Wstęp
The world is a giant employment pool,
where experience acquired through constant global mobility is a vital asset
(McNulty, Selmer 2017)
Międzynarodowa mobilność naukowców jest znamienną cechą świata akademickiego od czasów starożytnych. Na przykład sofiści w V wieku p.n.e. byli jednymi z pierwszych podróżników akademickich antycznej Grecji (Ehrenberg 1973). W XII wieku najwięksi uczeni, poszukując wiedzy i inspiracji do pracy twórczej, migrowali po całej średniowiecznej Europie (Welch 1997). Mobilność międzynarodowa była powszechna w epoce kolonialnej, kiedy naukowcy z krajów "metropolitalnych" realizowali kariery w regionach kolonialnych lub półkolonialnych (Richardson, Zikic 2007). Kształtowanie się formacji instytucji akademickich o wyraźnej specyfice narodowej, zwanych uniwersytetem humboltowskim w Niemczech, uniwersytetem francuskim po reformie napoleońskiej, uniwersytetem angielskim czy północnoamerykańskim w XIX wieku, stymulowało mobilność, ciekawość w poznawaniu innego modelu uprawiania nauki. Fala wymuszonej mobilności akademików po II wojnie światowej z krajów Europy do Stanów Zjednoczonych naznaczona była zjawiskiem przepływu mózgów (brain drain - brain gain), sugerującym, że w walce o umysły może być tylko jeden zwycięzca (Gureyev i in. 2020). Ostatnie dwie dekady XX wieku to "era reform" w akademii, ukierunkowana na globalną naukę i globalnych naukowców (Kwiek 2022b), o zbalansowanych korzyściach, a internacjonalizacja stała się elementem strategicznej agendy szkolnictwa wyższego (de Wit, Altbach 2021, Knight 2015).
Polskie uczelnie także podlegają procesom internacjonalizacji i stopniowo włączają się w obieg międzynarodowej nauki i kształcenia, a zatrudnianie zagranicznych naukowców, tzw. ekspatriantów akademickich, stało się jednym z kluczowych czynników wzmocnienia prestiżu i widoczności uniwersytetów na arenie światowej. Ekspatriant akademicki (expatriate academic) jest definiowany w literaturze przedmiotu jako: naukowiec pochodzący z kraju innego niż kraj goszczący, w którym obecnie pracuje; zatrudnienie w zagranicznym ośrodku naukowym jest długoterminowe i określone w czasie; naukowiec podejmuje pracę w instytucjach szkolnictwa wyższego w celu realizacji trzech misji uniwersyteckich (McNulty, Selmer 2017, Trembath 2016).
Rola naukowców zagranicznych jest kluczowa dla rozwoju i wzmocnienia jakości instytucjonalnej polskich uczelni: ekspaci sprzyjają profesjonalizacji uczelni (Sułkowski i in. 2021), budują pozycję i rozpoznawalność międzynarodową poszczególnych uniwersytetów (Kwiek 2016); dostarczają specjalistyczną wiedzę kontekstową, świeże spojrzenie na pewne procesy (Przytuła 2023c). Na wyższym poziomie analizy wpływają pośrednio na kształtowanie polityki wobec szkolnictwa wyższego i funkcjonowanie uniwersytetów przez wymianę, implementowanie ponadnarodowych idei oraz praktycznych rozwiązań (Antonowicz 2019).
Jednak, jak stwierdza Kwiek (2022, s. 15), polskie reformy jak dotąd nie dotykają poziomu indywidualnego naukowca, a jedynie jego funkcjonowania w ramach reformowanych instytucji. Dotyczy to także zatrudnianych naukowców zagranicznych, rozpoznania ich motywów podejmowania pracy w Polsce, oczekiwań zawodowych oraz problemów, które utrudniają adaptację i efektywną pracę naukową. Na poziomie relacji interpersonalnych obecność ekspatów w polskim środowisku akademickim jest budująca: wzbogacają różnorodność językową, kulturową, warsztatu naukowego i dydaktycznego w zespołach badawczych; motywują lokalnych naukowców do mobilności międzynarodowej oraz ułatwiają dostęp do sieci relacji z innymi naukowcami na świecie.
Problemem badawczym tej pracy jest zatem to, jak funkcjonują ekspatrianci akademiccy w polskich uczelniach i jaka jest ich rola w umiędzynarodowieniu instytucji ich przyjmujących? "Funkcjonowanie" ekspatriantów dotyczy m.in. ich adaptacji do warunków pracy i kultury organizacyjnej nowej uczelni, realizowania przez nich misji dydaktycznej oraz badawczej, kształtowania relacji z polskimi naukowcami. Aby uzyskać odpowiedź na powyższe pytanie, konieczne jest przyjęcie dualnej perspektywy w badaniach, tj. indywidualnej (czyli punktu widzenia ekspatriantów akademickich) oraz instytucjonalnej (czyli perspektywy instytucji szkolnictwa wyższego dotyczącej zatrudniania i zarządzania ekspatriantami akademickimi).
Celem badań w perspektywie indywidualnej jest opisanie motywów podejmowania pracy w Polsce przez zagranicznych naukowców, ich dostosowania się do kultury organizacyjnej, pracy dydaktycznej i badawczej w polskich uczelniach, a także poznanie różnych "scenariuszy" współpracy naukowców zagranicznych z lokalną kadrą. Natomiast w perspektywie instytucjonalnej chodzi o rozpoznanie kierunków i działań, jakie podejmują polskie instytucje szkolnictwa wyższego w zakresie internacjonalizacji, oraz postrzeganie roli ekspatriantów akademickich. Głosem tych instytucji są tzw. kluczowi informatorzy (key informants), decydenci, liderzy akademiccy zarządzający polskimi uczelniami, odpowiedzialni za ich umiędzynarodowienie, tj. rektorzy, dziekani, dyrektorzy obszarów funkcjonalnych.
Procedura badań empirycznych odnosząca się do perspektywy indywidualnej obejmowała badania jakościowe z wykorzystaniem następujących metod: na etapie propedeutycznym przeprowadzono zogniskowany wywiad grupowy z udziałem 7 ekspatriantów akademickich; w kolejnym etapie wykonano 50 wywiadów pogłębionych w języku angielskim z zagranicznymi naukowcami. W celu uchwycenia perspektywy instytucjonalnej przeprowadzono 20 wywiadów z kluczowymi informatorami odpowiedzialnymi za umiędzynarodowienie polskich uczelni. Konkluzję badań w wymiarze utylitarnym stanowi model integrujący dualną perspektywę indywidualną i instytucjonalną, która jest osią rozważań przyjętą w tej książce, a także rekomendacje dla skutecznego zarządzania ekspatriacją akademicką w polskich uczelniach.
W strukturze książki (rysunek 1) wyodrębniono część teoretyczną (1), empiryczną (2) oraz konkludującą (3).
Rysunek 1. Struktura monografii
Źródło: opracowanie własne.
W części teoretycznej w rozdziałach 1 i 2 zarysowano perspektywę indywidualną, natomiast rozdział 3 odnosi się do wymiaru instytucjonalnego. W tej części wykorzystano metody badań niereaktywnych, tj. systematyczny przegląd literatury (podrozdział 1.3) oraz analizę danych zastanych (podrozdział 3.2). W rozdziale tym przedstawiono przesłanki wyboru tematu badawczego oraz ramy teoretyczne, w których prowadzony jest projekt badawczy. Szczegółowo omówiono kryteria definiujące ekspatrianta akademickiego, co stanowi podstawę wyboru respondentów do badań empirycznych w niniejszej książce. Systematyczny przegląd literatury (SPL) przeprowadzono na podstawie protokołu PRISMA, a analizie tematycznej i bibliometrycznej poddano 129 artykułów z lat 1980-2022. Wyłoniono na tej podstawie sześć głównych tematów. Wykorzystane oprogramowania NVivo Release 1.6.1 oraz VOSviewer pozwoliły na rozległą analizę treści i wizualizację tych danych.
Różne konfiguracje i scenariusze międzynarodowych karier akademickich wprowadzają do rozdziału 2. Najważniejszą jego część stanowi autorski model kariery naukowca wpisany w cykl ekspatriacji, w którym uczestniczą trzy podmioty: naukowiec, uczelnia macierzysta, uczelnia goszcząca. Cykl ekspatriacyjny zakłada 3 etapy: preparację, wyjazd zagraniczny, repatriację. Na każdym etapie tego cyklu uwzględniono rolę instytucji i jednostki.
Na etapie przedwyjazdowym i planowania wyjazdu za granicę przedmiotem analizy są czynniki instytucjonalne (poziom umiędzynarodowienia uczelni at home) oraz indywidualne (motywy, kompetencje naukowca), determinujące decyzję o podjęciu pracy naukowej w innym kraju. Etap ekspatriacji, czyli pobytu w zagranicznej uczelni, dotyczy działań adaptacyjnych i form wsparcia oferowanych przez uczelnię przyjmującą. Na poziomie indywidualnym rozpatrywane jest dostosowanie naukowca do miejsca pracy, interakcji społecznych i ogólnych uwarunkowań oraz subiektywna percepcja tych nowych doświadczeń. Przebieg adaptacji ekspatrianta decyduje o efektywności jego dalszej pracy - w wypełnianiu misji badawczej, dydaktycznej i współpracy z otoczeniem. Bilans rezultatów i korzyści wynikających z ekspatriacji zarówno dla instytucji (wysyłającej/przyjmującej), jak i dla naukowca w postaci kapitału kariery jest wartościowym opracowaniem. Cykl misji zagranicznej kończy się repatriacją, czyli powrotem do uczelni macierzystej, lub reekspatriacją oznaczającą podjęcie kolejnej misji w innym kraju.
W rozdziale 3 przyjęto perspektywę instytucjonalną zarządzania kadrą ekspatriantów akademickich. Na tle różnych działań podejmowanych przez polskie uczelnie w zakresie internacjonalizacji za granicą (abroad), jak i w domu (at home) zaproponowano paletę wskaźników do oceny tych inicjatyw w obszarze dydaktyki i badań. Walorem poznawczym w tym rozdziale jest zestaw praktyk internacjonalizacji polskich uczelni w ramach dydaktyki, nauki i trzeciej misji, które opisano w różnych dokumentach strategicznych 93 polskich uczelni publicznych, akademickich (w strategiach uczelni, strategiach internacjonalizacji, politykach rozwoju). Stosując niereaktywną metodę badawczą, poddano analizie zapisy traktujące m.in. o zatrudnianiu obcokrajowców, formach wsparcia w adaptacji i miernikach oceny tych działań. Diagnoza tych deklaracji będzie stanowiła punkt wyjścia do określenia faktycznego poziomu realizacji i stopnia zaawansowania praktyk zarządczych polskich uczelni podczas wywiadów z kluczowymi decydentami. W ostatnim podrozdziale przedstawiono szczegółowe dane o zatrudnionych naukowcach cudzoziemcach w polskich uczelniach.
Część empiryczną niniejszej monografii otwiera podrozdział 4.1, opisujący metodykę badań jakościowych oraz projekt badawczy (rysunek 4.1), który uwzględnia przyjętą dychotomię rozważań w perspektywie indywidualnej i instytucjonalnej. W odniesieniu do problemu badawczego określono cele empiryczne, utylitarne i prognostyczne, opisano populację respondentów uczestniczących w wywiadach. Procedury wywiadu grupowego, wywiadów z ekspatriantami, wywiadów z kluczowymi informatorami wymagały szczegółowych opisów i przejrzystości, omówiono je zatem w początkowej części każdego z kolejnych podrozdziałów. W badaniach zrealizowano metodologiczną regułę triangulacji teoretycznej, metodologicznej, kontekstowej oraz triangulacji danych na poziomie indywidualnym[1].
Podrozdział 4.2 rozpoczyna się przedstawieniem procedury zogniskowanego wywiadu grupowego przeprowadzonego z 7 ekspatriantami różnej narodowości, o rozmaitym stażu pracy w Polsce, zajmujących się odmiennymi dziedzinami nauki. Zastosowanie tej eksploracyjnej metody stanowiło punkt wyjścia do rozeznania problematyki ekspatriacji akademickiej w Polsce. Rezultatem analizy tego badania jest mapa zagadnień (rysunek 4.5), która będzie ramą odniesienia do konstrukcji scenariusza wywiadu z ekspatriantami akademickimi w kolejnym etapie projektu.
W podrozdziale 4.3 zaprezentowano opis przygotowania i przeprowadzenia wywiadów w języku angielskim z 50 zagranicznymi naukowcami pochodzącymi z 21 krajów i pracującymi w 16 polskich uczelniach. Analiza treści tych rozmów odnosiła się do sześciu pytań badawczych. Ta część wypełnia perspektywę indywidualną przyjętą w niniejszej monografii, czyli oddaje punkt widzenia ekspatriantów akademickich pracujących w Polsce.
W podrozdziale 4.4 przedstawiono procedurę przebiegu wywiadów z 20 kluczowymi informatorami polskich uczelni (w randze rektorów, prorektorów, dyrektorów działów i instytutów badawczych) odpowiedzialnych za umiędzynarodowienie tych jednostek, w tym za zatrudnianie ekspatriantów akademickich. Rezultaty badań odpowiadały na postawione siedem pytań badawczych. Ta część wypełnia perspektywę instytucjonalną niniejszej książce w formie percepcji kluczowych decydentów na temat roli ekspatriantów w umiędzynarodowieniu polskich uczelni.
Opis badań jakościowych bywa obszerny, pojemny, gdyż prezentowane wątki są ilustrowane głosami rozmówców w postaci cytatów, fragmentów wypowiedzi najlepiej oddających badany fragment rzeczywistości. Z tego względu wyodrębniono rozdział 5, który pozwala na większą przejrzystość prowadzonego dyskursu i pokazuje rezonans uzyskanych wyników badań na tle innych.
Rozdział 5 zatem stanowi dyskusję rezultatów wywiadów z 50 ekspatriantami akademickimi wokół wyłonionych w rozmowach tematów: motywów ekspatriacji, adaptacji, pracy naukowej, misji akademickich, korzyści z pracy w polskiej uczelni, problemów i wyzwań dla ekspatriantów, specyfiki polskiej akademii i jej umiędzynarodowienia.
Instytucjonalna perspektywa ekspatriacji akademickiej w Polsce, opisana w rozdziale 6, poddaje w dyskurs następujące tematy wyłonione z wywiadów: pojęcie umiędzynarodowienia polskiej uczelni, działania podejmowane w ramach "umiędzynarodowienia na miejscu" i "za granicą", umiędzynarodowienie w poszczególnych misjach, bariery stojące na przeszkodzie umiędzynarodowienia polskiej uczelni, zarządzanie kadrą ekspatriantów akademickich w polskich uczelniach, korzyści dla ekspatrianta i uczelni goszczącej.
Konceptualne powiązanie dwóch zaprezentowanych w książce perspektyw w postaci modelu integrującego zaprezentowano w rozdziale 7. Zestawiono w nim najważniejsze kwestie styczne i rozbieżne obu grup rozmówców, czyli punkt widzenia ekspatriantów i decydentów akademii. W rozdziale tym przedstawiono najważniejsze rekomendacje płynące z badań prowadzonych w podwójnej perspektywie, a więc zrealizowano cel utylitarny tej monografii.
W zakończeniu podsumowano realizację zamierzeń badawczych, wskazano najważniejsze osiągnięcia i walory tej publikacji oraz opisano ograniczenia warsztatu badawczego. Kierunki przyszłych badań nad problematyką ekspatriacji akademickiej zamykają rozważania, wypełniając jednocześnie cel prognostyczny projektu badawczego.
ROZDZIAŁ 1Ekspatrianci akademiccy w systematycznym przeglądzie literatury
1.1. Uzasadnienie wyboru tematu i ramy teoretyczne projektu badawczego
Przyczyn do podjęcia tematyki ekspatriacji akademickiej w niniejszej pracy jest wiele, są one złożone, ukazują ważkość tej wyłaniającej się problematyki i jednocześnie luki badawcze, które zasługują na przybliżenie i wyjaśnienie.
Według de Wita i Altbacha (2021) mobilność międzynarodowa w sektorze szkolnictwa wyższego dynamicznie rośnie. W niektórych krajach ekspansja systemu szkolnictwa wyższego przekracza podaż wykwalifikowanej kadry akademickiej, co prowadzi do zwiększenia rekrutacji naukowców z zagranicy (Austin i in. 2014). Uniwersytety wschodnioazjatyckie zaczęły "agresywnie" przyciągać międzynarodowych naukowców, aby skutecznie rywalizować z najlepszymi uczelniami amerykańskimi i europejskimi oraz poprawić swoją globalną reputację (Shin, Gress 2018). Chiński program rządu centralnego Tysiąc talentów zakładał bogate pakiety relokacji i znaczące nakłady na badania naukowe dla zagranicznych profesorów (Burford i in. 2020, Kim 2015). Współczesne uniwersytety to międzynarodowe "firmy", dla których zagraniczna kadra stanowi o wzmocnieniu agendy internacjonalizacji tych instytucji i przewadze konkurencyjnej (Ramalu i in. 2018). Bez licznego i aktywnego udziału międzynarodowych naukowców wysiłki na rzecz internacjonalizacji uczelni są skazane na niepowodzenie (Postiglione, Altbach 2013). Warto zatem pozyskać wiedzę o ekspatriantach akademickich, rozpoznać ich indywidualne przesłanki do podejmowania pracy za granicą, poznać perspektywę kariery zawodowej, a także wyzwania i problemy, z którymi się mierzą, by lepiej przygotować instytucje do efektywnego zagospodarowania tych pracowników.
W literaturze z zakresu międzynarodowego zarządzania zasobami ludzkimi (MZZL) istnieje luka badawcza dotycząca ekspatriantów akademickich. Dynamicznie przyrastające badania nad ekspatriantami biznesowymi-tradycyjnymi (assigned expatriates) (McNulty, Brewster 2017) i samoinicjowanymi (Andresen i in. 2012) dostarczają wiedzy z zakresu motywów podejmowania pracy za granicą, ich kariery zawodowej, adaptacji i kwestii kulturowych w krajach przyjmujących, wynagradzania i repatriacji. Na tym tle eksploracje dotyczące ekspatriantów akademickich są znikome. Trudno określić, na ile modele, rozwiązania i narzędzia stosowane w zarządzaniu ekspatriantami biznesowymi będzie można z powodzeniem aplikować także względem ekspatów akademickich. Uczelnie prezentują bowiem inne środowisko pracy niż organizacje biznesowe. Można założyć, że motywy, uwarunkowania organizacyjne, kwestie społeczne, psychologiczne i kulturowe w karierze zawodowej są odmienne dla obu tych grup, dlatego potrzeba więcej badań, aby odkryć potencjalne różnice i określić, w jakim stopniu możliwa jest adaptacja wypracowanych mechanizmów zarządzania ekspatriantami biznesowymi względem ekspatriantów naukowych.
Wielu polskich badaczy podejmuje tematykę umiędzynarodowienia polskiej akademii, prezentując ją m.in. w ujęciu systemowym - jako tranzycję od lokalnej tradycji do globalnych, kulturowych i cyfrowych przemian (Antonowicz 2015, Kwiek 2015, Leja 2013, Sułkowski 2016a 2022), ukazując miejsce polskiej akademii na tle wielu systemów europejskich (Kwiek 2022b), diagnozując stan polskiej akademii w odniesieniu do trendów i wyzwań globalnych (Górniak (red.) 2015, Siemieńska (red.) 2017), proponując doskonalenie wielu obszarów polskich uczelni (Wawak 2019), także w postaci "dekalogu internacjonalizacji" (Leja, Wysocka 2018), podejmując próby wyznaczania scenariuszy przyszłości (Woźnicki (red.) 2019, 2022). W nielicznych opracowaniach badacze przyjmują perspektywę indywidualną, tzn. ukazują polskich naukowców: umiędzynarodowienie ich osiągnięć w kraju i za granicą, różnice między "lokalnymi" a "globalnymi" polskimi akademikami, rezonans międzynarodowy badań polskich naukowców w postaci wskaźników, kariery polskich naukowców w zagranicznych ośrodkach (Kwiek 2016, 2022b, Wagner 2011, 2014, Walczak 2017). Deficytowe są natomiast opracowania zwarte poświęcone obcokrajowcom pracującym w polskich uczelniach (Łuczaj i in. 2020, Mucha, Łuczaj 2018). Monografia wnosi więc wkład w piśmiennictwo polskie, a dualna perspektywa naukowca zagranicznego i polskiej instytucji goszczącej może być oryginalnym podejściem w badaniach.
Ekspaci akademiccy stanowią interesujące wyzwanie personalne w kontekście zarządzania różnorodnością w akademii. Kwestie różnorodności rasowej pracowników, parytetów płci, wieku oraz edukacji antydyskryminacyjnej pozostają wyzwaniem dla uniwersytetów, w których często dominuje "kultura wykluczenia" (Brown 2004). Naukowcy obcokrajowcy doświadczają marginalizacji, tokenizmu (mechanizmu tworzenia pozornych zmiany na lepsze, gdy w rzeczywistości wszystko pozostaje niezmienne), mikroagresji rasowych (Settles i in. 2021), które stanowią znaczące przeszkody w rozwoju ich kariery i utrudniają adaptację w kraju goszczącym (Li 2020, Shin, Gress 2018). Multidyscyplinarne i "kalejdoskopowe spojrzenie" (Rakowska 2021) na różnorodność pracowników naukowych daje możliwość oceny zjawisk z wielu perspektyw, pozwala na zorientowanie się w mocnych i pozytywnych zasobach, na których można budować wymierne korzyści zarówno dla jednostki, jak i dla instytucji.
Większość dotychczasowych badań dotyczyła europejskich lub amerykańskich naukowców podejmujących pracę w Malezji (Aminullah i in. 2022, Hassan, Hashim 2011, Ramalu, Subramaniam 2019, Richardson, Wong 2018), w Korei Południowej (Froese 2012, Shin, Gress 2018, Shin, Jung 2013), w Chinach (Cai, Hall 2016), w Zjednoczonych Emiratach Arabskich (ZEA) (Austin i in. 2014, Isakovic,Whitman 2013), w Nowej Zelandii (Richardson, McKenna 2002), Singapurze (Lauring, Selmer 2015), Katarze (Romanowski, Nasser 2015), Omanie (Lamers i in. 2020), Kazachstanie (Lee, Kuzhabekova 2018). W Europie badano naukowców głównie w krajach skandynawskich (Jonasson i in. 2018, Pylväs, Nokelainen 2021, Selmer i in. 2011, Stoermer i in. 2020). Są też badania prowadzone wśród zagranicznych naukowców pracujących w Słowacji i w Polsce w zakresie ich motywów i produktywności (Kurek-Ochmańska, Łuczaj 2021, Łuczaj 2019). Proponowana tematyka poszerza zatem geograficzną paletę badań o Polskę, jako kraj destynacji dla ekspatów akademickich, co pozwoli na większą komparatystykę międzynarodową.
Polska, choć jest dziś piątym co do wielkości systemem szkolnictwa wyższego w Unii Europejskiej, to jednak w perspektywie globalnej należy do ligi krajów "peryferyjnych", jeśli chodzi o produkcję wiedzy, jakość badań (Kurek-Ochmańska, Łuczaj 2021, Łuczaj 2020). Pozycjonowaniu polskich uczelni w globalnych rankingach nie sprzyja dominująca polska kultura akademicka charakteryzująca się: hierarchicznością, sformalizowaniem, ceremonialnością i rytualizmem, oligarchicznością, senioratem, nastawieniem do wewnątrz pracowników (chów wsobny), orientacją na teorię (Sułkowski 2016, s. 35). Jednak coraz więcej zagranicznych naukowców przyjeżdża do Polski, a programy narodowe są ukierunkowane na pozyskiwanie naukowców z zagranicy, m.in. program im. Ulama, Profesura NAWA. Interesujące mogą być zatem motywy podjęcia pracy w Polsce przez tych naukowców, model ich kariery, oczekiwania względem polskich uczelni. Ta wiedza pozwoli na lepsze przygotowanie instytucji przyjmującej ekspatriantów w zakresie wsparcia administracyjnego, finansowego, kulturowego.
Naukowcy zagraniczni przebywający w kraju goszczącym są bardziej produktywni niż ich rówieśnicy "lokalni" (Corley, Sabharwal 2007), publikują więcej prac dobrze cytowanych i poświęcają więcej czasu na prowadzenie badań, a mniej na dydaktykę (Webber 2012), są bardziej skuteczni w przyciąganiu środków na badania, czym zasługują na miano "przedsiębiorczych naukowców" (Libaers, Wang 2012). Europejskie badania Kwieka (2015, s. 350) dowodzą, że "umiędzynarodowieni" polscy naukowcy we wszystkich obszarach nauki publikują średnio dwa razy więcej artykułów niż "lokalni", a Polska jest jedynym krajem, w którym większość naukowców nie jest ukierunkowana na badania międzynarodowe. Bez rozwoju międzynarodowej mobilności na polskich uczelniach, realizacji wspólnych, głównie europejskich projektów dydaktycznych oraz badawczych trudno myśleć o dynamicznym rozwoju szkolnictwa wyższego (Antonowicz 2019). Obecność ekspatriantów akademickich jest więc korzyścią zarówno dla indywidualnych naukowców, jak i dla instytucji przyjmującej. Uczenie się od innych, podglądanie warsztatu badawczego, stylu pracy, metod dydaktycznych, wymiana myśli, poszukiwanie inspiracji i pogłębianie aktywności w sieci społeczności międzynarodowych naukowców to wartości niewymierne dla lokalnej kadry. W szerszym kontekście obecność ekspatriantów przynosi mierzalne efekty dla instytucji - sprzyja "umiędzynarodowieniu u siebie" (internationalization at home), co jest widoczne w postaci publikacji, pozyskiwanych grantów, patentów. Brakuje badań dotyczących umiędzynarodowienia polskich uczelni zarówno z perspektywy obcokrajowców, jak i instytucji przyjmującej. Uwzględnienie w tej pracy punktu widzenia liderów akademickich odpowiedzialnych za kształtowanie polityki zagranicznej, umiędzynarodowienie badań i dydaktyki oraz przyciągania zagranicznych talentów wzbogaca wiedzę i dyskurs w tym zakresie.
Problematyka ekspatriacji akademickiej jest osadzona w dziedzinie nauk społecznych, choć zakres szczegółowy mieści się w polu zainteresowań wielu dyscyplin i subdyscyplin (m.in. nauk o zarządzaniu i jakości, nauk o polityce i administracji, nauk socjologicznych, pedagogiki, psychologii, demografii). Można podjąć próbę ulokowania tej problematyki na mapie subdyscyplin nauk o zarządzaniu i jakości. Choć na poziomie ich klasyfikacji występują kontrowersje, to nie ustają próby ujarzmienia płynnego charakteru granic poszczególnych subdyscyplin (Cyfert i in. 2014). Zdaniem autorów tej klasyfikacji operacjonalizacja każdej z subdyscyplin (zakresy tematyczne) może stanowić wytyczną pomagającą rozstrzygać spory związane m.in. z przynależnością naukową prac badawczych prowadzonych "na styku dyscyplin" (tamże, s. 47), jak to jest w przypadku ekspatriacji akademickiej.
Ekspatriacja akademicka mieści się w nurcie praktycznym. Ze względu na typ organizacji analizowane zagadnienia dotyczą zarządzania publicznego i NGO, a jeśli chodzi o poziom zarządzania, to problematyka ta jest rozpatrywana na poziomie:
- strategicznym (np. gdy badania koncentrują się wokół internacjonalizacji systemów edukacji, rozwoju międzynarodowych sojuszy strategicznych między uniwersytetami);
- operacyjnym w ramach kilku subdyscyplin (np. gdy badane są zachowania organizacyjne w interakcjach między kadrą lokalną a zagraniczną; zarządzanie jakością według różnych poziomów stratyfikacji w nauce; zarządzanie wiedzą i drenażem mózgów);
- funkcjonalnym (gdy analizowana jest funkcja personalna, tj. pozyskiwanie kadry zagranicznej, jej motywowanie i wynagradzanie, kształtowanie kariery, ocenianie, zatrzymanie lub repatriacja zagranicznych naukowców).
Oczywiście zaprezentowane przykłady nie wyczerpują zagadnień, które pojawiają się w przestrzeni badawczej dotyczącej ekspatriacji akademickiej. To nowy nurt, dynamicznie się rozwijający, wykorzystujący prawo do szerokiej eksploracji różnorodnych tematów na etapie propedeutycznym.
Ekspatriacja akademicka wpisuje się w wizje uczelni oparte na paradygmatach zaproponowanych przez Burrella i Morgana (1979), a w niniejszej monografii wykorzystywane jest podejście wieloparadygmatyczne, łączące paradygmat neopozytywistyczno-funkcjonalistyczny i interpretatywno-symboliczny. Choć wywodzą się one z dwóch odmiennych tradycji, to jednak skorzystanie z ich założeń na poziomie epistemologicznym, metodologicznym i pragmatycznym pozwoli na wzbogacenie wiedzy o nowej, wyłaniającej się mało zbadanej problematyce ekspatriacji akademickiej. Ponadto propozycja ta może zainicjować alternatywne podejście wypełniania luk badawczych, co daje obietnicę wpływu na rozwój wiedzy, "zaprasza do innego spojrzenia na wyniki" (Strużyna 2016), wzbudza ciekawość, która przyciągnie kolejnych badaczy.
W neopozytywistyczno-funkcjonalistycznym paradygmacie uczelni system stawiany jest ponad jednostką, więc aspekty indywidualne, takie jak emocje, intuicje, motywacje czy zaangażowanie, rzadko są uwzględniane w badaniach i teoriach. Uczelnia jest zbiorem obszarów funkcjonalnych występujących także w innych organizacjach: w funkcji personalnej, finansowej, marketingowej, choć swoistość działalności uniwersytetu zawiera się w trzech misjach: nauce, dydaktyce i trzeciej misji (służbie na rzecz społeczeństwa/współpracy z interesariuszami zewnętrznymi uczelni), które interpretowane są rozłącznie, mierzone za pomocą innych wskaźników (Sułkowski 2022, s. 356).
"Ciążenie funkcjonalistyczne" w tej monografii odnosi się do struktury funkcji personalnej względem ekspatów akademickich (ich zatrudniania, adaptacji, metod oceniania i rozwoju w kraju goszczącym). Ekspaci akademiccy są zasobem strategicznym w procesie internacjonalizacji uniwersytetu at home. Opisanie "cząstkowych" praktyk zarządzania kadrą naukowców zagranicznych (tabela 3.8) wnosi wkład w podejmowane działania przez całość instytucji szkolnictwa wyższego w innych funkcjach, np. marketingowej, finansowej, kadrowej, które są znamienne dla każdej organizacji.
Z punktu widzenia zarządzania uczelnią występują dodatkowo inne obszary funkcjonalne, czyli misja kształcenia, nauki i współpracy z otoczeniem. Przyjęty w badaniach dualizm percepcji interesariuszy akademii, jakimi są zagraniczni pracownicy naukowi oraz kadra zarządzająca, odnosi się także do oceny trzech misji uniwersytetu.
Funkcjonalistyczne spojrzenie na zarządzanie zasobami ludzkimi na uczelniach zakłada implementowanie praktyk biznesowych zaproponowanych w modelu kariery naukowca, który jest wpisany w cykl ekspatriacji biznesowej i zakłada trzy etapy: przygotowanie do misji, wyjazd za granicę i repatriację (rysunek 2.6). Podjęto także próbę uchwycenia pomiaru korzyści i wartości dodanej pobytu ekspatrianta akademickiego dla polskiej uczelni, co również jest cechą funkcjonalistycznego rozumienia uniwersytetu. W wymiarze pragmatycznym funkcjonalizm przyjęty w tej pracy wyraża się także w sformułowaniu rekomendacji i wskazówek dla praktyki funkcjonowania polskich uczelni w obszarze zarządzania naukowcami-obcokrajowcami (podrozdział 3.5).
W interpretatywno-symbolicznej perspektywie rozumienia uniwersytetu chodzi o opisanie i interpretację tożsamości organizacyjnej, jej kultury organizacyjnej i poszukiwania sensu. Trzy misje widziane są jako połączone kulturotwórczą rolą uniwersytetu. W działalności naukowej ceni się wolność twórczą, kreatywność, refleksyjność w dydaktyce. Zarządzanie ludźmi na uczelni bazuje na intuicji, etosie i kulturze akademickiej, na którą składają się subkultury dyscyplinarne, wydziałowe, kadry akademickiej (Sułkowski 2022, s. 358). Paradygmat interpretatywny koncentruje się na analizowaniu porządku społecznego i sposobów jego podtrzymywania, jednak odmiennie przedstawia naturę rzeczy, wskazując, że jest ona kwestią subiektywnej interpretacji danej społeczności (Glinka 2013, s. 18). Z tej perspektywy znaczenie, sens, tożsamość uniwersytetu są określane w wyniku interpretacji aktorów organizacyjnych, tj. ekspatriantów akademickich, kadry lokalnej współpracującej z zagranicznymi naukowcami, studentów, a także "nieformalnych" przywódców akademickich w roli mentorów, promotorów naukowych, kierowników międzynarodowych projektów odpowiedzialnych za kształtowanie inkluzyjnego miejsca pracy, kultury dzielenia się wiedzą opartej na zaufaniu i współpracy. Subiektywne wrażenia, odczucia, percepcja nadają sens i znaczenie doświadczanych praktyk. Ekspatriacja akademicka w tym paradygmacie będzie się koncentrowała na procesie adaptacji kulturowej (akulturacji) naukowców obcokrajowców do miejsca pracy, ogólnych warunków życia, klimatu, a także na opisie wzajemnych relacji społecznych "obcych" kontra "lokalnych" naukowców.
Konsekwencją przyjętego paradygmatu interpretatywno-symbolicznego w niniejszej pracy jest metodologia deskryptywno-wyjaśniająca i podejście jakościowe (Czernek 2016). Także stanowisko epistemologiczne polega na takiej analizie materiału badawczego, która wiąże się z traktowaniem opinii wyrażanych dosłownie przez ekspatriantów jako danych służących interpretacji i wyciąganiu wniosków. Kluczowy podmiot badawczy, jakimi są zagraniczni naukowcy, powoduje, że funkcjonowanie tych pracowników na polskiej uczelni jest procesem kulturotwórczym. Każdy styl nauczania, prowadzenia badań czy przewodzenia zespołom badawczym jest osadzony w jakimś kontekście kulturowym, które polscy pracownicy dopiero poznają, którego się uczą. Bariery i problemy w relacjach interpersonalnych między cudzoziemcami a lokalnymi pracownikami i studentami wynikają z nieuświadomionych różnic kulturowych, dlatego odczytywanie sensów, innych tożsamości, subkultur w ramach uczelni staje się wyzwaniem dla zarządzających, studentów, administracji. Obecność "innych na naszym podwórku" zmusza do zmiany postrzegania i interpretacji wzorców zachowań, obala stereotypy. Osiągnięcie statusu kampusu międzynarodowego, do czego pretenduje wiele polskich uczelni, wpisuje się w interpretatywną perspektywę rozumienia akademii, której fundamentem jest sieć znaczeń międzynarodowych, międzykulturowych.
Wielość paradygmatów postrzegana jest raczej jako pozytywne zjawisko, gdyż pozwala lepiej zrozumieć ludzi i organizację, złożoność i niejednoznaczność wielu zjawisk organizacyjnych, zwłaszcza opisywanych w kontekście umiędzynarodowienia. Podejście pluralistyczne uważa się zatem za wskazane w naukach o zarządzaniu i przynoszące wiele korzyści: poszerzenie aparatu pojęciowego zaczerpniętego z różnych paradygmatów, rozwijanie lepszego rozumienia różnorodności organizacyjnej i jej paradoksów, zwiększenie świadomości badaczy o istnieniu teoretycznych alternatyw; jest kluczowe w zainicjowaniu refleksji, dyskusji i transferu wiedzy między badaczami reprezentującymi różne perspektywy poznawcze (Patel 2017, Sułkowski 2012b, 2012a).
Przyjęcie danego paradygmatu warunkuje też poziom teoretyzowania. Wiele jest kryteriów klasyfikowania teorii w naukach społecznych, a możliwe podziały to ze względu na: zakres (mikro, mezo, makro), przebieg (procesy dynamiczne, zjawiska statyczne), strukturę (ściśle kontra luźno powiązane systemy myślowe) (Sułkowski 2016b, s. 426).
Rozważanie ekspatriacji akademickiej w paradygmacie interpretatywno-symbolicznym odnosi się raczej do mikroteorii ograniczonych do analizy jednostkowych przypadków i tego, jak uczestnicy kontrolują swoje poglądy i perspektywy, których celem jest odnalezienie sensu badanych procesów, niż jest dążeniem do uogólnień. Można tu wskazać teorię motywów podejmowania pracy za granicą (pull-push factors) (Lee 1966), teorię trójwymiarowej adaptacji (3-D adjsutment) (Black, Stephens 1989), teorię wymagań i zasobów pracy (job demand-resource theory) (Bakker, Demerouti 2017) czy kariery bez granic (boundaryless career) (Arthur, Rousseau 1996). Problematyka ta wpisuje się także w zakres teorii średniego zasięgu dotyczących obszarów funkcjonalnych uczelni, m.in. jest to teoria zasobowa (Barney 1991, Prahalad, Hamel 1990), ukształtowana na gruncie zarządzania strategicznego, która uwypukla rolę zasobów ludzkich, kompetencji, indywidualnych doświadczeń, potencjału, które wpływają na rozwój danej organizacji i stanowią o jej przewadze konkurencyjnej. Pozyskiwanie utalentowanych zagranicznych naukowców do polskich uczelni ma na celu wzmocnienie potencjału i know-how lokalnej kadry oraz zwiększenie rezonansu publikacji indeksowanych w międzynarodowych bazach, co jest najsłabiej rozwijającym się obszarem umiędzynarodowienia polskich uczelni ostatnich dwóch dekad (NCBiR 2019).
Nie ma tu zatem ambicji tworzenia makroteorii, jak zakłada paradygmat funkcjonalistyczny, z powodu choćby wczesnego stadium rozwoju tej problematyki, a pytaniem otwartym pozostaje to, czy dyscyplina nauk o zarządzaniu kiedykolwiek dorośnie do etapu budowania teorii "dalekiego zasięgu" (Sułkowski 2012a, s. 105). Pod względem przebiegu analizowane są procesy dynamiczne zachodzące w organizacji, która rozwija się i ewoluuje w odpowiedzi na potrzeby praktyki oraz oczekiwania wielu interesariuszy otoczenia dalszego i bliższego, w którym działa instytucja. Pod względem struktury częstsze są luźne systemy myślowe.
1.2. Definicja ekspatrianta akademickiego
Ekspatriacja akademicka to nowy nurt badawczy, który kształtuje się w ramach ekspatriacji, migracji w ostatniej dekadzie XXI w. Wyrasta z dobrze osadzonej i określonej nomenklatury dotyczącej ekspatriantów biznesowych (Przytula 2013). W przeglądzie tematycznym z lat 1960-2014 dotyczącym "ekspatriacji" według McNulty i Selmera (2017) ekspatriacja akademicka (academic expatriation) była wskazana jako temat ważny, choć nie kluczowy (hot minor theme), podejmowany przez badaczy dopiero od 2000 roku.
Nowa, kształtująca się tematyka wymaga ujednolicenia operatu pojęciowego, w szczególności w dyskursie międzynarodowym, w którym różnice kulturowe, lingwistyczne stanowią dodatkowe wyzwanie w analizowaniu zjawisk. Choć, jak wynika z powyższego przeglądu literatury, istnieją liczne badania dotyczące naukowców ekspatriantów, nie ma jednej definicji, a zatem jasności, w jaki sposób autorzy wybrali respondentów (Parnian i in. 2013) i w jakim zakresie wyniki badań można ze sobą porównywać.
Celem tego podrozdziału jest zatem próba określenia pojęcia ekspatrianta akademickiego, które stanowić będzie podstawę wyboru respondentów do badań empirycznych.
W literaturze przedmiotu proponowane jest wiele określeń dotyczących tej kategorii pracowników międzynarodowych, które niekiedy w języku polskim brzmią karkołomnie i nie mają właściwego przełożenia: ekspatriant akademicki (academic expatriate) (Austin i in. 2014, Jonasson i in. 2017, Lauring, Selmer 2015, Richardson 2000, Trembath 2016), naukowiec ekspatriant (expatriate scientist) (Harvey 2008), akademicki imigrant (academic immigrant) (Antoniadou, Quinlan 2020), profesor ekspatriant (expatriate professor) (Romanowski, Nasser 2014), uczony ekspatriant (expatriate faculty) (Gress, Shin 2020, Schoepp 2011), ekspatriancka kadra uniwersytecka (expatriate university staff) (Hassan, Hashim 2011), kulturowo zróżnicowana kadra akademicka (culturally diverse faculty in academia) (Alsulami, Sherwood 2020), samoinicjowany ekspatriant akademicki (self-initiated expatriate in academia) (Froese 2012, Selmer, Lauring 2010), naukowcy przylatujący-wylatujący (fly in-fly out academics) (Jais i in. 2015, Seah, Edwards 2006), międzynarodowy naukowiec (international academic) (Jepsen i in. 2014), ekspatrianci - wykładowcy uniwersyteccy (expatriate university teachers) (Asif i in. 2020), urodzeni za granicą naukowcy (foreign born academics/scholars) (Łuczaj 2022, Mamiseishvili, Stuckey 2022), naukowiec imigrant (immigrant academic) (Antoniadou, Quinlan 2020), biały naukowiec (white academic) (taj. ajarn farang) (Burford i in. 2020); urodzony za granicą pracownik akademicki (Łuczaj i in. 2020). Chmurę pojęć anglojęzycznych pozyskanych ze słów kluczowych przeglądu literaturowego przedstawiono na rysunku 1.1.
Rysunek 1.1. Różne określenia ekspatrianta akademickiego w języku polskim
Źródło: wordcloud.com.
W tabeli 1.1 zaprezentowano definicje stasowane przez autorów analizowanych publikacji, by na ich podstawie podjąć próbę dookreślenia definicji ekspatrianta akademickiego dla potrzeb przyszłych badań.
Tabela 1.1. Definicje odnoszące się do ekspatrianta akademickiego proponowane w literaturze przedmiotu
Pojęcie używane w publikacji
Definicja
Autorzy
Ekspatriant akademicki
(expatriate academic)
profesorowie i nieprofesorowie (ci ostatni tylko jeśli pracują naukowo w obszarze badawczym lub dydaktycznym) zatrudnieni w instytucji edukacyjnej; przebywający poza krajem pochodzenia przez 5 lat lub krócej; zamierzający mieszkać w kraju przyjmującym co najmniej do końca umowy o pracę
(Richardson 2000)
naukowiec zatrudniony na umowę o pracę w pełnym wymiarze czasu pracy, przebywający w Malezji powyżej 8 lat (wyklucza się osoby przebywające na programie wizytującym lub urlopie naukowym)
(Richardson, Wong 2018)
pracownik sektora szkolnictwa wyższego, który przeniósł swoje dominujące miejsce zamieszkania za granicę w celu podjęcia legalnego, długoterminowego (ale określonego w czasie) zatrudnienia na stanowisku dydaktycznym lub naukowym na uczelni wyższej
(Trembath 2016, Trembath, Hansen 2019, Ramalu i in. 2018)
osoba, która opuszcza dominujące miejsce zamieszkania i przenosi się do obcego kraju, aby podjąć legalne, długoterminowe (ale na czas określony) zatrudnienie na stanowisku naukowym; definicja ta nie obejmuje: pracowników na stanowiskach administracyjnych i pomocniczych; naukowców wyjeżdżających na konferencje zagraniczne, urlopy naukowe lub z zamiarem uzyskania obywatelstwa lub pozostania na stałe w kraju przyjmującym
(Wilkins, Neri 2019)
nieetniczni koreańscy wykładowcy posiadający stopnie naukowe, podejmujący etatową pracę na stałe na uniwersytecie poza swoim krajem ojczystym
(Gress 2022)
mobilni międzynarodowi pracownicy naukowi zatrudnieni w pełnym wymiarze czasu pracy na etacie poza swoim krajem macierzystym
(Shin, Gress 2018)
nie-Chińczycy wśród kadry akademickiej
(Jonasson i in. 2017)
naukowcy pracujący w kraju innym niż ojczysty
(Jonasson i in. 2018)
naukowcy spoza Omanu z co najmniej 3-letnim doświadczeniem w nauczaniu
(Lamers-Reeuwijk i in. 2020)
naukowiec pracujący w zagranicznej instytucji akademickiej przez określony czas
(Sanderson 2014)
naukowiec, który spędził średnio 5 lat w kraju goszczącym; był zatrudniony na uczelni; ma obywatelstwo inne niż kraju przyjmującego
(Stoermer i in. 2020)
Ekspatriancki profesor
(expatriate professor)
zagraniczny profesor, który naucza i prowadzi badania w Katarze
(Romanowski, Nasser 2014)
Ekspatriancki naukowiec
(expatriate scientist)
portugalscy wynalazcy z dziedziny biotechnologii, którzy pracują za granicą dla instytucji naukowych
(Fontes 2007)
Ekspatriancka kadra akademicka
(expatriate academic staff)
pracownicy akademiccy i administracyjni spoza ZEA, którzy mieszkali tam przez co najmniej 5 lat
(Bashir 2012)
(expatriate faculty)
naukowcy, którzy przebywali w ZEA krócej niż 2 lata
(Eppard i in. 2021)
naukowcy spoza ZEA zatrudnieni przez instytucje szkolnictwa wyższego w Zjednoczonych Emiratach Arabskich w celu nauczania i prowadzenia badań
(Austin i in. 2014a)
naukowcy niearabskojęzyczni
(Tedam i in. 2021)
Ekspatriancki nauczyciel akademicki
(expatriate university teacher)
niearabskojęzyczni naukowcy ze stopniem doktora zatrudnieni na etat
(Asif i in. 2020)
każdy naukowiec, który nie ma paszportu ZEA
(Singh i in. 2021)
Akademicki imigrant/migrant
(immigrant academic)
osoba urodzona za granicą, zatrudniona na pełnoetatowym kontrakcie dotyczącym nauczani i/lub prowadzenia badań na uniwersytecie w Wielkiej Brytanii, która mieszkała i pracowała w Wielkiej Brytanii przez ponad rok i nie przebywała tam na urlopie naukowym ani w ramach programu wymiany naukowców
(Antoniadou, Quinlan 2020)
(migrant academic)
osoba urodzona za granicą, zatrudniona przez uniwersytet w Wielkiej Brytanii na umowę w zakresie nauczania i/lub prowadzenia badań
(Pustelnikovaite 2021)
Międzynarodowa kadra akademicka
(international academic staff)
kadra akademicka spoza Chin pracująca w Chinach; reprezentująca różne specjalności akademickie
(Cai, Hall 2016)
naukowcy zagraniczni różniący się od kadry rodzimej (lokalnej) formami mobilności, produktywnością, długością kontraktów
(Welch 1997)
międzynarodowy naukowiec zatrudniony na zagranicznym uniwersytecie
(Cura 2019)
międzynarodowi naukowcy i pedagodzy, którzy "grają na dwie strony [dwa społeczeństwa]"
(Tandogan, Incirlioglu 2004)
(international academic)
naukowcy z krajów Zachodu, którzy podjęli pracę w krajach Azji, Afryki lub Ameryki Południowej, lub naukowcy z krajów Wschodu, którzy wyjechali do krajów zachodnich
(Jepsen i in. 2014)
(international faculty)
naukowcy zatrudnieni na umowę o pracę na okres od roku do 3 lat, pochodzący z wielu krajów i środowisk kulturowych
(Hassan, Hashim 2011)
Urodzony za granicą naukowiec akademicki
(foreign born academic scientist)
naukowiec, który miał wizę stałą, wizę tymczasową lub był obywatelem naturalizowanym
(Corley, Sabharwal 2007)
niefiński naukowiec
(Hoffman 2003)
nieanglojęzyczny naukowiec
(Lawson i in. 2019)
każda urodzona za granicą osoba pracująca aktualnie na terenie Polski na uczelni wyższej lub instytucie Polskiej Akademii Nauk na stanowisku naukowym, dydaktycznym czy naukowo-dydaktycznym, bez względu na długość umowy, lub pełniąca tego typu obowiązki w ramach innego stanowiska (np. stypendyści, osoby zajmujące etaty naukowo-techniczne); pod uwagę nie byli brani jednak pracownicy zatrudnieni na podstawie umowy stypendialnej lub odbywający staż podoktorski, których przewidywany czas trwania był krótszy niż 10 miesięcy
(Łuczaj i in. 2020)
(foreign-born faculty)
obcy naukowcy w USA
(Cruz in. 2020)
(foreign-born scholar)
naukowcy urodzeni poza USA
(Libaers,Wang 2012)
(foreign-born academic staff)
naukowcy nieurodzeni w USA
(Webber, Yang 2014)
(foreign-born scientist)
profesorowie, którzy przybyli do Izraela po 1989 roku
(Bokek-Cohen, Davidovitch 2014)
Urodzona za granicą kobieta naukowiec
(foreign-born women academic)
kobieta naukowiec pochodząca z Chin i Tajlandii pracująca w USA
(Li 2020)
Profesor imigrantka
(immigrant women professor)
kobieta naukowiec, która urodziła się poza Stanami Zjednoczonymi i została zatrudniona w amerykańskim ośrodku naukowo-badawczym
(Skachkova 2007)
Ekspatriantka akademicka - matka
(expatriate academic mother)
kobieta naukowiec spoza ZEA zatrudniona na stanowisku profesora lub adiunkta; mająca dzieci na utrzymaniu (tj. poniżej 18. roku życia), które także przebywają z nią w kraju przyjmującym
(Dickson 2019)
Ekspatriant akademicki - ojciec
(expatriate academic
father)
mężczyzna naukowiec z zagranicy zatrudniony na stanowisku profesora lub adiunkta; mający dzieci na utrzymaniu (tj. poniżej 18. roku życia), które także przebywają z nim w kraju przyjmującym
(Dickson, Dickson 2021)
Samoinicjowany ekspatriant akademicki
(self-initiated expatriate academic, SIEA)
profesorowie i nieprofesorowie (ci ostatni tylko jeśli pracują naukowo w obszarze badawczym lub dydaktycznym), którzy przebywają w kraju przyjmującym od co najmniej jednego roku do maksymalnie 10 lat; nieprzebywający na urlopie naukowym; zamierzający mieszkać w tym kraju co najmniej do końca umowy o pracę; którzy zdecydowali się wyjechać za granicę na własną rękę
(Richardson, McKenna 2000, Richardson, Zikic i in. 2007, Richardson, McKenna 2003)
naukowiec innej narodowości niż obywatele kraju przyjmującego; zatrudniony na umowę o pracę na etat na uczelni zagranicznej (wyklucza się doktorantów i krótkoterminowe wizyty studyjne); naukowiec, który zdobył obecną pracę naukową samodzielnie (z własnej inicjatywy); pracujący na stanowisku dydaktyczno-badawczym (wyklucza się wykładowców i pracowników administracyjnych)
(Agha-Alikhani 2018)
cudzoziemiec zatrudniony na podstawie umowy miejscowej (wyklucza się osoby na urlopach naukowych lub krótkich wizytach studyjnych); zatrudniony na stanowisku adiunkta, profesora nadzwyczajnego lub profesora zwyczajnego; który samodzielnie podjął zamiar pracy za granicą
(Davies in. 2015)
osoba aktualnie zajmująca stanowisko akademickie za granicą, która koncentruje się na nauczaniu, badaniach lub połączeniu tych dwóch misji; to osoba, która samodzielnie zainicjowała i zrealizowała swój pobyt zagraniczny
(Isakovic, Whitman 2013)
osoby, które decydują się na relokację z własnej inicjatywy, często bez wsparcia organizacji; obejmuje to wszystkie stanowiska związane z nauką (naukowo-dydaktyczne)
(Lauring i in. 2014, Selmer, Lauring 2015, Selmer i in. 2015)
naukowcy o obco brzmiących nazwiskach, których obywatelstwo jest inne niż obywatelstwo mieszkańców kraju przyjmującego; zatrudnieni na umowę o pracę; ci, którzy pracę w zagranicznym ośrodku zdobyli samodzielnie
(Selmer, Lauring 2009)
naukowcy narodowości innej niż mieszkańcy kraju przyjmującego; których obecna praca naukowa jest stałą posadą na uczelni (wyklucza się doktorantów i osoby na krótkoterminowych wizytach studyjnych); ci, którzy pracę za granicą zdobyli samodzielnie i niezależnie od uczelni macierzystej
(Selmer, Lauring 2012, 2013, 2014, 2015, Selmer, Lauring 2010, 2011) Aminullah i in. 2022
pracownicy naukowi, którzy nie są wysyłani za granicę przez macierzystą uczelnię, ale niezależnie i samodzielnie decydują się na zagraniczną karierę naukową
(Richardson, McKenna 2006, Danisman 2017)
naukowcy brytyjscy, którzy samodzielnie wybrali pracę za granicą i zamierzają wrócić do Wielkiej Brytanii po pewnym czasie w przyszłości; ci, którzy przebywali w kraju przyjmującym krócej niż 10 lat
(Richardson, Mallon 2005)
naukowiec, który samodzielnie podął pracę w kraju innym niż kraj jego pochodzenia, w sektorze szkolnictwa wyższego na stanowisku dydaktycznym lub badawczym; jego zatrudnienie jest legalne i długoterminowe (ale ograniczone czasowo)
(Harry i in. 2019)
Naukowiec przylatujący--wylatujący
(fly-in fly-out academic)
naukowiec, który pracował na australijskich uniwersytetach i podróżował do innych krajów, aby uczyć w programach międzynarodowych
(Jais, Hoare 2015)
Źródło: opracowanie własne.
Jak wynika z tabeli, najwięcej określeń odnosi się do ekspatrianta akademickiego (academic expatriate), ale pojawiają się też: ekspatriancki naukowiec, ekspatriancki profesor, ekspatriancka kadra naukowa, nauczyciel uniwersytecki. Można wskazać dość ogólne definicje, które odnoszą się tylko do kwestii funkcjonowania za granicą, np. "mobilni międzynarodowi pracownicy naukowi zatrudnieni w pełnym wymiarze czasu pracy na etacie poza swoim krajem macierzystym" (Shin, Gress 2018), "naukowcy pracujący w kraju innym niż ojczysty" (Jonasson i in. 2018).
Druga grupa definicyjna dotyczy migrantów/imigrantów akademickich. Kolejny podzbiór nazywał tych pracowników "międzynarodowymi" akademikami, pracownikami nauki zatrudnionymi na zagranicznym uniwersytecie (international academic staff, academic faculty). W wielu badaniach używano określenia "urodzony/a za granicą - naukowiec, kadra akademicka" (foreign-born academic scientist, faculty, scholar, academic staff). W innych koncentrowano się na wymiarze płci naukowców, budując stosowną nomenklaturę, np. "urodzona za granicą kobieta naukowiec" (foreign-born women academic) lub profesor imigrantka (immigrant woman professor) lub "ekspatriantka akademicka matka/ekspatriant akademicki ojciec" (expatriate academic mother/father), zwracając uwagę na podwójną rolę naukowca - rodzica za granicą.
Niektórzy autorzy wyróżniają także pojęcie samoinicjowanego ekspatrianta akademickiego (self-initiated expatriate academic), czyli osoby, która decyduje się na relokację za granicę bez wsparcia macierzystej instytucji naukowej, niezależnie i samodzielnie kształtuje międzynarodową karierę naukową (Richardson, McKenna 2006, Selmer i in. 2009). Badacze uwypuklają w swoich definicjach takie określenia jak "praca pozyskana niezależnie od uczelni macierzystej" (Agha-Alikhani 2018, Aminullah i in. 2022, Lauring i in. 2014, Selmer, Lauring i in. 2009); "samosterowny naukowiec" (Danisman 2017, Isakovic, Whitman 2013, Richardson, McKenna 2006). Należy zaznaczyć, że zabieg ten był odwzorowaniem pojęcia stosowanego w badaniach dotyczących samoinicjowanych ekspatów biznesowych podejmujących pracę w firmach międzynarodowych. Kluczową cechą tych pracowników jest własna inicjatywa dotycząca misji zagranicznej, samostanowienie, samoorganizowanie, samodzielne kreowanie/budowanie własnej kariery. Na konstrukt "osobistej inicjatywy" składają się proaktywność, wytrwałość i samodzielność (Przytuła 2018). Podejmowanie pracy za granicą, jej zorganizowanie, jest zatem wynikiem dążeń samego ekspaty do takiej formy zatrudnienia; nie jest on związany z organizacją macierzystą, nie może zatem liczyć na wsparcie administracyjne, finansowe, adaptacyjne itp. (Przytuła 2017, s. 50).
Wydaje się, że w odniesieniu do świata biznesu takie rozróżnienie na ekspatrianta samoinicjowanego (inaczej freelancera), który samodzielnie poszukuje zatrudnienia za granicą, jest uzasadnione. Natomiast praca naukowa z natury wyraża się w autonomii i wolności, które gwarantują rozwój nauki. Zdaniem Sułkowskiego (2016, s. 139) wolność badań oraz swoboda akademicka są ideami wyrastającymi z humboltowskich koncepcji uniwersytetu i prowadzą do innowacyjnych, nieplanowanych odkryć, które są efektem ciekawości poznawczej badacza; w wymiarze instytucjonalnym autonomia jest cechą dystynktywną uczelni rozumianą jako możliwość samostanowienia, suwerenności, niezależności (Sułkowski 2022, s. 37). Można zatem przyjąć, że ekspatriant akademicki jest per se samoinicjowanym ekspatriantem, aktywnie poszukującym możliwości kariery na uniwersytetach na całym świecie. Samoinicjowana ekspatriacja jest znamienną cechą międzynarodowych karier akademickich (Ramalu i in. 2018, Richardson, Mallon 2005). Także Fenton (2010) zauważa, że w przypadku akademii samoinicjowani ekspaci są bardziej normą niż wyjątkiem.
Niemniej Łuczaj in. (2020, s. 35) zauważają, że nie tylko kategoria "samoinicjowany" może nie przystawać do doświadczeń niektórych ekspatów w Polsce - nie do końca adekwatne okazuje się założenie o ich proaktywnym podejściu w kształtowaniu kariery. Autorzy zdiagnozowali w badaniach tzw. delegowanych ekspatów (assigned academic expatriates), czyli osoby przydzielone do konkretnej jednostki. W tej grupie znalazło się wielu lektorów oraz pracowników instytutów badawczych, których często długoletnia przygoda z Polską rozpoczęła się od przyjazdu finansowanego lub współfinansowanego ze środków innych państw. Obecna umowa w Polsce była pokłosiem długotrwałego pobytu i przejściem z umowy dla lektora zagranicznego (finansowanego, przynajmniej częściowo, z pieniędzy zagranicznych) na stanowisko "zwykłego" lektora. Pod tym względem kariery akademickie nie różnią się od karier pracowników korporacyjnych, którzy często po okresie pracy dla instytucji zagranicznej przechodzą na umowy lokalne (Łuczaj i in. 2020, s. 50).
W trakcie definiowania pojęć związanych ze środowiskiem akademickim należy mieć świadomość różnic kontekstowych i lingwistycznych. Po pierwsze określenie "faculty" w Wielkiej Brytanii ma inne znaczenie niż w amerykańskim systemie edukacji. Na Wyspach faculty oznacza "wydział" jako miejsce w strukturze organizacyjnej (podobnie jak w Polsce). W systemie amerykańskim określenie to odnosi się do poszczególnych pracowników naukowych. Podobnie określenie "profesor" jest problematyczne, gdyż w tradycji brytyjskiej oznacza najwyższy poziom formalnej kariery akademickiej, natomiast w systemie amerykańskim tytuł ten odnosi się do dowolnego nauczyciela uniwersyteckiego, w tym starszych wykładowców i/lub badaczy oraz asystentów dydaktycznych i badawczych. Niestety należy zauważyć, że w wielu badaniach opisujących próbę badawczą jest powiedziane tylko, że respondentami byli faculty members (Richardson i Mallon 2005, Austin i in. 2014, Schoepp 2011) lub że próba składała się z zagranicznych profesorów (foreign professors) (Romanowski, Nasser 2014). Jest to znaczne ograniczenie metodyczne z uwagi na powyższy fakt opisujący odmienne tradycje akademickie w nazewnictwie (Trembath 2016).
Ponadto także termin "akademicki" jest problematyczny, ponieważ w Wielkiej Brytanii wyklucza się z tego określenia badaczy ze stopniem doktora, podczas gdy w innych krajach nie ma takich ograniczeń (Trembath 2016). Te rozbieżności ponownie wzmacniają potrzebę jasności pojęć i kryteriów definicyjnych.
Zdefiniowanie ekspatrianta akademickiego jest problematyczne także ze względu na jego bliski związek z innymi powiązanymi pojęciami, takimi jak cudzoziemiec i migrant. Należy zauważyć, że np. w dziedzinie nauk społecznych istnieje znacząca liczba prac poświęconych kwestiom migracyjnym, w których przedmiotem badań są także ekspatrianci akademiccy, ale nazywani inaczej: naukowcy mobilni, badacze zagraniczni, badacze pracujący za granicą, naukowcy migranci lub migranci wiedzy (Gureyev i in. 2020). Harvey (2008) stosuje pojęcie "wysoko wykwalifikowanych migrantów" i używa tego terminu zamiennie z "emigrantami". Na przykład w artykule Cantwell (2011) ekspatriantami akademickimi nazywano zarówno badaczy, którzy przenieśli się za granicę w celu objęcia krótkoterminowych stanowisk typu postdok, jak i tych, którzy świadomie na stałe wyemigrowali do nowego kraju z zamiarem przyjęcia obywatelstwa. Te dwie grupy naukowców znacząco różnią się choćby pod względem motywów relokacji, doświadczeń zawodowych i życiowych, więc rezultaty badań mogą być nierzetelne (Arp i in. 2013). W innych publikacjach, mimo że ich tytuł zawiera takie słowa jak "imigrant akademicki" (Antoniadou, Quinlan 2020), "migrujący naukowiec" (Pustelnikovaite 2021), autorzy posługiwali się de facto definicją "ekspatrianta akademickiego" ustaloną przez m.in. Richardson, McKenna (2002) i Trembath (2016), tj. naukowca obcego obywatelstwa pracującego w środowisku akademickim przez określony czas. Z uwagi na fakt, że w najnowszej literaturze przedmiotu istnieje wyraźne rozróżnienie między terminami "migrant", "ekspatriant" oraz "ekspatriant akademicki" (Andresen i in. 2013, McNulty, Brewster 2019, Selmer i in. 2017), taka dowolność w stosowaniu pojęć w tytułach artykułów może być myląca dla czytelników.
Jak wynika z powyższych rozważań, choć desygnaty pojęcia ekspatriant akademicki brzmią różnie u różnych autorów, przeplatają się wzajemnie, nie mają wyraźnych granic, a w większości przypadków mają charakter opisowy, to jednak zawierają podobne kryteria definiujące tych pracowników naukowych:
1) to pracownicy nauki realizujący misję badawczą, dydaktyczną, współpracę z otoczeniem;
2) zatrudnieni przez zagraniczne instytucje naukowe na umowę o pracę/na etat;
3) kraj ich pochodzenia (narodowość) jest inna niż kraj przyjmujący;
4) czas ich pobytu za granicą bywa różnie określany, ale minimalny wynosi rok.
Ad 1.
Podstawowym kryterium zaliczającym daną osobę do grona ekspatriantów akademickich jest zatrudnienie w instytucjach szkolnictwa wyższego w celu realizacji potrójnej misji uczelni: kształcenia (m.in. prowadzenia zajęć dydaktycznych, opieki nad doktorantami), prowadzenia badań oraz służenia społeczeństwu przez rezonans tych badań i ich komercjalizację (tj. publikowanie w renomowanych czasopismach, recenzowanie artykułów, uczestnictwo w konferencjach). Isakovich i Whitman (2013, s. 170) wyraźnie zaznaczają w swojej definicji takie właśnie kryterium: ekspatriant akademicki to osoba, która aktualnie zajmuje stanowisko akademickie, które koncentruje się na nauczaniu, badaniach lub połączeniu tych dwóch misji. Podobnie inni autorzy wskazują na warunek pracy w obszarze badawczym lub dydaktycznym (Antoniadou, Quinlan 2020, Ramalu i in. 2018, Richardson, Wong 2018, Trembath, Hansen 2019, Trembath 2016). Łuczaj i in. (2020, s. 9) także przyjęli, że jest to osoba "pracująca aktualnie na terenie Polski na uczelni wyższej lub w instytucie Polskiej Akademii Nauk na stanowisku naukowym, dydaktycznym lub naukowo-dydaktycznym". Z tej definicji wyklucza się zatem pracowników pełniących funkcje administracyjne i pomocnicze względem trzech misji uniwersytetu. Kryteria ekskluzji dotyczą też menedżerów, doradców strategicznych lub administratorów zatrudnionych na uczelniach, których zatrudnienie nie obejmuje nauczania lub prowadzenia badań. Czasami jednak autorzy wykorzystywali w badaniach mieszaną populację respondentów, składającą się z zagranicznych pracowników akademickich i administracyjnych (Bashir 2012), co może prowadzić do nierzetelnych rezultatów.
Definicja ta nie obejmuje również pracowników akademickich, którzy wyjeżdżają za granicę z zamiarem przyjęcia obywatelstwa lub pozostania na stałe w nowym miejscu zamieszkania, ponieważ osoby te mają odmienne motywacje w porównaniu z ekspatriantami naukowcami i inaczej planują wyjazdy (Trembath 2016).
Nauczycieli zagranicznych pracujących w szkołach podstawowych, średnich lub w szkołach językowych także nie zalicza się do grona ekspatów akademickich, ponieważ połączenie nauczania, badań i służby społeczeństwu oraz funkcjonowanie w ramach kontekstu uniwersyteckiego wymaga dużego zaangażowania w wymiarze kognitywnym, emocjonalnym i behawioralnym. Odmienność pracy nauczyciela akademickiego od innych związana jest ze współwystępowaniem dwóch podstawowych, bezustannie wpływających na siebie ról: nauczyciela i badacza, których odgrywanie stanowi w największym stopniu treść pracy kadry naukowo-dydaktycznej wyższych uczelni (Marciniak 2008, s. 4).
Funkcjonowanie w środowisku akademickim jest uosobieniem zawodowego stylu życia, w którym pracę trudno oddzielić od sfery osobistej, wykraczającej daleko poza wymogi formalnej umowy o pracę (Selmer, Trembath, Lauring 2017, s. 336).
Ad 2.
W prezentowanych definicjach wielu autorów podkreśla konieczność zatrudnienia stałego, na umowę o pracę (Hassan, Hashim 2011, Selmer, Lauring 2009), na pełnoetatowym kontrakcie (Gress 2022), w pełnym wymiarze czasu (Antoniadou, Quinlan 2020, Richardson, Wong 2018, Shin, Gress 2018). Inni piszą o legalnym zatrudnieniu w instytucji edukacyjnej (Harry i in. 2019, Ramalu i in. 2018, Trembath, Hansen 2019, Trembath 2016, Wilkins, Neri 2019). Davies i in. (2015) zakładają, że naukowiec taki jest zatrudniony na podstawie umowy miejscowej na stanowisku adiunkta, profesora nadzwyczajnego lub profesora zwyczajnego.
Ad 3.
Kolejnym kryterium definicyjnym jest narodowość ekspaty. Hassan i Hashim (2011) określili swoich respondentów po prostu jako naukowców pochodzących z różnych krajów i środowisk kulturowych. Wielu autorów wykorzystuje w badaniach tylko to kryterium doboru respondentów, np. są to naukowcy o obco brzmiących nazwiskach (Selmer, Lauring 2009), "nie-Chińczycy" w badaniach prowadzonych w Chinach (Jonasson i in. 2017), "nieetniczni Koreańczycy" w badaniach realizowanych na uczelniach koreańskich (Gress 2022), "nie-Omańczycy" (Lamers-Reeuwijk i in. 2020), "niearabskojęzyczni" (Tedam i in. 2021), "niefińscy naukowcy" (Hoffman 2003). Austin i in. (2014b) zdefiniowali ekspatriantów akademickich jako naukowców spoza Zjednoczonych Emiratów Arabskich zatrudnionych przez instytucje szkolnictwa wyższego w tym kraju w celu nauczania i prowadzenia badań, a według Singh i in. (2021) to po prostu każdy naukowiec, który nie ma paszportu ZEA. Zdaniem Jonasson i in. (2018) są to akademicy pracujący w kraju nierodzimym.
Respondentami w badaniach Romanowskiego i Nassera (2014) byli zagraniczni profesorowie, którzy nauczają i prowadzą badania w Katarze, a według Cai i Hall (2016) to kadra akademicka spoza Chin pracująca w Chinach i reprezentująca różne specjalności akademickie.
Ad 4.
Czas pobytu zagranicznego jest różnie traktowany w próbach badawczych, np. zatrudnienie naukowca w zagranicznej uczelni obejmowało minimum rok i maksimum 10 lat (Richardson i McKenna 2003, Richardson, Zikic i in. 2007); powyżej 8 lat (Richardson, Wong 2018), od roku do 3 lat (Hassan, Hashim 2011), 5 lat lub krócej (Richardson 2000), średnio 5 lat w kraju przyjmującym (Stoermer i in. 2020). Niektórzy autorzy wskazywali, że kontrakt zagraniczny był "określony w czasie" (Sanderson 2014) albo długoterminowy, ale ograniczony w czasie (Trembath 2016).
W stosowanych definicjach wykluczano np. doktorantów, naukowców przebywających za granicą na urlopie naukowym lub na krótkoterminowych wizytach studyjnych, by zrealizować krótkie zajęcia dydaktyczne (np. w ramach Erasmus Teaching lub w celu przeprowadzenia prac terenowych) (Agha-Alikhani 2018, Richardson, Wong 2018). W badaniach Łuczaja i in. (2020) nie byli brani pod uwagę także ci pracownicy zatrudnieni na podstawie umowy stypendialnej lub odbywający staż podoktorski, których przewidywany czas pobytu był krótszy niż 10 miesięcy. Nie zaliczano do tej grupy naukowców wyjeżdżających na konferencje zagraniczne lub z zamiarem uzyskania obywatelstwa i pozostania na stałe w kraju przyjmującym (Wilkins, Neri 2019). Inni badacze dodatkowo zaznaczali, że ekspatriant akademicki to osoba zamierzająca mieszkać w kraju przyjmującym co najmniej do końca umowy o pracę (Agha-Alikhani 2018, Richardson, 2000).
Dolną granicę czasu przebywania w kraju goszczącym określono na przynajmniej rok ze względu na to, że jest to czas niezbędny do zrozumienia kontekstu pracy, wymagań stanowiskowych, dokonania oceny pracowniczej, przejścia całego cyklu pracy (tj. roku akademickiego) w wymiarze dydaktycznym i naukowym. Poza tym wielu badaczy wskazuje, że pełne zanurzenie się (dostosowanie) w kontekst społeczno-kulturowy kraju goszczącego i przejście przez wszystkie fazy adaptacji kulturowej według Oberga (U-curve model) może wynosić od 2 miesięcy do roku (np. Caligiuri i in. 1998, Chen 2005, Firth i in. 2014, Tung 1998). W ten sposób unika się ryzyka uzyskania danych od obcokrajowca, który znajduje się akurat w "fazie miesiąca miodowego" i cały jego przekaz może być nacechowany pozytywnymi wrażeniami. Najnowsze badania dotyczące adaptacji ekspatriantów wskazują, że jest to proces dynamiczny, zachodzący w trzech wymiarach funkcjonowania człowieka, tj. na poziomie poznawczym, emocjonalnym i behawioralnym (Haslberger i in. 2013), i czynnik czasu ma tu istotne znaczenie. Jednocześnie bowiem ekspatriant może być dobrze dostosowany do warunków pracy, zasad i reguł życia publicznego, ale potrzebować więcej czasu, by nauczyć się języka lokalnego, nawiązać relacje ze społecznością lokalną czy wypracować zachowania obronne związane ze stereotypami czy uprzedzeniami, jakich doznaje w kraju goszczącym.
Co więcej, ekspatriacja jest tzw. trudnym przejściem życiowym (difficult transition), a dostosowanie do nowego miejsca wymaga czasu i nakładów poznawczych oraz emocjonalnych, by ponownie ukształtować swoją historię życiową, zrekonstruować dotychczasową biografię, co wymaga ciągłej pracy (Wengraf 2002).
Wobec powyższego w niniejszej pracy określa się następującą definicję ekspatrianta akademickiego, która stanowić będzie podstawę doboru próby badawczej w części empirycznej: to osoba o narodowości innej niż polska, która została zatrudniona w polskiej uczelni wyższej lub instytucie naukowym/badawczym na stanowisku badawczym, dydaktycznym lub badawczo-dydaktycznym i pracuje w Polsce przynajmniej rok.
