Wstęp
Współczesne przedsiębiorstwa funkcjonują w coraz bardziej skomplikowanych warunkach. Dynamiczne i burzliwe otoczenie kreuje nowe czynniki, a te z kolei muszą być uwzględniane w procesach zarządzania. Co więcej, koncepcje działalności przedsiębiorstw muszą nadążać za zmianami w otoczeniu, bo tylko wtedy możliwe będzie osiągnięcie sukcesu rynkowego przez te podmioty. Zarządzający muszą zatem objąć swoją uwagą nie tylko przygotowanie dobrej strategii, lecz także skuteczne jej urzeczywistnienie, przy ciągłym monitorowaniu sytuacji w otoczeniu.
Tymczasem jeszcze do niedawna problemy związane z wdrażaniem strategii były zaniedbywane przez teoretyków i praktyków zarządzania strategicznego. Proces ten uważano za relatywnie łatwy i całą uwagę koncentrowano na opracowaniu doskonałej strategii. Obecnie podkreśla się znaczenie implementacji jako istotnej fazy zarządzania strategicznego. M. Porter już w 1996 r. pisał, że "istota strategii tkwi w działaniach, które się podejmuje, aby ją wdrożyć"[1], a D. Hambrick i A. Cannella Jr. stwierdzili wprost, że "bez udanej implementacji, strategia pozostaje wyłącznie fantazją"[2]. Samo przygotowanie doskonałej strategii to za mało. Dopiero skuteczne jej urzeczywistnienie przez wykonanie wielu działań, mających na celu wkomponowanie strategii w codzienną działalność przedsiębiorstwa, i kontrola osiąganych wyników, mogą przynieść przedsiębiorstwom oczekiwany sukces. Należy mieć świadomość, że wdrażanie strategii wymaga również zaangażowania większej ilości zasobów oraz pochłania zdecydowanie więcej czasu niż proces jej formułowania[3].
Istotną rolę w tworzeniu strategii przedsiębiorstwa odgrywają metody służące do rozwiązywania cząstkowych problemów organizacji i zarządzania. Ich wykorzystanie pozwala na sprawne wdrażanie strategii. Metody te na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci ewoluowały, dlatego tak istotne jest poznanie procesu rozwoju metodologii nauk o zarządzaniu i jakości. Źródłem jej ewolucji były gwałtowne, radykalne i ważne zmiany w otoczeniu i wnętrzu organizacji, a ich skutkami nowe, oryginalne i doniosłe zmiany składające się na okresy przełomowe w rozwoju metodologii nauk o zarządzaniu i jakości, w tym metodologii zarządzania strategicznego jako subdyscypliny tej nauki[4].
Implementacja strategii jest częścią procesu zarządzania strategicznego, któremu towarzyszy duży stopień złożoności i dlatego podejmowane w przedsiębiorstwach przedsięwzięcia mające na celu wprowadzenie w życie strategii często nie przynoszą oczekiwanych przez menedżerów skutków. Potwierdzają to chociażby badania na próbie 200 przedsiębiorstw z listy 1000 "The Times", w których zdecydowana większość przedsiębiorstw wskazała poważne problemy z przełożeniem wypracowanej wizji na znaczący sukces w realizacji strategii[5]. Problemem jest również to, że zarządzający często podchodzą do procesu wdrażania strategii w sposób selektywny i koncentrują się jedynie na wybranych zagadnieniach. G. Labovitz i V. Rosansky[6] zwracają również uwagę na to, że problem z implementacją strategii w przedsiębiorstwach wynika z dużego rozdrobnienia tego procesu. Porównują wdrażanie strategii do deszczu na pustyni, który, zanim uderzy w piasek, wyparowuje, wywołując niewielki efekt lub brak efektu[7].
Publikacje z zakresu zarządzania strategicznego poświęcone są przede wszystkim cząstkowym teoretycznym lub praktycznym charakterystykom wybranych problemów implementacji strategii. Do nielicznych, które podejmują tę problematykę, zaliczyć można rozważania dotyczące wpływu poszczególnych czynników, traktowanych jako bariery wdrożeniowe utrudniające implementację strategii[8]. W zbiór takich publikacji wpisują się także badania dotyczące określenia zakresu uczestnictwa kierownictwa oraz pracowników w procesach wdrożeniowych[9]. Za takie można uznać również dociekania poświęcone metodom implementacji strategii[10]. Należy jednak podkreślić, że brakuje prac naukowych, które starają się ująć implementację strategii w sposób kompleksowy.
Implementacja strategii zarządzania w przedsiębiorstwie to proces długotrwały i złożony, angażujący różne grupy interesów i obejmujący wiele obszarów organizacji, dotyczący w dużej mierze działań operacyjnych. K. Ohmae[11] uważa, że wspaniałe strategie, tak jak wspaniałe dzieła sztuki lub naukowe odkrycia, wymagają stosowania mistrzowskich technik w procesie ich realizacji. Zwraca również uwagę, że przedsiębiorstwa oczekują nowych instrumentów zarządzania, mogących ułatwić zmierzenie się z tym zadaniem.
M. Morgan, R.E. Levitt, W. Malek wskazują, że myślenie systemowe jest jedynym antidotum na problemy z wdrażaniem strategii[12]. Zalecają, aby zwrócić szczególną uwagę na proces prowadzenia przedsięwzięć implementacyjnych oraz na czynniki, które je determinują. R. Kaplan i D. Norton również podkreślają konieczność identyfikacji kluczowych czynników wewnętrznych i zewnętrznych, które mogą mieć wpływ na implementację strategii[13]. Zwraca się uwagę na problem metod, które można wykorzystać w tym procesie[14].
Autorzy powyższych publikacji wskazują, że na gruncie zarządzania strategicznego można zidentyfikować lukę poznawczą, którą jest wykorzystanie ujęcia systemowego w obszarze rozwiązań modelowych, dotyczących implementacji strategii.
Charakteryzując ujęcie systemowe, A.K. Koźmiński [15] podkreśla znaczenie systemowej metodologii badania organizacji, która służy ujmowaniu organizacji jako systemu. Systemową metodologię badania organizacji najpełniej określa myślenie systemowe, które opisuje, wskazując na jego następujące cechy: "myślenie systemowe to myślenie w kategoriach modelowych (...); systemowe modele organizacji nie podlegają empirycznej weryfikacji, podobnie jak hipotezy o związkach między zmiennymi (...); podstawą myślenia systemowego jest oparcie budowy modeli na rozumowaniu przez analogię i na wykorzystywaniu dorobku jednych nauk przy rozwiązywaniu problemów będących tradycyjną domeną innych nauk (...); język za pomocą, którego wyrażane są systemowe modele organizacji jest wielce zróżnicowany (...); podstawowym kanonem myślenia systemowego jest dążenie do zrozumienia "istoty rzeczy", do uchwycenia spraw zasadniczych dla analizowanego procesu z pominięciem szczegółów i spraw drugorzędnych (...); należy jednak pamiętać, że systemy organizacyjne nie są jedynie tym, co chcieliby w nich widzieć ich konstruktorzy i nie służą jedynie temu, czego chciałyby ośrodki sterujące nimi (...); szczególnie ważnym zabiegiem poznawczym, umożliwiającym analizowanie bardzo złożonych systemów, jest ich dekompozycja na części składowe (...)"[16].
Analizując istotę ujęcia systemowego, należy podkreślić jego zalety, które w opinii W. Gasparskiego można sprowadzić do jego podstawowych cech, którymi są[17]: holizm, czyli rozpatrywanie zjawisk (obiektów, procesów, zdarzeń itd.), jako całości; kompleksowość, która zmierza do ujawnienia różnorodności sprzężeń i relacji wewnętrznych rozpatrywanych zjawisk; esencjalizm dążący do opisu istotnościowego zjawisk; strukturalizm określający własności zjawiska na podstawie własności jego struktury; kontekstowość polegająca na rozważaniu zjawiska ze względu na jego miejsce w "reszcie świata" oraz teleologizm szukający celów badanych zjawisk.
Spojrzenie na implementację strategii, w kontekście wszystkich cech myślenia systemowego, pozwoli na jej całościowe ujęcie. Zapewni nie tylko opisanie implementacji strategii jako systemu - modelu, czyli kreślenie funkcji (zadań), które ten system realizuje, wskazanie procesów, a więc sekwencji czynności, w ramach których są wykonywane funkcje, wskazanie metod wykorzystywanych w procesach dla realizacji założonych funkcji oraz ustalenie takich rozwiązań organizacyjnych, przez które przedsiębiorstwo wypełnia ustalone funkcje. Pozwoli również na uwzględnienie powiązań, jakie zachodzą między uwzględnionymi w modelu składnikami, które na zasadzie synergii tworzą nową jakość.
Wykorzystanie myślenia systemowego daje możliwość analizy systemu w kontekście otoczenia systemu, w którym funkcjonuje oraz jego struktury, a także zbadanie miejsca, zadań i relacji do systemu przedsiębiorstwa, w którym jest podsystemem. Wszystko to wypełni podstawowy kanon myślenia systemowego, którym jest, przywołując słowa A.K. Koźmińskiego, " (...) dążenie do zrozumienia "istoty rzeczy", do uchwycenia spraw zasadniczych dla analizowanego procesu z pominięciem szczegółów i spraw drugorzędnych"[18]. Wszystko to, zespolone w jedną całość, pomoże rozwiązać złożony problem implementacji strategii zarządzania w przedsiębiorstwie.
Mając na uwadze powyższe, jako główny cel pracy przyjęto opracowanie metodyki systemu implementacji strategii zarządzania w przedsiębiorstwie, określenie rekomendacji dotyczących jej stosowania w przedsiębiorstwach, w tym wskazanie metod wspierających ten proces. Realizacja tego zadania będzie możliwa przez zastosowanie ujęcia systemowego. Jego wykorzystanie będzie stanowiło istotną wartość dodaną monografii o charakterze teoretyczno-metodologicznym, dotyczącą problemów wprowadzania w życie strategii zarządzania.
Realizacji celu głównego podporządkowano strukturę monografii. Składa się ona z czterech rozdziałów. Każdy rozdział prowadzi do realizacji celów cząstkowych, które przedstawiono na rysunku 1.
Rozdział pierwszy ma charakter wprowadzający do analizy podejmowanych w monografii problemów. W pierwszej kolejności przedstawiono w nim rozważania na temat samego pojęcia "strategia" oraz jej implementacji. Następnie zaprezentowano analizy wyników badań nad implementacją strategii w przedsiębiorstwach. W kolejnej części tego rozdziału omówiono zidentyfikowane w literaturze przedmiotu modele implementacji strategii, stanowiące dorobek zarządzania strategicznego w tym zakresie.
Drugi rozdział pracy obejmuje analizę podstawowych założeń systemu implementacji strategii, których wnikliwe studium pozwoliło na wskazanie czterech aspektów tego systemu: przedmiotowego, czynnościowego, strukturalnego oraz instrumentalnego. W ostatniej części rozdziału zaprezentowano strukturę systemu implementacji strategii, która oprócz określonych aspektów ujmuje inne ważne elementy, mające wpływ na funkcjonowanie sytemu implementacji strategii zarządzania. Przeprowadzone rozważania stanowią podstawę dalszego postępowania, zmierzającego do rozwiązania podjętego problemu naukowego.
Następny rozdział zawiera omówienie rezultatów badań przeprowadzonych przez autorkę, których celem była diagnoza systemu implementacji strategii w przedsiębiorstwach z rankingu 500 przedsiębiorstw innowacyjnych przygotowywanym przez PAN. Charakterystyki wyników badań dokonano w kontekście czterech aspektów systemu implementacji strategii zarządzania. Określono również wykorzystywane metody.
Rozdział czwarty, podsumowujący, przedstawia rekomendowaną metodykę systemu implementacji strategii, a w niej metody, które mogą być wykorzystywane w procesie implementacji strategii. Ta propozycja ma stanowić swego rodzaju mapę dla zarządzających przedsiębiorstwami. Autorka przedstawiła w nim także koncepcję doboru metod implementacji strategii przy uwzględnieniu warunków otoczenia i innych czynników sytuacyjnych działania przedsiębiorstw. Tutaj również ujęto zalecenia dotyczące stosowania proponowanej metodyki implementacji strategii zarządzania.
Zaprezentowana koncepcja zawiera w sobie również wartość dodaną do zarządzania strategicznego, jako subdyscypliny nauk o zarządzaniu i jakości, gdyż, jak stwierdza A. Kaleta[19], należy poszukiwać metod mogących rozwiązać największe problemy fazy wdrożeniowej, a jednocześnie takich, które będą wkomponowywać się we współczesną, całościową koncepcję zarządzania strategicznego.
Rysunek 1. Model badania naukowego dla pracy: Implementacja strategii zarządzania w przedsiębiorstwie - ujęcie systemowe
Źródło: opracowanie własne.
Prowadzone postępowanie naukowe wykorzystuje syntezę wiedzy z zakresu metod badawczych nauk o zarządzaniu i jakości[20]. Jest oparte na metodzie indukcji niezupełnej[21], podstawowej metodzie stosowanej w tej dyscyplinie naukowej. Trzy fazy rozwiązywania problemu naukowego, tj.: analiza wyników obserwacji, budowa teorii oraz rozstrzyganie o wartości teorii, wyznaczą kolejne etapy badania naukowego, a w ramach nich realizację przyjętych celów pracy.
Niniejsza monografia prezentuje dotychczasowy dorobek teoretyczno-metodyczny w zakresie implementacji strategii, a także własny pogląd i ocenę tej problematyki, w tym autorską propozycję rozwiązania podjętego problemu naukowego.
Monografia jest przeznaczona dla wszystkich zainteresowanych tematem implementacji strategii w przedsiębiorstwie, w tym studentów kierunków biznesowych, na wszystkich stopniach kształcenia. Zawarte w niej zagadnienia stanowić mogą również swoisty przewodnik dla praktyków zarządzania, zwłaszcza menedżerów wyższego szczebla i wszystkich, którzy w swej aktywności zawodowej podejmują trud wdrażania strategii w swoich przedsiębiorstwach.
