj wysyłający, np. w formie dotacji na prace badawczo-rozwojowe, lub korporacja transnarodowa. Coraz częściej korporacje przenoszą prowadzenie prac badawczo-rozwojowych do krajów rozwijających się, gdzie koszty są zwykle znacznie niższe. Korporacje dzięki np. offshoringowi projektów badawczych mogą koncentrować się na kluczowych kompetencjach. Zagrożeniem jest jednak osłabienie pewnych rodzajów badań w krajach macierzystych i możliwość przejęcia przez konkurentów nowych technologii. W długim okresie mogłoby to doprowadzić do utraty kontroli nad kluczowymi technologiami i utraty pozycji na rynku globalnym.