ROZDZIAŁ 1 KONSOLIDACJE UCZELNI WYŻSZYCH

Na analizę otoczenia uczelni, realizowaną na etapie strategicznym, składają się: analiza sektorowa, analiza klastrowa, analiza otoczenia dalszego, analiza pozycji rynkowej uczelni.

Analiza sektorowa obejmuje badanie najważniejszych trendów w bliższym otoczeniu uczelni, a więc uczelnie konkurujące i współpracujące, klientów i inne organizacje kooperujące, władze lokalne i centralne oraz inne istotne podmioty. Analiza klastrowa służy identyfikacji i wartości sieci kooperacyjnych uczelni. Po analizie sektorowej i klastrowej potrzebne jest prześledzenie wpływu makrootoczenia. Oznacza to badanie wpływu zmiennych ekonomicznych, demograficznych, społecznych, kulturowych na funkcjonowanie uczelni. Wśród najważniejszych trendów analizowane są: popyt na kształcenie wyższe oraz działalność naukową, tendencje w sektorze nauki i szkolnictwa (np. koncentracyjne, dekoncentracyjne), finansowanie nauki i edukacji, wskaźniki skolaryzacji, trendy we współpracy z otoczeniem społeczno-gospodarczym i inne. Badanie sektora pozwala ocenić, w jakim stopniu procesy konsolidacyjne są realizowane na danym rynku i z jakimi skutkami. Analiza pozycji rynkowej uczelni powinna wykorzystywać wyniki rankingów krajowych i międzynarodowych.

Analiza otoczenia powinna odbywać się względem sektora docelowego, a więc - w zależności od misji uczelni - koncentrować się na analizie regionalnej, krajowej, międzynarodowej lub nawet globalnej. Działające na skalę regionalną uczelnie powinny prowadzić analizę na poziomie regionu, uzupełniając ją perspektywą krajową i międzynarodową. Uczelnie o zasięgu ogólnopolskim powinny uzupełnić analizę krajową perspektywą międzynarodową oraz regionalną. Uniwersytety mające markę globalną powinny badać swoją pozycję rynkową z perspektywy światowej, wzbogacając ją o krajowy punkt widzenia. Rezultatem analizy otoczenia powinna być identyfikacja względnej pozycji rynkowej obu uczelni w sektorze nauki i szkolnictwa wyższego, która pozwoli na wytyczenie nowych celów strategicznych fuzji w kolejnych fazach.

Analiza i ustanowienie celów strategicznych stanowi newralgiczny etap, związany z podjęciem decyzji o fuzji na podstawie zebranych, porównanych i przeanalizowanych danych. Faza analizy i ustanowienia celów strategicznych fuzji odbywa się w następujących krokach:

- analiza efektu synergii,

- analiza pozycji rynkowej uczelni,

- podjęcie decyzji o negocjacjach fuzji,

- wytyczenie celów fuzji.

Poszukiwanie efektu synergii polega na zestawieniu zagregowanych rezultatów naukowych, dydaktycznych i wdrożeniowych obu uczelni, które powinny dostarczyć wiedzy, w jakim stopniu sumowanie się potencjałów uczelni przełoży się na pozycję rynkową skonsolidowanego uniwersytetu. Drugim ważnym aspektem fuzji są potencjalne korzyści organizacyjne, zarządcze i finansowe, które mogą wynikać z połączenia. Odnalezienie i oszacowanie efektu synergii jest twórczym, refleksyjnym i złożonym zadaniem, ponieważ nie chodzi wyłącznie o mechaniczne sumowanie potencjałów, ale poszukiwanie komplementarności uczelni i możliwości rozwoju.

ROZDZIAŁ 4. KULTUROWE UWARUNKOWANIA KONSOLIDACJI UCZELNI

4.3. Typy kultur a procesy fuzji

Klasyfikacje kultur organizacyjnych

Dynamika procesu fuzji prowadzi w kierunku stworzenia pewnego typu docelowej kultury organizacyjnej. W literaturze przedmiotu przewija się duża liczba klasyfikacji, z których wybrane zostały jedynie trzy, w celu opisu pożądanych i wyidealizowanych cech kultur skonsolidowanych uczelni:

1. Kultura słaba - kultura silna[611].

2. Kultura pragmatyczna - kultura biurokratyczna[612].

3. Kultura konserwatywna - kultura innowacyjna[613].

Wybrane trzy wymiary kulturowe zostały szeroko opisane w literaturze przedmiotu dotyczącej fuzji uczelni wyższych. Analizy silnych kultur wykorzystywane są w badaniach i studiach integracji kulturowej w fuzjach uczelni. Zazwyczaj silne kultury bardziej prestiżowych partnerów fuzji dokonują absorpcji kultur słabszych[614]. Badania rozwoju kultur biurokratycznych są częścią badań nad kulturami kontroli, które mogą być efektem rozwoju menedżeryzmu oraz rozrostu uczelni związanego z fuzjami. Konserwatyzm kulturowy jest nieodłącznie związany z formacją tradycyjnego uniwersytetu, która współcześnie ulega erozji. Kultura innowacyjna stanowi atrybut rozwijającej się formacji uniwersytetu przedsiębiorczego[615]. Konsolidacje uczelni to jeden z przejawów owej przedsiębiorczości i innowacyjności[616].

Kultura słaba - kultura silna

W literaturze przedmiotu dominuje przekonanie o przewadze silnej kultury organizacyjnej. Silna kultura organizacyjna odznacza się homogenicznością, a więc jednolitością i konsensusem pracowników w sprawie kluczowych założeń, wartości i norm. Silna identyfikacja z wartościami organizacyjnymi miałaby prowadzić do większego zaangażowania pracowników, a w konsekwencji wyższej efektywności[617]. Wewnętrzna niespójność kulturowa, której przejawem jest rozwój subkultur, a nawet kontrkultur, mogłaby prowadzić do dezintegracji organizacji. Homogeniczność kultury organizacyjnej ma jednak również ujemne strony. Kultura silna, a więc homogeniczna, wyrazista, rozpowszechniona i zakorzeniona w organizacji, może jednocześnie ograniczać innowacyjność oraz racjonalność podejmowania decyzji, a także utrudniać proces przeprowadzania zmian[618]. Koncentracja na wspólnocie wartości przesłania poglądy nonkonformistów oraz skłania do myślenia schematycznego, podzielanego przez większość[619]. Podobny typ krytyki reprezentują badacze nurtu krytycznego (CMS), głoszący, że problem silnej kultury jest typowym przykładem instrumentalizacji kultury organizacyjnej, nazywanej przez H. Willmotta "organizacyjnym kulturyzmem", zaś przez L. Smircich - problemem "szufladkowania" (pigeonhole)[620]. Silna kultura organizacyjna to dążenie do stworzenia opresyjnego mechanizmu dla pracowników, mającego wymuszać większe zaangażowanie, konformizm i lojalność, prowadząc do wzrostu efektywności. W tym znaczeniu wzmacnianie kultury organizacyjnej jest rodzajem socjotechniki wiodącej do większej indoktrynacji, a w konsekwencji eksploatacji pracowników.

Z perspektywy tych krytycznych refleksji na temat silnych kultur organizacyjnych wydaje się, że dopuszczalnych jest wiele rozwiązań w procesach ko

ROZDZIAŁ 6 PROCESY KONSOLIDACJI UCZELNI W POLSCE

3. Fuzje restrukturyzacyjne wiążą się z przeprowadzeniem głębokiej transformacji organizacyjnej skonsolidowanej uczelni. Restrukturyzacja ma na celu poprawę efektywności działania instytucji szkolnictwa wyższego. Tego typu fuzje można znaleźć w Polsce, a przykładem może być fuzja mieszana; Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Gorzowie Wielkopolskim w 2009 roku wchłonęła niepubliczną Wyższą Informatyczną Szkołę Zawodową.

4. Fuzje ratunkowe - kiedy przez większą jednostkę publiczną przejmowana jest słabsza jednostka publiczna lub nawet niepubliczna. Pozwala to na utrzymanie jednostki edukacyjnej w mniejszym ośrodku oraz utrzymanie dorobku dydaktycznego lub naukowego mniejszej uczelni w ramach większej. Przykładem takiej fuzji uczelni publicznych może być konsolidacja Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Sandomierzu z Uniwersytetem Jana Kochanowskiego w Kielcach lub ostatnie włączenie PWSZ w Sulechowie w struktury Uniwersytetu Zielonogórskiego.

Najnowsze konsolidacje uczelni publicznych

W 2016 oraz w pierwszej połowie 2017 roku rozpoczęły się rozmowy na temat konsolidacji uczelni w kilku regionach Polski. Najbardziej zaawansowaną formę przybrała konsolidacja w Małopolsce, która może w przyszłości przerodzić się w fuzję strategiczną. Trzy uczelnie krakowskie: Akademia Górniczo-Hutnicza, Politechnika Krakowska i Uniwersytet Rolniczy, powołały pierwszy w Polsce formalny związek uczelni, który stanowi ściślejszą kontynuację współpracy tych uczelni i być może doprowadzi do integracji. Związek uczelni został powołany decyzją ministra jeszcze w 2015 roku pod nazwą "InnoTechKrak". Od tego czasu następuje realizacja szeregu wspólnych projektów naukowych i dydaktycznych. Jest to konsolidacja funkcjonalna, a nie instytucjonalna, która umożliwia: prowadzenie wspólnych badań i inwestycji, dzielenie kadry naukowo-dydaktycznej i wprowadzanie wspólnych standardów zarządzania[881]. Podobnie w Łodzi i na Śląsku uczelnie publiczne zawarły lub zawierają konsorcjum, które być może w przyszłości doprowadzi do ich konsolidacji. Rozpoczęły się także rozmowy na temat możliwości konsolidacji uczelni w kilku regionach Polski, m.in. w województwie świętokrzyskim, pomorskim i wielkopolskim. Konsolidacje dają możliwość korzystania ze stałej, zwiększonej dotacji na działalność podstawową przez 5 lat oraz pozwalają na aplikowanie do udziału w programie ministerstwa nauki i szkolnictwa wyższego, który służy konsolidacji uczelni publicznych[882].

Od 1 stycznia 2016 roku w miejsce Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej powstał Wydział Zamiejscowy w Sandomierzu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. Konsolidacja PWSZ z Uniwersytetem Jana Kochanowskiego była formą fuzji ratunkowej (o czym już wspominałem), która umożliwiła przetrwanie jednostki dydaktycznej w Sandomierzu[883]. 14.07.2017 na wniosek obu uczelni, decyzją ministra nauki i szkolnictwa wyższego Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Sulechowie została przyłączona jako Wydział Zamiejscowy do Uniwersytetu Zielonogórskiego. Umożliwiło to pozostawienie jednostki dydaktycznej w Sulechowie, ale również racjonalne wykorzystanie bazy materialnej (laboratoriów, budynków) PWSZ[884].

6.4. Fuzje uczelni niepublicznych w Polsce

Fala fuzji

W ciągu ostatnich kilku lat nastąpiła intensyfikacja konsolidacji poprzez realizację kilkudziesięciu połączeń uczelni niepublicznych, które najczęściej przybierają formę akwizycji. W sektorze szkolnictwa wyższego następuje wzrost konkurencji, co jest zjawiskiem typowym dla sektorów znajdujących się w fazie dojrzałości[885]. Spowoduje to eliminację znacznej większości uczelni niepublicznych, z których spora część zostanie zlikwidowana lub przejęta. Obecnie już ponad setka takich szkół (spośród około 300) została zamknięta lub jest w trakcie likwidacji. Zatem w przypadku uczelni niepublicznych mamy do czynienia z rynkową falą fuzji.

W Polsce w latach 2008-2017 zrealizowanych zostało około 80 fuzji uczelni niepublicznych. Przybierały one formy fuzji integracyjnej (połączeń uczelni) lub fuzji federacyjnych (tworzenie grup uczelni powiązanych założycielsko).