Wprowadzenie

Zdefiniowanie problemu badawczego

Kluczowym problemem w teorii zarządzania w ostatnich dziesięcioleciach stało się zagadnienie kształtowania przewag konkurencyjnych opartych na unikalnych zdolnościach organizacji, pozwalających na maksymalizację poziomu renty ekonomicznej w określonych warunkach gospodarowania (Nelson & Winter, 1982; J. Barney, 1991a; Prahalad & Hamel, 1994). W tym ujęciu podstawowego znaczenia nabiera zdolność organizacji do utrzymania i odnawiania przewag w warunkach nieustannie zmieniającego się otoczenia, co stanowi przedmiot badań prowadzonych w ramach koncepcji dynamicznych zdolności (Teece, Pisano & Shuen, 1997). D.J. Teece, G. Pisano i A. Shuen określają dynamiczne zdolności jako potencjał organizacji w zakresie integrowania, tworzenia i rekonfiguracji wewnętrznych i zewnętrznych kompetencji dla zapewnienia zgodności z szybko zmieniającym się otoczeniem. W ostatnich latach koncepcja dynamicznych zdolności, dowartościowująca znaczenie umiejętności organizacji do wyprzedzania, rozpoznawania i opanowania nowych możliwości biznesowych, jako źródła trwałych przewag konkurencyjnych, wyraźnie umacnia swoją pozycję w nurcie zarządzania strategicznego, czego wyrazem jest dynamiczny przyrost liczby publikacji poświęconych analizie założeń koncepcji (zob. wykres 1).

Wykres 1. Liczba publikacji w bazie Scopus odwołujących się do koncepcji dynamicznych zdolności (hasło: dynamic capabilities)

Źródło: baza Scopus, 30 marca 2019.

Poprawność założeń dynamicznych zdolności znajduje odzwierciedlenie w koncepcjach, które powstały na przełomie XX i XXI w., takich jak koncepcja "strategicznej elastyczności" (Volberda, 1999) czy "wiecznych organizacji" (Collins & Porras, 2008).

Dynamiczne zdolności stanowią istotny, teoretyczny konstrukt przydatny dla zrozumienia zjawiska konkurencji w nowych globalnych uwarunkowaniach. Dynamiczne zdolności różnią się od zdolności o charakterze operacyjnym przede wszystkim położeniem akcentu na procesy zarządzania zmianami. D.J. Teece, G. Pisano i A. Shuen (Teece et al., 1997) wskazują, że dynamiczne zdolności stanowią potencjał organizacji w zakresie integrowania, tworzenia i rekonfiguracji wewnętrznych i zewnętrznych kompetencji dla zapewnienia zgodności z ciągle zmieniającymi się warunkami otoczenia. Z kolei K. Eisenhardt i J. Martin (Eisenhardt & Martin, 2000) traktują dynamiczne zdolności jako wewnątrzorganizacyjne procesy integrowania, rekonfiguracji i pozyskiwania zasobów lub pozbywania się ich w celu zapewnienia zgodności ze zmianami na rynku lub generowania tych zmian.

Analiza literatury przedmiotu z obszaru zarządzania strategicznego pozwala na wskazanie czterech przesłanek, uzasadniających celowość zastosowania założeń koncepcji dynamicznych zdolności. Pierwsza przesłanka odnosi się do zachowań uczestników organizacji. Teoria zarządzania strategicznego, analizując zachowania różnych grup w procesie zarządzania organizacją, wskazuje na celowość uwzględniania szerokiego i realistycznego ujęcia procesu podejmowania decyzji, integrującego zarówno racjonalną analizę problemu (opierającą się na założeniach teorii ekonomii), jak i ograniczenia racjonalności (uwzględniane w naukach behawioralnych). Druga przesłanka odnosi się do natury organizacji. Przyjęcie systemowego podejścia do analizy organizacji i traktowanie organizacji w kategoriach systemu społecznego powoduje, że krytycznym komponentem organizacji stają się zasoby ludzkie. Wymusza to konieczność uwzględniania w procesie projektowania i zarządzania organizacją takich zagadnień, jak: niedoskonałość systemów motywacyjnych, niedoskonałość modeli zarządzania, biurokratyzacja procesów decyzyjnych. Oprócz tego istotne jest włączenie do analizy organizacji obszaru wiedzy, której nie można w łatwy sposób pozyskać lub "zlikwidować". Trzecia przesłanka odnosi się do oddziaływania organizacji na otoczenie. Stosownie do bazowych założeń teorii zarządzania strategicznego relacje pomiędzy organizacją i otoczeniem biznesowym opierają się na idei sprzężenia zwrotnego, co oznacza, że organizacja, znajdując się pod wpływem zmiennych pochodzących z otoczenia, może i powinna kształtować swoje otoczenie. Czwarta przesłanka odnosi się do przedsiębiorczości. Przedsiębiorcy tworzą nowe organizacje, są inicjatorami kreowania nowych rynków i wprowadzania zmian technologicznych. Jednak powstawanie nowych organizacji, wyłanianie się nowych rynków i technologii jest konsekwencją nie tylko zmian w oczekiwaniach odbiorców, lecz także jest wynikiem zmian w motywach i preferencjach oraz dzięki możliwości biznesowych. Przyjęcie założenia, że przedsiębiorczość i innowacje związane są z tworzeniem nowych kombinacji czynników produkcji, powoduje, że zapewnienie równowagi między tworzeniem nowego i rozwojem istniejącego stanowi jeden z najważniejszych problemów zarządzania strategicznego. Należy przy tym podkreślić, że w odróżnieniu od wyrażanego przez M. Portera poglądu, zgodnie z którym zachowania rutynowe nie mogą być źródłem przewag konkurencyjnych (Porter, 1991), koncepcja dynamicznych zdolności dopuszcza taką możliwość pod warunkiem unikalności takich zachowań (jako części unikalnego modelu biznesu) i akceptacji nietrwałości tych przewag.

Cel i zakres pracy

Głównym celem monografii jest przeprowadzenie dyskusji nad istotą i naturą dynamicznych zdolności, zaprojektowanie procesu kształtowania dynamicznych zdolności oraz omówienie wyników postępowania badawczego nad strategicznym wymiarem dynamicznych zdolności polskich przedsiębiorstw.

Osiągnięcie tak sformułowanego celu związane jest z realizacją postępowania badawczego na trzech płaszczyznach:

- płaszczyźnie teoretycznej, na której dążono do:

- rekonstrukcji i interpretacji dotychczasowego dorobku w zakresie definiowania dynamicznych zdolności;

- rekonstrukcji i krytycznej oceny opisanych w literaturze procesów kształtowania dynamicznych zdolności;

- płaszczyźnie projektowej, nakierowanej na zaproponowanie autorskiego modelu procesu kształtowania dynamicznych zdolności;

- płaszczyźnie empirycznej, związanej z:

- oceną poziomu dynamicznych zdolności polskich przedsiębiorstw;

- oceną wpływu dynamicznych zdolności na poziom efektywności polskich przedsiębiorstw;

- rekonstrukcją i charakterystyką procesu kształtowania dynamicznych zdolności polskich przedsiębiorstw;

- wytyczeniem kierunków dalszych badań nad dynamicznymi zdolnościami.

Przyjęty system celów pracy powoduje, że przedmiotem rozważań staje się zagadnienie kształtowania dynamicznych zdolności. Doprecyzowując zakres pracy, można przyjąć, że:

- zakres przedmiotowy stanowią dynamiczne zdolności organizacji;

- zakres podmiotowy, w warstwie empirycznej, stanowią polskie przedsiębiorstwa;

- zakres czasowy obejmuje w warstwie teoretycznej okres od pojawienia się w literaturze przedmiotu rozważań poświęconych zarządzaniu strategicznemu, ze szczególnym uwzględnieniem koncepcji dynamicznych zdolności, aż po współczesność, natomiast w warstwie empiryczno-projektowej lata 2013-2018;

- zakres przestrzenny empirycznej warstwy pracy wyznaczają granice Rzeczpospolitej Polskiej.

Źródła i metody badawcze

W teoretycznej warstwie wykorzystano metodę rekonstrukcji i interpretacji literatury poświęconej koncepcji zarządzania strategicznego, ze szczególnym uwzględnieniem problematyki dynamicznych zdolności.

Równolegle do analizy i krytycznej oceny dorobku literaturowego, nakierowanych na omówienie istoty i natury dynamicznych zdolności poprzez odniesienie założeń koncepcji do teorii zarządzania strategicznego w warstwie metodycznej, dążąc do zaprojektowania modelu procesu kształtowania dynamicznych zdolności, zastosowano techniki twórczego myślenia.

Działania związane z rekonstrukcją istoty i natury dynamicznych zdolności oraz zaprojektowaniem modelu procesu kształtowania dynamicznych zdolności stanowiły podstawę do przeprowadzenia w warstwie empirycznej postępowania badawczego, opartego na badaniach ilościowych, w którym to dążono do oceny dynamicznych zdolności polskich przedsiębiorstw oraz wskazania uwarunkowań i ograniczeń zastosowania tej koncepcji.

Układ pracy

Przyjęty cel i zakres pracy narzuciły określoną logikę wywodu, wyrażającą się w konstrukcji monografii. Zasadnicza część rozprawy składa się z trzech rozdziałów, poprzedzonych wstępem i podsumowanych w zakończeniu.

Przedmiot rozważań rozdziału pierwszego, porządkującego i strukturyzującego materiał wykorzystywany w dalszej części monografii, stanowi istota i natura dynamicznych zdolności. Wskazując na konieczność przewartościowania dotychczasowych podejść do interpretacji natury przewagi konkurencyjnej, w rozdziale przedstawiono genezę koncepcji dynamicznych zdolności, osadzając jej założenia koncepcji w podejściu zasobowym, przeprowadzono rekonstrukcję i systematyzację pojęć składowych konstruktu dynamicznych zdolności, omówiono podejścia do definiowania dynamicznych zdolności i wskazano na relacje pomiędzy konstruktem dynamicznych zdolności a zdolnościami operacyjnymi i rutynami organizacyjnymi.

Rozdział drugi został poświęcony dyskusji nad konfiguracją procesu kształtowania dynamicznych zdolności. Odniesienie działań realizowanych w procesach tworzenia dynamicznych zdolności do procesów zmian oraz przeprowadzona rekonstrukcja procesów kształtowania dynamicznych zdolności opisywanych w literaturze przedmiotu stanowiły kanwę dla zaproponowania autorskiego modelu oraz odniesienia koncepcji dynamicznych zdolności do procesów kształtowania wyników organizacji.

Trzeci rozdział zawiera dyskusję wyników postępowania badawczego nad procesami kształtowania dynamicznych zdolności w polskich przedsiębiorstwach. Badaniami objęto sześć obszarów: (1) otoczenie przedsiębiorstwa; (2) efektywność ekonomiczną; (3) intensywność działań w procesie kształtowania dynamicznych zdolności; (4) znaczenie dynamicznych zdolności (ujęcie procesowe); (5) znaczenie dynamicznych zdolności (ujęcie zasobowe); (6) poziom dojrzałości strategicznej.

Praca naukowa została sfinansowana ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2013/11/B/HS4/00697.

1 Istota i natura dynamicznych zdolności

Podstawowe założenia koncepcji dynamicznych zdolności zostały opracowane przez D.J. Teece'go i G. Pisano (Teece & Pisano, 1994), którzy odnosząc się do ograniczeń podejścia zasobowego, zauważyli, iż traktowanie organizacji jako zbioru zasobów nie pozwala w przekonujący sposób wyjaśnić osiągania przez organizacje wysokiego poziomu dopasowania do zmian oraz wprowadzania elastycznych innowacji produktowych, a także utrudnia identyfikację zdolności organizacji do koordynacji i wykorzystania wewnętrznych oraz zewnętrznych kompetencji. Podkreślając dynamiczny charakter otoczenia i wskazując na przypadki organizacji, które pomimo początkowych sukcesów napotkały na problemy w dopasowaniu się do zmian w otoczeniu, Teece i G. Pisano (Teece & Pisano, 1994) wskazali na konieczność analizowania zmiennej natury otoczenia i dowartościowania roli zarządzania strategicznego, które powinno być analizowane poprzez pryzmat przystosowania, integracji, rekonstrukcji wewnętrznych i zewnętrznych zachowań organizacyjnych, zasobów i funkcjonalnych kompetencji w warunkach zmieniającego się otoczenia. Zdaniem Teece'go i G. Pisano w celu utrzymania przewagi konkurencyjnej organizacje powinny pozyskiwać zasoby i się ich pozbywać z taką samą szybkością, z jaką zachodzą zmiany w otoczeniu, czemu sprzyjają dynamiczne zdolności.

Podejmując dyskusję nad istotą i naturą dynamicznych zdolności, w rozdziale pierwszym odniesiono się do czterech zagadnień: (1) przesłanek wyłonienia się koncepcji dynamicznych zdolności i związków dynamicznych zdolności z dotychczasowymi teoriami zarządzania strategicznego; (2) rekonstrukcji i systematyzacji pojęć składowych dynamicznych zdolności; (3) charakterystyki podejść do definiowania dynamicznych zdolności; (4) powiązania dynamicznych zdolności ze zdolnościami operacyjnymi i rutynami organizacyjnymi.

1.1 Koncepcja dynamicznych zdolności jako paradygmat zarządzania strategicznego

Zarządzanie strategiczne jest nauką o zmianach (Bracker, 1980; Hall & Seibert, 1992; Teece et al., 1997). Dowodząc poprawności powyższej konstatacji, można wskazać na dynamiczny charakter procesu zarządzania strategicznego (Porter, 1991; Pettigrew, 1992), tempo procesów zmian w mikrootoczeniu oraz otoczeniu dalszym (Burgelman, 1994; Andersen, 2004; Sirmon, Hitt & Ireland, 2007) czy też zmienność źródeł przewag konkurencyjnych (Porter, 1989; Grant, 1991; Dyer & Singh, 1998). Konsekwencją radykalnych zmian obserwowanych na przełomie XX i XXI wieku w otoczeniu ekonomicznym, podejściu do konkurowania i w mechanizmach wykorzystywanych przez przedsiębiorstwa jest formułowanie wniosków wskazujących na wyłaniający się kryzys i zmierzch teorii zarządzania strategicznego. O ile w toczącej się dyskusji można wskazać na przesłanki podważające zasadność formułowania wniosków o "zmierzchu zarządzania strategicznego" (Koźmiński, 2005), o tyle nie można podważyć postulatów odnoszących się do konieczności uporządkowania dotychczasowych podejść i wypracowania nowych paradygmatów w obszarze zarządzania strategicznego (Prahalad & Hamel, 1994).

W literaturze przedmiotu wskazuje się, iż kluczowym zagadnieniem zarządzania strategicznego, jako dyscypliny badań naukowych, jest próba wyjaśnienia, w jaki sposób organizacje osiągają i utrzymują przewagę konkurencyjną (Gluck, Kaufman, & Walleck, 1980; Smircich & Stubbart, 1985; Chakravarthy & Doz, 1992; Augier & Teece, 2009), brakuje jednak przekonujących dowodów wyjaśniających, dlaczego niektóre organizacje osiągają przewagi konkurencyjne w warunkach szybkich zmian otoczenia i pomimo podejmowanych prób wyjaśnienia źródeł przewag konkurencyjnych (Porter, 1991; Hoskisson, Wan, Yiu & Hitt, 1999; Barney, 2001; Ajitabh & Momaya, 2003) dostrzec można niski poziom strukturyzacji prowadzonych dyskusji.

Odnosząc się do ograniczeń teorii wyjaśniających sposoby budowania przewag strategicznych, D.J. Teece, G. Pisano i A. Shuen wyróżnili trzy klasyczne paradygmaty wykorzystywane w zarządzaniu strategicznym (Teece et al., 1997), które uzupełnili o czwarty paradygmat - koncepcję dynamicznych zdolności (zob. tabela 1):

- koncepcja sił konkurencyjnych, zaproponowana przez M.E. Portera (Porter, 1980), będąca dominującym paradygmatem w teorii zarządzania strategicznego w latach 80. XX w. Koncepcja sił konkurencyjnych traktuje proces zarządzania strategicznego w kategoriach współzależnych relacji zawiązujących się pomiędzy przedsiębiorstwem a otoczeniem. Porterowska koncepcja sił konkurencyjnych, odwołując się w swoich założeniach do paradygmatu teorii sektorowej organizacji (Mason, 1939; Bain, 1959), wskazującego na relacje w układzie struktura sektora - zachowania przedsiębiorstwa - ekonomiczne rezultaty, podkreśla istotność działań, które przedsiębiorstwo powinno podjąć dla przeprowadzenia odpowiedniego pozycjonowania na rynku, zabezpieczającego przed oddziaływaniem konkurencyjnych sił. W koncepcji sił konkurencyjnych zakłada się, że struktura sektora wywiera silny wpływ na reguły gry rynkowej, a także na potencjalnie dostępne strategie rozwoju organizacji. W modelu sił konkurencyjnych wyróżnia się pięć sił sektorowej konkurencji - bariery wejścia, groźbę pojawienia się substytutów, siłę odbiorców, siłę dostawców i konkurencję podmiotów w sektora, które determinują potencjalny poziom zysku sektora lub jego segmentu. Zdaniem M.E. Portera (Porter, 1980) podejście sektorowe powinno być wykorzystywane przy wyborze takiej pozycji w sektorze, która pozwoliłaby organizacji obronić się przed siłami konkurencyjnymi lub wpłynąć na nie w określony sposób. Systemowy charakter koncepcji sił konkurencyjnych pozwala lepiej zrozumieć, w jaki sposób siły konkurencyjne oddziałują na poziomie sektora i w jaki sposób determinują poziom zyskowności biznesów w różnych sektorach i segmentach. Koncepcja sił konkurencyjnych wskazuje także na szereg fundamentalnych przesłanek odnoszących się do źródeł konkurencyjności i istoty strategicznego procesu;

- koncepcja strategicznego konfliktu, zaproponowana przez C. Shapiro (Shapiro, 1989), który wskazując na sposoby wykorzystania do analizy relacji między konkurującymi podmiotami instrumentarium teorii gier, podjął próbę określenia, w jaki sposób organizacja może wpływać na zachowania konkurujących podmiotów. U podstaw koncepcji strategicznego konfliktu leży założenie, zgodnie z którym oddziaływanie na otoczenie rynkowe znajduje przełożenie na wzrost poziomu zysku. Koncepcja strategicznego konfliktu bazując na założeniu o niedoskonałości rynków produktów, metod ograniczania dostępu i strategicznego współdziałania, traktuje rezultaty konkurowania w kategoriach funkcji efektywności oddziaływania przedsiębiorstw na podmioty konkurencyjne w celu tworzenia niekorzystnych dla nich warunków prowadzenia biznesu poprzez wykorzystanie strategicznych inwestycji, celowych strategii, przekazywania rynkowych sygnałów i kontroli informacji. W koncepcji strategicznego konfliktu podejmuje się próbę formalizacji tradycyjnie przywoływanych intuicyjnych argumentów odnoszących się do różnych typów zachowań biznesowych organizacji. Jednakże poprzez racjonalizację obserwowanych zachowań organizacji, w oparciu o odpowiednio skonstruowane gry, modele, opisując wszystko, równocześnie niczego nie wyjaśniają, ponieważ nie pozwalają na opracowanie weryfikowalnych prognoz. Wiele modeli powstałych na bazie teorii gier zakłada istnienie warunków równowagi, przy jednocześnie szerokim wyborze potencjalnych konstrukcji odpowiednich form gry. Niestety, rezultaty gry są pochodną precyzyjnego określenia założeń, co powoduje, że równowaga w modelach zachowań strategicznych w decydującym stopniu zależy od tego, w jaki sposób jeden konkurent dokonuje oceny sytuacji innego konkurenta. Podejście to jest przydatne w sytuacjach, w których konkurenci są dobrze "dopasowani", a cała populacja rzeczywistych konkurentów i strategicznych zachowań mogą był łatwo określone. Tym niemniej, łącznie z zastosowaniem innych podejść, podejście strategicznego konfliktu może pozwolić na sformułowanie przydatnych wniosków, jakkolwiek podejścia te opierają się na orientacji, zakładającej ocenę implitice problemów strategicznego zarządzania. Z punktu widzenia podejścia opartego na teorii gier, renta niezmiennie stanowi rezultat intelektualnej zdolności menedżerów do "prowadzenia gry". Celem stratega, wykorzystującego takie podejście, jest: "wykluczenie z gry innych, zanim oni wykluczają z gry jego". W konsekwencji zauroczenie strategicznymi działaniami skierowanymi przeciw konkurentom i realizacja działań w duchu N. Machiavellego odciąga menedżerów od kształtowania długookresowych źródeł przewag konkurencyjnych. Oznacza to, że koncepcja strategicznego konfliktu ignoruje zjawisko konkurencji jako czynnik wpływający na proces przygotowania, akumulowania, integrowania i obrony unikalnych nawyków i zdolności. Ponieważ w opracowaniach propagatorów koncepcji strategicznego konfliktu punkt ciężkości położony jest na strategiczne współdziałanie, może wydawać się, że sukces na rynku stanowi rezultat wyrafinowanych gier i kontrgier, jakkolwiek to nie odpowiada rzeczywistości;

- podejście zasobowe, w którym eksponowane jest znaczenie budowania przewagi konkurencyjnej poprzez przejęcie przedsiębiorczej renty pochodzącej z fundamentalnych przewag w zakresie efektywności na poziomie organizacji jako całości. Popularność podejścia zasobowego, odwołującego się do wcześniejszych dyskusji na temat sił i słabości korporacji, jest rezultatem obserwacji studiów przypadków, wskazujących, że przedsiębiorstwa osiągają długookresowe przewagi tylko dzięki ekonomicznej i zarządczej efektywności. Podejście zasobowe kładzie akcent na znaczenie specyficznych zdolności i aktywów przedsiębiorstwa oraz występowanie "mechanizmów izolacji" jako bazowych determinant rezultatów działalności organizacji (Teece, 1984; Penrose, 1995). W podejściu zasobowym przyjmuje się, że zasoby, będąc niedoskonale mobilne, są niejednorodnie rozdzielane pomiędzy konkurującymi przedsiębiorstwami, co powoduje, że zjawisko heterogeniczności utrzymuje się w czasie (Barney, 1991). Zasoby, będące wartościowe, rzadkie, niepowtarzalne i trudno zastępowalne (VRIM), determinują podejmowane wybory odnoszące się do rynków i poziomu oczekiwanych zysków. R. Rumelt i R. Lamb (Rumelt & Lamb, 1984), zauważywszy, że przedsiębiorstwa w aspekcie zarządzania strategicznego można postrzegać poprzez pryzmat wzajemnie powiązanych, idiosynchronicznych i idiosynkrastycznych zasobów oraz działań przekształcających te zasoby, prawdopodobnie jako pierwsi wykorzystali koncepcję zasobową w badaniach z zakresu zarządzania strategicznego. Na znaczenie zasobów wskazuje także D.J. Teece (Teece, 1984), według którego osiągające sukcesy firmy dysponują jednym lub kilkoma typami niematerialnych aktywów, takich jak technologiczne i zarządcze know-how. Z czasem aktywa te mogą rozpowszechniać się poza granice sfery zyskownego reinwestowania na bazowym rynku, w wyniku czego organizacja może rozpatrywać zasadność alokacji niematerialnych aktywów na różnych rynkach, na których oczekiwana rentowność jest wyższa przy założeniu istnienia efektywnych sposobów przenoszenia tych aktywów. Zdaniem B. Wernerfelta (Wernerfelt, 1984) takie podejście znajduje się w opozycji do podejść opierających się na założeniach organizacji rynków towarowych i może stanowić samodzielny paradygmat teorii zarządzania strategicznego. Należy jednak zauważyć, iż w koncepcji zasobowej dostrzega, lecz nie podejmuje się próby wyjaśnienia istoty mechanizmów izolacji, pozwalających stale utrzymywać przedsiębiorcze renty i przewagę konkurencyjną. Co więcej można zauważyć, że dynamika zmian w otoczeniu stawia pod znakiem zapytania poprawność założeń podejścia zasobowego jako statycznego i nieujmującego w należyty sposób oddziaływania otoczenia (Eisenhardt & Martin, 2000).