Dobrowolny ZUS dla przedsiębiorców w Polsce z punktu widzenia filozoficznoprawnego - Marek Woch

Kup ebooka

39.00 zł
31.98 zł (31,98 zł najniższa cena z 30 dni)

Bookmark Settings Fullscreen

Spis treści

Wprowadzenie

Introduction

Część Pierwsza

Rozdział I

Zagadnienia Dobrowolnego ZUS dla Przedsiębiorców w Polsce w perspektywie filozoficznoprawnej

1. Utworzenie Komitetu Inicjatywy Ustawodawczej projektu ustawy Dobrowolny ZUS dla Przedsiębiorców w Polsce

2. Założenia projektu

3. Skutki projektu

Rozdział II

Analiza skutków finansowych wprowadzenia Dobrowolnego ZUS dla Przedsiębiorców w Polsce

1. Mitem są twierdzenia, że wprowadzenie Dobrowolnego ZUS dla Przedsiębiorców "zrujnuje" finanse Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

2. Skutki finansowe wprowadzenia Dobrowolnego ZUS dla Przedsiębiorców w Polsce w oparciu o dane z 2019 r.

3. Skutki finansowe wprowadzenia Dobrowolnego ZUS dla Przedsiębiorców w Polsce w oparciu o dane z 2022 r.

Rozdział III

"Wypychanie" na samozatrudnienie a Dobrowolny ZUS

1. Pracownicy etatowi a tzw. samozatrudnienie

2. Przeciwdziałanie tzw. ,,sztucznemu" samozatrudnieniu

3. Wniosek Komisji Europejskiej o wydanie DYREKTYWY PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY w sprawie poprawy warunków pracy za pośrednictwem platform internetowych, COM/2021/762 final

4. Samozatrudnieni ponoszą ryzyko gospodarcze

Rozdział IV

Dobrowolność podlegania ubezpieczeniom społecznym jako przeciwdziałanie rozwijaniu się działalności gospodarczej w szarej strefie

1. Główne przyczyny powstawania szarej strefy

2. Pogorszenie się koniuktury gospodarczej jako czynnik sprzyjający rozrostowi szarej strefy

3. Ograniczenie szarej strefy

Część druga

Rozdział V

Projekt ustawy Dobrowolny ZUS dla Przedsiębiorców w Polsce złożony do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej

Rozdział VI

Uzasadnienie projektu ustawy Dobrowolny ZUS dla Przedsiębiorców w Polsce złożonego do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej

Rozdział VII

Ocena skutków Regulacji projektu ustawy Dobrowolny ZUS dla Przedsiębiorców w Polsce złożonego do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej

Rozdział VIII

Niepubliczne instrumenty emerytalne w ramach tzw. III filaru obecne w Polsce

Zakończenie

Bibliografia

Wykaz wykresów i tabel

Wprowadzenie

Złożona materia dotycząca Dobrowolnego ZUS dla Przedsiębiorców1 w Polsce z punktu widzenia filozoficznoprawnego nie była dotąd podejmowana, a niniejsze opracowanie ma na celu wypełnienie luki publikacyjnej2. W ocenie autora stało się tak m.in. dlatego, że jak zauważa Inetta Jędrasik-Jankowska w rozdziale dotyczącym genezy i rozwoju idei zabezpieczenia społecznego w publikacji Pojęcia i konstrukcje prawne ubezpieczenia społecznego3, "punktem wyjścia rozważań o rozwoju idei zabezpieczenia społecznego i metod jej realizacji musi być konstatacja, że człowiek, niezależnie od tego, czy jest dziełem Stwórcy, czy wytworem procesów ewolucji, jest istotą w pewnym sensie niedoskonałą. Z biegiem lat traci bowiem siły witalne, a tym samym zdolność zdobywania sobie pożywienia4. Trzeba liczyć wówczas na innych, stając się ciężarem przede wszystkim dla swoich bliskich".

Mirosław Włodarczyk wskazuje, że "sięgając do doświadczeń historycznych, należy zauważyć, że w okresie przedkapitalistycznym, ale również w początkowej fazie kapitalizmu - do czasu powstania systemu ubezpieczeń społecznych - opiekę dla osób starszych zapewniały przede wszystkim ich wspólnoty rodzinne, co wynikało z faktu, że osoby te przyczyniały się do pomnażania zasobów takiej wspólnoty w okresie posiadania jakiejkolwiek zdolności do pracy. Poziom ochrony materialnej starszej osoby zależny był więc od sytuacji majątkowej owych wspólnot, która nierzadko z kolei zależna była też od wkładu, jaki ów podopieczny w przeszłości wniósł do jej zasobów"5.

We wprowadzeniu do publikacji Zabezpieczenie społeczne w Polsce. Problemy do rozwiązania w najbliższej przyszłości pod red. Gertrudy Uścińskiej wskazano z kolei, że "polski system zabezpieczenia społecznego może być zaliczony do systemów rozwiniętych i na ogół jego rozwiązania odpowiadają standardom określonym w aktach międzynarodowych. Jednocześnie w pewnych zakresach znacznie od nich odbiegają".

Ponadto wskazano, iż "istotnym obniżeniem jakości polskich rozwiązań jest ich częsta zmiana potwierdzająca brak wizji docelowej"6.

Z kolei Wiesław Koczur zauważył, że "kluczową cechą ubezpieczeń społecznych (ich differentia specifica) jest ochrona przed skutkami zdarzeń losowych, które ograniczają zdolność do pracy osoby ubezpieczonej lub jej pozbawiają7. Z faktu, iż wskazane ubezpieczenia chronią zdolność człowieka do zdobywania środków utrzymania własną pracą, wynika, że przedmiotem działania instytucji ubezpieczeniowych nie może być wyłącznie działalność kompensacyjna, realizowana w związku z wystąpieniem określonego rodzaju ryzyka ubezpieczeniowego, ale także, będąca elementem prewencji ubezpieczeniowej, działalność restytucyjna mająca na celu przywrócenie utraconej w wyniku choroby lub wypadku zdolności do pracy"8.

Z kolei w odpowiedzi na wystąpienie Rzecznika Małych i Średnich Przedsiębiorców z dnia 6 lutego 2023 r. do Prezesa Rady Ministrów w sprawie zniesienia ograniczeń w korzystaniu z Małego ZUS-u Plus Ministerstwo Rozwoju i Technologii9 wskazało, że "Ubezpieczenia społeczne to nie tylko zabezpieczenie emerytalne w wieku, gdy dla niektórych przedsiębiorców wykonywanie działalności, czy podejmowanie pracy, może być już znacznie utrudnione. To także możliwość bieżącego otrzymania renty, renty rodzinnej, świadczenia z ubezpieczenia w razie wypadków przy pracy i chorób zawodowych oraz zasiłku chorobowego, macierzyńskiego, czy świadczenia rehabilitacyjnego. Brak tego zabezpieczenia może mieć dalekosiężne skutki, nie tylko negatywnie wpływające na sytuację danego przedsiębiorcy, ale w większej skali również na budżet państwa i poziom życia społeczeństwa".

Ponadto ministerstwo wskazało, że "warto też mieć na uwadze zasady działania ubezpieczeń społecznych w Polsce. Z opłacanych obecnie składek są finansowane świadczenia dla osób, które już teraz osiągnęły wiek emerytalny. Ponadto, obowiązek opłacania składek spoczywa nie tylko na przedsiębiorcach, ale również innych osobach, przede wszystkim pracownikach. Konieczne jest zatem zachowanie równowagi pomiędzy aktualnymi korzyściami finansowymi przedsiębiorców a stabilnością systemu ubezpieczeń społecznych, obejmującego wszystkie grupy społeczne w Polsce".

Historycznie rzecz ujmując, można wyodrębnić dwa podejścia do zabezpieczenia człowieka w trakcie braku samodzielności do zarobkowania. Oba jednak są nacechowane bardzo dużą odpowiedzialnością za ich głoszenie.

Pierwsze podejście, tak jak wskazano w przepisie art. 67 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.10, jest następujące: "ust. 1. Obywatel ma prawo do zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy ze względu na chorobę lub inwalidztwo oraz po osiągnięciu wieku emerytalnego. Zakres i formy zabezpieczenia społecznego określa ustawa, ust. 2. Obywatel pozostający bez pracy nie z własnej woli i nie mający innych środków utrzymania ma prawo do zabezpieczenia społecznego, którego zakres i formy określa ustawa"11. Przywołany przepis nie wprost wskazuje, że ma być to zabezpieczenie ze strony państwa jako bytu prawnego, jednak odsyła do ustawy, ale taka jest geneza przepisu, że "słabymi opiekuje się państwo".

Natomiast w ujęciu ideologicznym należałoby takie podejście wywodzić od [łac. socialis 'społeczny'], czyli socjalizmu jako dążenia do ładu społecznego opartego na zasadach wspólnoty, równości i racjonalnego zarządzania gospodarką, a faktycznie występując przeciwko prywatnej własności środków produkcji i podziału klasowego. W konsekwencji gospodarka ma pozostawać pod kontrolą społeczną, a własność prywatna miałaby zostać ograniczona12.

Drugie podejście określa się jako liberalizm13 [łac. liberalis 'dotyczący wolności'] odwołujący się do odpowiedzialności za jednostkę, która powinna sama się o siebie troszczyć i rodzinę, przy ograniczeniu pomocy państwa14.

Spór ideologiczny, ile państwa ma być w gospodarce, a ile własności prywatnej w gospodarce, trwa od setek lat i, oczywiście nie przesądzając, nic nie wskazuje, aby w społeczeństwach na różnych kontynentach na świecie szybko się zakończył15.

Dlatego projekt Dobrowolnego ZUS dla Przedsiębiorców w Polsce został legislacyjnie "uszyty na miarę", aby nie ingerować w fundamentalne rozwiązania określone w ustawie z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych16, ale także aby nie opowiadać się za poszczególnymi ideologiami: socjalizm czy liberalizm w zabezpieczeniu społecznym, ale żeby dać wybór dla tych uczestników, a konkretnie przedsiębiorcom płacącym składki za siebie samych, nie za pracowników (tutaj obowiązek pozostawałby), którzy nie godzą się na przymus płacenia tzw. ubezpieczeń społecznych w Polsce m.in. z tego powodu, że wysokość tej daniny publicznej przekracza możliwości finansowe ich samych, jak i ich rodzin, co w konsekwencji powoduje zadłużanie się, ale przede wszystkim dlatego, że są do tego zmuszani legislacyjnie przez państwo z mglistą gwarancją otrzymania świadczeń emerytalnych w przyszłości; świadczeń, które pozwoliłyby na godne życie na emeryturze.

Natomiast jak nie przekracza możliwości płacenia, to przedsiębiorcy stanowią grupę społeczną, która chciałaby sama wybierać, w jaki sposób alokować środki na przyszłą emeryturę.

Ponadto, ustawowa dobrowolność wykazałaby po pewnym czasie, czy na pewno przedsiębiorcy nie potrafią sami o siebie zadbać na tzw. okres emerytalny, jak to bywa w mediach (np. w prasie) podnoszone17, a tak są to czysto teoretyczne rozważania w zależności od tego, kto do której ideologii się odwołuje: czy socjalizmu, czy liberalizmu w zabezpieczeniu społecznym.

Na zagadnienia zabezpieczenia społecznego składa się wiele elementów. Celem publikacji jest zwrócenie uwagi na problemy związane z systemowym podejściem przymusu opłacania składek na ubezpieczenia społeczne z jednoczesnym wskazaniem, że projekt Dobrowolny ZUS dla Przedsiębiorców w Polsce, gdyby wszedł w życie, mógłby stać się swoistym pilotażem, nieingerującym w fasady ustawowych rozwiązań określonych w ustawie o sus18.

Ponadto przyjęcie proponowanych rozwiązań odparłoby argumenty osób popierających dobrowolność, że przedsiębiorcy są dyskryminowani poprzez uniemożliwienie dania wyboru, jak chcą zabezpieczyć swoją przyszłość. Paradoksem jest to, że człowiek ma wybór, czy chce być przedsiębiorcą i ponosić wszelkiego rodzaju ryzyka z tym związane, a nie może ponieść ryzyka w wyborze formy odkładania środków finansowych na emeryturę.

W niniejszej książce do rozważań przyjęta została metoda19 systematyczna, która charakteryzuje się analizą poglądów niezależnie od ich genezy historycznej i uwarunkowań, w jakich powstawały i funkcjonowały. Abstrahuje ona także od cech osobowościowych twórców poszczególnych propozycji20. Zdaniem Romana Tokarczyka metoda w znaczeniu ogólnym to określony specyfiką badanego przedmiotu sposób osiągania celu, charakteryzujący się uporządkowaniem czynności badawczych21.

Maria Szyszkowska wskazuje, że ,,prądy myślowe można rozważać bądź jako fakty historyczne w rozwoju danej nauki, bądź jako systemy teoretyczne, niezależnie od historycznego uwarunkowania ich genezy i ich historycznego współczynnika - a więc ze stanowiska bądź historyka, bądź systematyka danej nauki"22. Takie założenie uwydatnia ciągłość myśli filozoficznoprawnej23. ,,Pozostawiona na uboczu sprawa korelacji danego systemu i sytuacji społeczno-historyczno-kulturowej, w której był on tworzony, należy do badań socjologiczno-historycznych. Z kolei ustalenie wpływu osobowości twórcy na kształt jego filozofii należałoby do zakresu badań z pogranicza psychologii"24.

Karol Kuźmicz wskazuje, iż ,,posługując się metodą systematyczną, ujmuje się i analizuje treść samej doktryny niezależnie od jej uwarunkowań wewnętrznych oraz zewnętrznych związanych z sytuacją historyczną, społeczną i ekonomiczną, w jakiej żył i tworzył dany myśliciel"25.

Anna Rossmanith stwierdza, że ,,stawianie pytań filozoficznoprawnych i udzielanie na nie odpowiedzi pozostaje niezależne od zmieniającego się kontekstu historycznego i politycznego"26.

Wybranie przeze mnie metody systematycznej nie jest równoznaczne z odrzuceniem metody porównawczej oraz historyczno-opisowej27. Nie ma również na celu negowania wpływu okoliczności historycznych, ekonomicznych, gospodarczych, społecznych, politycznych, kulturowych na zagadnienia zabezpieczenia społecznego w różnych okresach i uwarunkowaniach, w jakich funkcjonowały poszczególne rozwiązania.

Jak wskazał Antoni Kość, "historia vitae magistra est"28, która służyć ma temu, aby nie popełniać tych samych błędów, które w przeszłości były popełniane, oraz aby nie wyważać na nowo drzwi, które już raz zostały wyważone29.

Trzy postawy badawcze, czyli systematyczna, porównawcza oraz historyczno-opisowa, nie wykluczają się, a w pewnych zakresach się dopełniają i pozostają w więzi dialogowej30. Charakter samej filozofii, której filozofia prawa jest częścią, sprawia, że są aktualne poszczególne poglądy formułowane w przeszłości31 i należy z nich korzystać w każdym czasie w celu dążenia do zaproponowania optymalnych rozwiązań.

Praca składa się z wprowadzenia, dwóch części, zakończenia, bibliografii oraz wykazu wykresów i tabel.

W pierwszej i drugiej części zostały zamieszczone po cztery rozdziały. We wprowadzeniu podejmuję zagadnienia dotyczące celu pracy oraz metody. Wskazując na złożoność materii dotyczącej Dobrowolnego ZUS dla Przedsiębiorców w Polsce z punktu widzenia filozoficznoprawnego.

W pierwszym rozdziale podejmuję zagadnienia odnoszące się do Utworzenia Komitetu Inicjatywy Ustawodawczej projektu ustawy Dobrowolny ZUS dla Przedsiębiorców w Polsce w 2022 r., założeń projektu oraz jego skutków.

W drugim rozdziale została uwypuklona problematyka analizy skutków finansowych wprowadzenia Dobrowolnego ZUS dla Przedsiębiorców w Polsce. Podjęta została także próba wykazania, że mitem są twierdzenia, że wprowadzenie Dobrowolnego ZUS dla Przedsiębiorców zrujnuje finanse Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Trzeci rozdział wyjaśnia rolę przepisów prawa, które uniemożliwiają tzw. "wypychanie" na samozatrudnienie. Krytycy rozwiązania odnoszącego się do Dobrowolnego ZUS podnoszą, że jeśli nie będzie obowiązku płacenia składek na ubezpieczenia społeczne, to wówczas pracodawcy będą "wypychać" pracowników na samozatrudnienie w celu obniżenia kosztów pracy.

Czwarty rozdział dotyczy zagadnień dobrowolności podlegania ubezpieczeniom społecznym jako mechanizmu przeciwdziałania rozwijaniu się działalności gospodarczej w szarej strefie.

Druga część książki rozpoczyna się od przedstawienia w rozdziale piątym, szóstym i siódmym rozwiązań materialnych, procesowych i organizacyjnych projektu ustawy Dobrowolny ZUS dla Przedsiębiorców w Polsce złożonego do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej wraz z uzasadnieniem i oceną skutków regulacji.

Rozdział ósmy przedstawia rozwiązania odnoszące się do niepublicznych instrumentów emerytalnych w ramach tzw. III filaru obecne w Polsce, jako alternatywnych instrumentów do oszczędzania w stosunku do ZUS.

Projekt Dobrowolny ZUS, choć nie miał szans na uzyskanie statusu projektu obywatelskiego (trzeba mieć co najmniej 100 tysięcy podpisów, a zebrano kilkadziesiąt tysięcy, co i tak jest dużą liczbą), to został wniesiony jako projekt poselski 31 maja 2023 r.32 W zakończeniu niniejszej książki wskazano zakres koniecznych dalszych działań na rzecz poprawy otoczenia regulacyjnego obejmującego przedsiębiorców w aspekcie ubezpieczeń społecznych. Co jednak najważniejsze, Projekt Dobrowolny ZUS skupił uwagę polityków na problemie merytorycznym dotyczącym wysokości płacenia składek na ubezpieczenia społeczne i 4 stycznia 2024 r. w wykazie prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów pojawiła się zapowiedź projektu ustawy o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, gdzie wskazano, że "obciążenia publicznoprawne, w tym daniny publiczne, które spoczywają na przedsiębiorcach prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą, są jednym z kluczowych problemów, na jakie wskazują polscy przedsiębiorcy. Stale rosnące obciążenia z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne są wskazywane jako problem utrudniający prowadzenie własnego biznesu. Z uwagi na obciążenia przedsiębiorców w ostatnich latach obserwujemy rosnącą liczbę zawieszanych i zamykanych działalności gospodarczych. Rolą państwa jest prowadzenie dobrze wyważonej polityki gospodarczej, która z jednej strony będzie eliminowała albo też zmniejszała tego typu bariery, z drugiej zaś zapewniała bezpieczeństwo i stabilność finansów publicznych oraz uwzględniała względy sprawiedliwości społecznej".

Natomiast "odpowiedzią na rosnące obciążenia publicznoprawne przedsiębiorców będzie instytucja wakacji składkowych. Przewiduje ona, że każdy przedsiębiorca prowadzący jednoosobową działalność gospodarczą może poinformować Zakład Ubezpieczeń Społecznych o zamiarze niepodlegania pod obowiązkowe ubezpieczenia społeczne, a także o nieopłacaniu składek na Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy w wymiarze do 3 miesięcy kalendarzowych w ciągu roku kalendarzowego"33.

Należy także odnotować, że na 29 stycznia 2024 r. ww. zdanie brzmi: "Odpowiedzią na rosnące obciążenia publicznoprawne przedsiębiorców będzie instytucja wakacji składkowych. Przewiduje ona, że przedsiębiorca może poinformować Zakład Ubezpieczeń Społecznych o zamiarze niepodlegania pod obowiązkowe ubezpieczenia społeczne. Po upływie okresu niepodlegania ponowne objęcie obowiązkowymi ubezpieczeniami następować będzie automatycznie i nie będzie wymagało osobnego zgłoszenia. Szczegółowy zakres uprawnienia zostanie ustalony w toku dalszych uzgodnień.

Przewidziane w projekcie rozwiązanie będzie dobrowolne. Wprowadzona ulga polegająca na okresowym obniżeniu kosztów prowadzenia działalności gospodarczej przyczyni się do odciążenia finansowego przedsiębiorców. Rozwiązanie ma na celu ograniczenie skali zawieszania i zamykania działalności gospodarczych".

W poprawionym opisie zapowiedzi projektu ustawy nie występuje już okres "do trzech miesięcy kalendarzowych". Z doniesień medialnych aktualnie wskazuje się na jeden miesiąc wakacji składkowych. "W dniu 23 stycznia 2024 r. został opublikowany projekt ustawy o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw przygotowany w Ministerstwie Rozwoju i Technologii. Ta nowelizacja ma wprowadzić od 1 października 2024 r. tzw. wakacje składkowe dla najmniejszych firm (mikroprzedsiębiorców), czyli zwolnienie z opłacania składek ZUS w jednym wybranym miesiącu w roku"34.

Niewątpliwie w projekcie ustawy nie przedstawiono pełnej dobrowolności w płaceniu składek na ubezpieczenia społeczne przez przedsiębiorców samych za siebie, ale uczyniono pierwszy mały krok do rozwiązania problemu opisanego w niniejszej publikacji35.

Książkę można zarekomendować wszystkim Czytelnikom zainteresowanym problematyką ubezpieczeń społecznych. Publikacja będzie więc przydatna dla każdego mikro-, małego i średniego biznesu. Szczególne miejsce powinna zająć na półce osób zajmujących się zarządzaniem zasobami ludzkimi w organizacji, a także studentów i doktorantów kierunków zarządzania oraz prawa.

Bibliografia

Akty prawne

1. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy, t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 1510.

2. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, Dz.U. z 2021 r. poz. 1043.

3. Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2647.

4. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Dz.U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483 ze zm.

5. Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, Dz.U. z 2023 r. poz. 100.

6. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 1009.

7. Ustawa z dnia 20 listopada 1998 r. o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne, Dz.U. z 2022 r. poz. 2540.

8. Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 1732.

9. Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 735.

10. Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o indywidualnych kontach emerytalnych oraz indywidualnych kontach zabezpieczenia emerytalnego, t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 1792.

11. Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, Dz.U. z 2022 r. poz. 2561.

12. Ustawa z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo przedsiębiorców, t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 221.

13. Ustawa z dnia 6 marca 2018 r. o Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej i Punkcie Informacji dla Przedsiębiorcy, Dz.U. z 2018 r. poz. 647.

14. Ustawa z dnia 29 października 2021 r. o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. z 2021 r. poz. 2105.

15. Ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o ogólnoeuropejskim indywidualnym produkcie emerytalnym, Dz.U. z 2023 r. poz. 1843.

Publikacje

1. Antonów K., Ubezpieczenie emerytalne [w:] Prawo pracy i ubezpieczeń społecznych, red. K.W. Baran, Warszawa 2019.

2. Chapliy N., Wszechstronny rozwój jednostki w społeczeństwie demokratycznym. Związek teorii dezintegracji pozytywnej Kazimierza Dąbrowskiego z koncepcją demokracji Gustawa Radbrucha, Warszawa 2013.

3. Czepulis-Rutkowska Z., Reformy publicznych ubezpieczeniowych systemów emerytalnych [w:] Prawo pracy. Refleksje i poszukiwania. Księga Jubileuszowa Profesora Jerzego Wratnego, Warszawa 2013.

4. Dzienisiuk D., Bezpieczeństwo socjalne pracowników - między gospodarką a ochroną organizowaną przez państwo [w:] Prawo pracy. Między gospodarką a ochroną pracy. Księga jubileuszowa Profesora Ludwika Florka, red. M. Latos-Miłkowska, Ł. Pisarczyk, Warszawa 2016.

5. Dzienisiuk D., Prawo pracy a prawo ubezpieczeń społecznych, Warszawa 2016.

6. Gwiazdowski R., Na własnym rozrachunku: Spór o liberalizm, "Rzeczpospolita" 1997, nr 3, dod. "Plus Minus", nr 1, s. 15.

7. Jędrasik-Jankowska I., Ubezpieczenie społeczne. Tom 1: Cześć ogólna, Warszawa 2003.

8. Jędrasik-Jankowska I., Pojęcia i konstrukcje prawne ubezpieczenia społecznego, Warszawa 2014.

9. Jędrasik-Jankowska I., Pojęcia i konstrukcje prawne ubezpieczenia społecznego, wyd. 10, Warszawa 2020.

10. Jończyk J., Prawo zabezpieczenia społecznego, Kraków 2003.

11. Kalina-Prasznic U., O reformowaniu ubezpieczenia emerytalnego, "Acta Universitatis Lodziensis. Folia Oeconomica" 2001, 154.

12. Klimek J., Doskonalenie efektywności małych i średnich przedsiębiorstw, Toruń 2008.

13. Kochański R., Edward Abramowski jako filozof prawa, praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. zw. dr hab. Marii Szyszkowskiej, Warszawa 2011, s. 11 (niepublikowana).

14. Koczur W., Rehabilitacja kompleksowa w procesie restytucji zdolności do pracy w powszechnym systemie ubezpieczeń społecznych [w:] Polska szkoła kompleksowej rehabilitacji. Analiza prawnoporównawcza instytucjonalnych rozwiązań, red. P. Czauderna, W. Koczur, M. Woch i M. Wypych, Warszawa 2019.

15. Konarski M., Woch M., Siła i przemoc jako atrybut władzy państwowej [w:] Prawa człowieka w Państwie, red. M. Konarski, M. Wielec, M. Woch, Warszawa 2014.

16. Kość A., Historyczne modele relacji prawa, prawa i religii w niemieckiej filozofii prawa, Lublin 1995.

17. Kryniecka-Piotrak A., Koncepcja demokracji w poglądach filozoficznych Czesława Znamierowskiego, praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. zw. dr hab. Marii Szyszkowskiej, Warszawa 2003, s. 3 (niepublikowana).

18. Kuźmicz K., Immanuel Kant jako inspirator polskiej teorii i filozofii prawa w latach 1918-1950, Białystok 2009.

19. O jakiej solidarności mówimy? Z Markiem Wochem rozmawia Joanna Śliwińska. Woch, Marek Wywiad | Śliwińska, Joanna (radca prawny) Wywiad 18-20 XI 2022, "Dziennik Gazeta Prawna: prawo, biznes, polityka" 2022, nr 223, s. A12-A13.

20. Pacud R., Ubezpieczenie społeczne oparte na pracy?, [w:] Przyszłość prawa pracy. Liber Amicorum. W pięćdziesięciolecie pracy naukowej Profesora Michała Seweryńskiego, Łódź 2015.

21. Peretiatkowicz A., Filozofia społeczna Jana Jakuba Rousseau, Kraków 1914.

22. Piotrowski J., Zabezpieczenie społeczne, Warszawa 1964.

23. Rossmanith A., Filozoficzne znaczenie poglądów Wincenta Lutosławskiego, praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. zw. dr hab. Marii Szyszkowskiej, Warszawa 2006 (niepublikowana).

24. Szubert W., Ubezpieczenie społeczne. Zarys systemu, Warszawa 1987.

25. Szyszkowska M., Filozofia prawa i filozofia człowieka, Warszawa 1989.

26. Szyszkowska M., U źródeł współczesnej filozofii prawa i filozofii człowieka, Warszawa 1972.

27. Świątkowski A.M., Projekt dyrektywy parlamentu europejskiego i rady w sprawie poprawy warunków pracy za pośrednictwem platform internetowych, "Praca i Zabezpieczenie Społeczne" 2022, nr 10.

28. Tokarczyk R., Filozofia prawa, Lublin 2002.

29. Uścińska G. (red.), Zabezpieczenie społeczne w Polsce. Problemy do rozwiązania w najbliższej przyszłości, Warszawa 2008.

30. Wąsik W., Historia filozofii polskiej, Warszawa 1958.

31. Włodarczyk M., W poszukiwaniu modelu zabezpieczenia finansowego na wypadek starości, "Roczniki Administracji i Prawa Annuals of The Administration and Law" 2021, XXI, z. specjalny.

32. Woch M., Człowiek społecznej demokracji poszukujący drogi pojednania lewicy i prawicy [w:] Filozoficznoprawne okoliczności osamotnienia człowieka w XXI wieku, red. T. Jędrzejczyk, K. Karaskiewicz, M. Woch, Warszawa 2017.

33. Woch M., Ochrona zdrowia w Polsce z punktu widzenia filozoficznoprawnego, Warszawa 2015.

34. Zieliński T., Ubezpieczenia społeczne pracowników. Zarys systemu prawnego - część ogólna, Warszawa 1994.

35. Znamierowski Cz., Psychologistyczna teoria prawa. Analiza krytyczna, ,,Przegląd Filozoficzny" 1922, nr 25.

Opracowania

1. Badanie WEI: Przedsiębiorcy popierają dobrowolność składek ZUS, https://wei.org.pl/2019/blogi/gospodarka/admin/badanie-wei-przedsiebiorcy-popieraja-dobrowolnosc-skladek-zus/, dostęp: 29.01.2024 r.

2. Dobrowolność składek ZUS dla przedsiębiorców, https://poradnikprzedsiebiorcy.pl/-dobrowolnosc-skladek-zus-dla-przedsiebiorcow, dostęp: 29.01.2024 r.

3. Dobrowolny ZUS dla Przedsiębiorców, http://www.kigm.pl/330-dobrowolny-zus-dla-przedsiebiorcow#:~:text=Przedsi%C4%99biorca%2C%20kt%C3%B3ry%20prowadzi%20pozarolnicz%C4%85%20dzia%C5%82alno%C5%9B%C4%87,nie%20zale%C5%BCy%20od%20osi%C4%85ganego%20dochodu, dostęp: 29.01.2024 r.

4. Dodatkowy rok z Małym ZUS Plus, https://www.gov.pl/web/rozwoj-technologia/dodatkowy-rok-z-malym-zus-plus, dostęp: 31.12.2023 r.

5. Druk sejmowy nr 3186, https://www.sejm.gov.pl/sejm9.nsf/PrzebiegProc.xsp?id=21A8EA774D24ED28C12589A50030AE6A, dostęp: 31.12.2023 r.

6. Fundowicz J., Łapiński K., Wyżnikiewicz B., Wyżnikiewicz D., Raport SZARA STREFA 2022, marzec 2022, Warszawa, https://polskabezgotowkowa.pl/sites/all/themes/awesomeit/files/dane/ IPAG_Szara_Strefa_2022.pdf, dostęp: 31.12.2023 r.

7. Fundusz emerytalny na rekordowym plusie, https://www.prawo.pl/kadry/fus-na-rekordowym-plusie,402535.html, dostęp: 31.12.2023 r.

8. https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/rynek-pracy/bezrobocie-rejestrowane/stopa-bezrobocia-rejestrowanego-w-latach-1990-2023,4,1.html, dostęp: 31.12.2023 r.

9. https://strefabiznesu.pl/samozatrudnienie-2019-to-przeklamanie-iz-samozatrudnieni-sa-przedsiebiorcami-z-przymusu-tylko-co-10-przyznaje-sie-do-tego-14/ar/c3-14042533, dostęp: 31.12.2023 r.

10. https://fintek.pl/mity-o-samozatrudnieniu-ilu-pracodawcow-zmusza-pracownikow-do-zakladania-firmy/, dostęp: 31.12.2023 r.

11. https://www.parp.gov.pl/component/site/site/przedsiebiorcy-jedni-z-najszczesliwszych-ludzi-na-swiecie, dostęp: 31.12.2023 r.

12. https://www.bankier.pl/wiadomosc/Przedsiebiorcy-pracuja-o-6-godzin-dluzej-niz-osoby-na-etacie-8452583.html, dostęp: 31.12.2023 r.

13. https://www.money.pl/podatki/testu-przedsiebiorcy-moze-i-nie-bedzie-ale-samozatrudnieni-beda-sprawdzani-mamy-rozwiazania-6378078643894401a.html, , dostęp: 31.12.2023 r.

14. https://www.bankier.pl/wiadomosc/Przedsiebiorcy-pracuja-o-6-godzin-dluzej-niz-osoby-na-etacie-8452583.html, dostęp: 31.12.2023 r.

15. https://psz.zus.pl/kategorie/ubezpieczeni/ubezpieczenia-emerytalne-i-rentowe dostęp: 31.12.2023 r.

16. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX%3A52021PC0762&lang1=PL&from=EN&lang3=choose&lang2=choose&_csrf=6cd3f1f7-73d3-4f1d-ba87-6a68e15c5de9, dostęp: 31.12.2023 r.

17. https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2023/12/13/rights-for-platform-workers-council-and-parliament-strike-deal/, dostęp: 31.12.2023 r.

18. https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20231207IPR15738/platform-workers-deal-on-new-rules-on-employment-status, dostęp: 31.12.2023 r.

19. https://orka.sejm.gov.pl/Druki10ka.nsf/Projekty/10-020-2-2023/$file/10-020-2-2023.pdf, dostęp: 2.01.2024 r.

20. https://www.radiomaryja.pl/informacje/a-abramowicz-socjalista-chcialby-zeby-wszystko-bylo-duze-zmonopolizowane-i-najlepiej-panstwowe-ale-aby-jednoczesnie-jakis-czlowiek-nie-platal-mu-sie-ze-swoja-wolnoscia-prowadzenia-dzialalnosci/?fbclid=IwAR0LYA5R6aUNT6Y7CSITehFroKNB2mMmK2Pxi7ZB-OgQTCNRNoiKLhlDI-g, dostęp: 2.01.2024 r.

21. https://www.psl.pl/wp-content/uploads/2023/09/Program-PSL.pdf, dostęp: 2.01.2024 r.

22. https://niezalezna.pl/polityka/program-psl-z-dobrowolnym-zus-em-usuniety-z-sieci-kolejna-metafora/501221, dostęp: 2.01.2024 r.

23. https://wiadomosci.wp.pl/fogiel-wytyka-szybka-zmiane-programu-psl-sprawdzamy-co-zniknelo-6953855425124896a, dostęp: 2.01.2024 r.

24. https://polska2050.pl/trzecia-droga/12-gwarancji-trzeciej-drogi/, dostęp: 2.01.2024 r.

25. https://polska2050.pl/propozycje-dla-przedsiebiorcow-wspieramy-wasze-innowacje/, dostęp: 2.01.2024 r.

26. https://platforma.org/upload/document/201/attachments/413/100%20konkretow-pdf.pdf, dostęp: 7.01.2024 r.

27. Huczko P., Wakacje składkowe (zwolnienie ze składek ZUS) od października 2024 r. tylko dla mikroprzedsiębiorców i to nie wszystkich. Co wynika z projektu ustawy?, https://ksiegowosc.infor.pl/zus-kadry/skladki/6443174,wakacje-skladkowe-od-pazdziernika-2024-r-tylko-dla-mikroprzedsiebiorcow-i-to-nie-wszystkich-miesiac-zwolnienia-ze-skladek-co-wynika-z-projektu-ustawy.html?smclient=2a99e407-17fc-11e9-bbe5-3cfdfeb6ee14&utm_source=salesmanago&utm_medium=email&utm_campaign=MailingList_INFOR_pl, dostęp: 29.01.2024 r

28. Informacja Ministerstwa Rozwoju i Technologii, stan na 24 października 2022 r., https://www.pap.pl/aktualnosci/news%2C1467466%2Cmrit-w-polsce-jest-aktywnych-262-mln-firm-o-485-tys-wiecej-niz-na-poczatku, dostęp: 31.12.2023 r.

29. Kolek A., Dobrowolny ZUS dla przedsiębiorców w Polsce możliwy do wprowadzenia, https://www.prawo.pl/kadry/dobrowolny-zus-dla-przedsiebiorcow-czy-jest-mozliwy-do,519149.html, dostęp: 29.01.2024 r.

30. Mierwiński R., Test przedsiębiorcy upadł, ale Unia Europejska szykuje niespodziankę. To koniec B2B?, https://mycompanypolska.pl/artykul/test-przedsiebiorcy-upadl-ale-unia-europejska-szykuje-niespodzianke-to-koniec-b2b/13702, dostęp: 31.12.2023 r.

31. Pańczyszyn A., Dobrowolny ZUS dla przedsiębiorców. Zalety i wady, https://nofluffjobs.com/pl/log/biznes/zarzadzanie/dobrowolny-zus-dla-przedsiebiorcow-zalety-i-wady/, dostęp: 29.01.2024 r.

32. Poselski projekt ustawy - Dobrowolny ZUS dla Przedsiębiorców w Polsce, nie otrzymał druku sejmowego, tymczasowy numer EW-020-1259/23, https://orka.sejm.gov.pl/Druki9ka.nsf/Projekty/9-020-1259-2023/$file/9-020-1259-2023.pdf, dostęp: 2.01.2024 r.

33. Poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (druk nr 3487), https://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/PrzebiegProc.xsp?nr=3487, dostęp: 2.01.2024 r.

34. Poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (druk nr 58), https://sejm.gov.pl/Sejm9.nsf/PrzebiegProc.xsp?nr=58, dostęp: 2.01.2024 r.

35. Poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, tymczasowy numer SH-020-2/23, https://konfederacja.pl/app/uploads/Konfederacja_WiN_Program_2023.pdf, dostęp: 2.01.2024 r.

36. Prognoza wpływów i wydatków, Fundusz Ubezpieczeń Społecznych - na lata 2022-2026, Zakład Ubezpieczeń Społecznych, DEPARTAMENT STATYSTYKI I PROGNOZ AKTUARIALNYCH, Warszawa, grudzień 2021 r., https://bip.zus.pl/finanse-zus-i-fus/prognozy, dostęp: 31.12.2023 r.

37. Program wyborczy Bezpartyjni Samorządowcy. https://bezpartyjnisamorzadowcy.pl/wp-content/uploads/2023/09/Bezpartyjni-Samorzadowcy-PROGRAM-2023.pdf, dostęp: 2.01.2024 r.

38. Projekt ustawy o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, https://www.gov.pl/web/premier/projekt-ustawy-o-zmianie-ustawy-o-systemie-ubezpieczen-spolecznych-oraz-niektorych-innych-ustaw7, dostęp: 7.01.2024 r.

39. Projekt ustawy o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, RCL UD470, https://legislacja.gov.pl/projekt/12367561/katalog/12939972#12939972, dostęp: 31.12.2023 r.

40. Projekt ustawy o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, https://legislacja.gov.pl/projekt/12381123, dostęp: 29.01.2024 r.

41. Przeciwdziałanie Szarej Strefie w Polsce 2020/21, https://ungc.org.pl/wp-content/uploads/2021/06/Raport_Przeciwdzialanie_szarej_strefie_w_Polsce_2020_2021.pdf, dostęp: 31.12.2023 r.

42. Raport z badania ludności w wieku 18-69 lat, https://www.parp.gov.pl/publications/publication/raport-z-badania-ludnosci-w-wieku-18-69-lat-1, dostęp: 31.12.2023 r.

43. Woch M., Ministerstwo sportu, zdrowia i polityki społecznej, "Menedżer Zdrowia" 2017, nr 8, https://www.termedia.pl/Ministerstwo-sportu-zdrowia-i-polityki-spolecznej,12,30965,0,0.html, dostęp: 31.12.2023 r.

44. Woch M., Zastępca Rzecznika Małych i Średnich Przedsiębiorstw: każda władza powinna bardziej ufać swoim przedsiębiorcom, https://polskieradio24.pl/42/259/artykul/3303644,zastepca-rzecznika-malych-i-srednich-przedsiebiorstw-kazda-wladza-powinna-bardziej-ufac-swoim-przedsiebiorcom, dostęp: 31.12.2023 r.

Wykaz wykresów i tabel

1. Wykres 1. Wpływ składek na ubezpieczenie społeczne dla osób prowadzących działalność gospodarczą (kod tytułu ubezpieczenia 05XX)

2. Wykres 2. Miesięczny przypis składek na ubezpieczenie społeczne dla osób prowadzących działalność gospodarczą (w oparciu o dane z I półrocza 2022 r.)

3. Wykres 3. Odpis z FUS w latach 2014-2023 (w tys. zł)

4. Wykres 4. Udział szarej strefy w PKB

1. Tabela 1. Prognoza wpływów, wydatków i salda rocznego Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zestawienie wyników dla wariantu nr 3

2. Tabela 2. Koszty wynikające z wysokich obciążeń podatkowych i ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych. Przeciętne wynagrodzenie w III kwartale 2022 r.

3. Tabela 3. Koszty wynikające z wysokich obciążeń podatkowych i ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych. Minimalne wynagrodzenie

1 Pisownia wielką literą wynika z tego, że to nazwa własna komitetu przygotowującego ustawę o takiej nazwie.

2 Można jedynie odnaleźć kilka ciekawych artykułów internetowych poświęconych tej pro-blematyce, np.; A. Kolek, Dobrowolny ZUS dla przedsiębiorców w Polsce możliwy do wprowa-dzenia, https://www.prawo.pl/kadry/dobrowolny-zus-dla-przedsiebiorcow-czy-jest-mozliwy-do,519149.html; A. Pańczyszyn, Dobrowolny ZUS dla przedsiębiorców. Zalety i wady,https://nofluffjobs.com/pl/log/biznes/zarzadzanie/dobrowolny-zus-dla-przedsiebiorcow-zalety-i-wady/; Dobrowolność składek ZUS dla przedsiębiorców, https://poradnikprzedsiebior-cy.pl/-dobrowolnosc-skladek-zus-dla-przedsiebiorcow, Dobrowolny ZUS dla Przedsiębiorców,http://www.kigm.pl/330-dobrowolny-zus-dla-przedsiebiorcow#:~:text=Przedsi%C4 %99biorca%2C%20kt%C3%B3ry%20prowadzi%20pozarolnicz%C4%85%20dzia%C5%82alno%C5%9B%C4%87,nie%20zale%C5%BCy%20od%20osi%C4%85 ganego%20dochodu, dostęp: 29.01.2024 r. Zob. więcej: https://poradnikprzedsiebiorcy.pl/-dobrowolnosc-skladek-zus-dla-przedsiebiorcow

3 I. Jędrasik-Jankowska, Pojęcia i konstrukcje prawne ubezpieczenia społecznego, wyd. 10, Warszawa 2020, s. 23 i n.

4 Zdolność do zdobywania pożywienia można stracić także znacznie wcześniej w wyniku choroby lub kalectwa albo można nie mieć jej z powyższych powodów już od urodzenia.

5 M. Włodarczyk, W poszukiwaniu modelu zabezpieczenia finansowego na wypadek starości, "Roczniki Administracji i Prawa Annuals of The Administration and Law" 2021, XXI, z. specjalny, s. 689-697.

6 Wprowadzenie [w:] Zabezpieczenie społeczne w Polsce. Problemy do rozwiązania w najbliższej przyszłości, red. G. Uścińska, Warszawa 2008, s. 13.

7 Por. I. Jędrasik-Jankowska, Ubezpieczenie społeczne. Tom 1: Cześć ogólna, Warszawa 2003, s. 119.

8 W. Koczur, Rehabilitacja kompleksowa w procesie restytucji zdolności do pracy w powszechnym systemie ubezpieczeń społecznych [w:] Polska szkoła kompleksowej rehabilitacji. Analiza prawnoporównawcza instytucjonalnych rozwiązań, red. P. Czauderna, W. Koczur, M. Woch i M. Wypych, Warszawa 2019, s. 15 i n.

9 Znak pisma: DDR-III.0212.87.2023, Warszawa, 7 kwietnia 2023 r.

10 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Dz.U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483 ze zm., dalej: Konstytucja RP z 1997 r.

11 Szerzej zob. https://mfiles.pl/pl/index.php/Socjalizm, dostęp: 31.12.2023 r.

12 M. Woch, Człowiek społecznej demokracji poszukujący drogi pojednania lewicy i prawicy [w:] Filozoficznoprawne okoliczności osamotnienia człowieka w XXI wieku, red. T. Jędrzejczyk, K. Karaskiewicz, M. Woch, Warszawa 2017, s. 79 i n.

13 R. Gwiazdowski, Na własnym rozrachunku: Spór o liberalizm, "Rzeczpospolita" 1997, nr 3, dod. "Plus Minus", nr 1, s. 15.

14 Szerzej zob. https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/liberalizm;3932244.html, dostęp: 31.12.2023 r.

15 Szerzej na temat znaczenia sensu ubezpieczeń napisałem w: M. Woch, Ochrona zdrowia w Polsce z punktu widzenia filozoficznoprawnego, Warszawa 2015, s. 151 i n.

16 Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 1009, dalej: ustawa o sus albo ustawa systemowa.

17 Prof. Gertruda Uścińska powiedziała w Programie 1 Polskiego Radia, że pomysł dobrowolnej składki ZUS dla przedsiębiorców nie jest dobrym rozwiązaniem. Zdaniem prezes ZUS uniemożliwi to realizowanie konstytucyjnych obowiązków państwa. Data publikacji: 29.01.2023, https://jedynka.polskieradio.pl/artykul/3110873,Dobrowolny-ZUS-dla-przedsiebiorcow-Prof-Uscinska-panstwo-musi-realizowac-konstytucyjne-obowiazki, dostęp: 31.12.2023 r.

18 M. Konarski, M. Woch, Siła i przemoc jako atrybut władzy państwowej [w:] Prawa człowieka w Państwie, red. M. Konarski, M. Wielec, M. Woch, Warszawa 2014, s. 93-122.

19 Por. R. Tokarczyk, Filozofia prawa, Lublin 2002, s. 47.

20 Por. N. Chapliy, Wszechstronny rozwój jednostki w społeczeństwie demokratycznym. Związek teorii dezintegracji pozytywnej Kazimierza Dąbrowskiego z koncepcją demokracji Gustawa Radbrucha, Warszawa 2013, s. 13.

21 Por. R. Tokarczyk, Filozofia..., s. 47; W. Wąsik, Historia filozofii polskiej, Warszawa 1958, s. 312, gdzie autor wskazuje, że ,,Każda koncepcja nauki łączy się najczęściej z zagadnieniami metodologicznymi. Bo przecież struktura nauki zależy tylko w pewnym stopniu od przedmiotu, a przede wszystkim zawisła jest od metody, którą stosuje się przy formowaniu danej wiedzy i jej rozbudowie".

22 M. Szyszkowska, Filozofia prawa i filozofia człowieka, Warszawa 1989, s. 16-17. Por. Cz. Znamierowski, Psychologistyczna teoria prawa. Analiza krytyczna, ,,Przegląd Filozoficzny" 1922, nr 25, s. 1; A. Peretiatkowicz, Filozofia społeczna Jana Jakuba Rousseau, Kraków 1914, s. IX-X.

23 M. Szyszkowska, U źródeł współczesnej filozofii prawa i filozofii człowieka, Warszawa 1972, s. 14.

24 Tamże, s. 15.

25 K. Kuźmicz, Immanuel Kant jako inspirator polskiej teorii i filozofii prawa w latach 1918-1950, Białystok 2009, s. 11.

26 A. Rossmanith, Filozoficzne znaczenie poglądów Wincenta Lutosławskiego, praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. zw. dr hab. Marii Szyszkowskiej, Warszawa 2006, s. 6 (niepublikowana).

27 Por. T. Mędzelowski, Mniejszości religijne w Polsce, Tarnów 2013, s. 6; A. Kryniecka-Piotrak, Koncepcja demokracji w poglądach filozoficznych Czesława Znamierowskiego, praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. zw. dr hab. Marii Szyszkowskiej, Warszawa 2003, s. 3 (niepublikowana); R. Kochański, Edward Abramowski jako filozof prawa, praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. zw. dr hab. Marii Szyszkowskiej, Warszawa 2011, s. 11 (niepublikowana).

28 A. Kość, Historyczne modele relacji prawa, prawa i religii w niemieckiej filozofii prawa, Lublin 1995, s. 9.

29 Tamże, s. 9.

30 Por. M. Szyszkowska, Dlaczego, aż tyle systemów filozoficznych?, "Kierunki" 1974, nr 19, s. 4.

31 K. Kuźmicz, Immanuel Kant..., s. 12.

32 G.J. Leśniak, Dobrowolny ZUS - nie było szansy na projekt obywatelski, jest poselski, https://www.prawo.pl/kadry/dobrowolny-zus-projekt-wplyna-do-sejmu-jako-poselski,521590.html?fbclid=IwAR1TYDP2oVi432Kz-oMFo1nHUls1GOnmvIbXT-_9DjJr8RnoHHIHyxrAgqs, dostęp: 31.12.2023 r.

33 Projekt ustawy o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, https://www.gov.pl/web/premier/projekt-ustawy-o-zmianie-ustawy-o-systemie-ubezpieczen-spolecznych-oraz-niektorych-innych-ustaw7, dostęp: 7.01.2024 r., 29.01.2024 r.

34 P. Huczko, Wakacje składkowe (zwolnienie ze składek ZUS) od października 2024 r. tylko dla mikroprzedsiębiorców i to nie wszystkich. Co wynika z projektu ustawy?, https://ksiegowosc.infor.pl/zus-kadry/skladki/6443174,wakacje-skladkowe-od-pazdziernika-2024-r-tylko-dla-mikroprzedsiebiorcow-i-to-nie-wszystkich-miesiac-zwolnienia-ze-skladek-co-wynika-z-projektu-ustawy.html?smclient=2a99e407-17fc-11e9-bbe5-3cfdfeb6ee14&utm_source=salesmanago&utm_medium=email&utm_campaign=MailingList_INFOR_pl, dostęp: 29.01.2024 r.

35 Projekt ustawy o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, https://legislacja.gov.pl/projekt/12381123, dostęp: 29.01.2024 r.