Character indelebilis - Dariusz Zielonka

WYKAZ SKRÓTÓW

AAS - "Acta Apostolicae Sedes", Commentarium officiale, Roma 1909-

AB KUL - Archiwum Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.

AK - "Ateneum Kapłańskie", Włocławek 1909-

BF - Breviarium fidei. Kodeks doktrynalnych wypowiedzi Kościoła, oprac. S. Głowa, I. Bieda, Poznań 1988.

Chrzest - Chrzest - nowość życia, red. A. J. Nowak, W. Słomka, Lublin 1992, (Homo meditans X).

ComP - "Communio", Międzynarodowy Przegląd Teologiczny, Poznań 1981-

ConcD - "Concilium", Internationale Zeitschrift für Theologie, Mainz 1965-

ConcF - "Concilium", Revue internationale de théologie, Paris 1965-

CS - "Colloquium Salutis", Wrocławskie Studia Teologiczne, Wrocław 1969-

CT - "Collectanea Theologica", Lwów 1931-39, Warszawa 1945-

CzST - "Częstochowskie Studia Teologiczne", Częstochowa 1973-

DC - La documentation catholique, Paris 1919-40, 1944-

DSP - Dokumenty Soborów Powszechnych, t. l -4, oprac. A. Baron, H. Pietras, Kraków 2002-

DTC - Dictionnaire de théologie cathololique, Letouzey, Paris.

DzS - H. Denzinger, A. Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum, definitionum et declarationumde rebus fidei et morum, wyd. 36, Freiburg im Br. 1976.

EK - Encyklopedia katolicka, t. I-IX-, Lublin 1973-2002-

EP - M. J. Rouët de Journel, Enchiridion patristicum, Barcelona 1965.

FC - Jan Paweł II, Adhortacja apostolska Familiaris consortio o zadaniach rodziny chrześcijańskiej w świecie współczesnym (22 XI 1981), Watykan 1981.

GuL - "Geist und Leben", Zeitschrift für Aszese und Mystik, Würzburg 1947-

HV - Paweł VI, Encyklika papieża Pawła VI o zasadach moralnych w dziedzinie przekazywania życia ludzkiego ("Humanae vitae"), Kraków 1968.

Kapłaństwo - Kapłaństwo (Kolekcja"Communio" 3), red. S. Stancel, Poznań-Warszawa 1988.

KPK - Kodeks Prawa Kanonicznego (25 l 1983), Poznań 1983.

KKK - Katechizm Kościoła Katolickiego (11 X 1992), wyd. II poprawione, Poznań 2002.

KKKW - Kodeks Kanonów Kościołów Wschodnich promulgowany przez Papieża Jana Pawła II, tłum. L. Adamowicz, M. Dyjakowska, Lublin 2002.

LThK2 - Lexikon für Theologie und Kirche, I-X, zweite, völlig neu bearbeitete Auflage, red. J. Höfer, K. Rahner, Freiburg im Br. 1957-65.

LThK3 - Lexikon für Theologie und Kirche, dritte, völlig neu bearbeitete Auflage, red. W. Kasper, K. Baumgartner, H. Bürkle, K. Ganzer, K. Kertelge, W. Korff, P. Walter, Freiburg im Br., Basel, Rom, Wien 1993-

MRP - Mszał Rzymski dla Diecezji Polskich, wyd. 1, Poznań 1986.

NRTh - "Nouvelle revue théologique", Louvain 1869-1940, 1945-

OB - Obrzędy bierzmowania, Katowice 1975.

OCD - Obrzędy chrztu dzieci dostosowane do zwyczajów diecezji polskich, Katowice 1972, wyd. 2 poprawione, 1987.

OCM - Obrzędy sakramentu małżeństwa dostosowane do zwyczajów diecezji polskich, Katowice 1974, wyd. 2, 1986.

OCWD - Obrzędy wtajemniczenia chrześcijańskiego dorosłych dostosowane do zwyczajów diecezji polskich, Katowice 1988.

PG - Patrologia Graeca, wyd. J. P. Migne, 1857-1886.

PL - Patrologia Latina, wyd. J. P. Migne, 1844-1864.

POK - Pisma Ojców Kościoła, Poznań 1924-

QLP - "Les questions liturgiques et paroissiales" (od 1970 Questions liturgiques), Louvain 1910/11-41/42, 1946-

RBL - "Ruch Biblijny i Liturgiczny", Kraków 1948-

RSR - "Recherches de science religieuse", Paris 1910-

RT - "Roczniki Teologiczne", Lublin 1991-

RTK - "Roczniki Teologiczno-Kanoniczne", Lublin 1949-1990.

STB - Słownik teologii biblijnej, red. X. Leon-Dufour, tłum. K. Romaniuk, Poznań 1973.

STh - Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, I-III, t. I-XXXIV, Londyn 1962-1986.

STHŚO - "Studia Teologiczno-Historyczne Śląska Opolskiego" (1968-72 "Rocznik Teologiczny Śląska Opolskiego"), Opole 1968-

STV - "Studia Theologica Varsaviensia", Warszawa 1963-

SWD - Sobór Watykański II, Konstytucje, dekrety, deklaracje, Poznań 2002.

ThWNT - "Theologisches Wörterbuch zum Neuen Testament", begründet von G. Kittel, hg. von G. Friedrich (10 t.), Stuttgart 1933-1977.

WA - Martin Luter, Werke. Kritische Gesamtausgabe I-LX, Weimar 1883-1980.

WAL - "Wiadomości Archidiecezji Lubelskiej", Lublin.

Uwaga: Skróty biblijne według: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Poznań - Warszawa 1980.

Skróty dokumentów Vaticanum II według: Sobór Watykański II. Konstytucje, dekrety, deklaracje, Poznań 2002.

Z wdzięcznością dedykuję tę pracę wszystkim kapłanom, których spotkałem na swojej drodze życia. Niech Wam Bóg błogosławi!

Na okładce Gustave Doré, Ostatnia wieczerza, około 1866 r. (domena publiczna)

[1] Sobory powszechne. Punkty zwrotne w historii Kościoła, tłum. J. Zakrzewski, Kraków 2001, s. 326.

[2] S. C. Napiórkowski, Z Chrystusem w znakach. Zarys sakramentologii ogólnej, Niepokalanów 1995, s. 9.

[3] Por. Codex Iuris Canonici, Pii X Pontificis Maximi iussu digestus, Benedicti Papae XV auctoritate promulgatus, Roma 1917, Lib. III - De Rebus, kan. 726-1551.

[4] W. Kalinowski, J. Rychlicki, Dogmatyka katolicka, Poznań-Warszawa-Lublin 1957, s. 115.

[5] I. A. de Aldama, Theoria generalia sacramentorum, w: Sacrae theologiae summa, t. IV, Madrid 1951, s. 48-57; B. T. D'Argenlieu, La doctrine du caract?re sacramental de la "Somme", "Revue Thomiste", 12 (1929), s. 289-302; tenże, La doctrine d'Albert le Grand sur le caract?re sacramental, "Revue Thomiste", 2 (1928), s. 295-313, 479-496; L. Audet, Notre participation au sacerdoce du Christ: étude sur le caract?re sacramental, "Laval Théologique et Philosophique", 1 (1945), s. 5-16, 110-130; L. Billot, De Ecclesiae sacramentalis, t. I, Roma 1924, s. 151-169; I. Bonetti, Res et sacramentum nella concezione tomista dei sacramenti, "Divus Thomas" (Piacenza), 55 (1952), s. 228-237; B. Botte, C. Charlier, B. Capelle, A. Robeyns, Le sacerdoce des fid?les, Leuven 1934; E. Boularand, Caract?re sacramental et myst?re du Christ, NRTh 72 (1950), s. 252-274; L. Bouyer, La signification de la confirmation, Suppl. V. S. 29 (1954), s. 162-179; F. Brommer, Die Lehre von sakramentalen Charakter in der Scholastik bis Thomas von Aquin inclusive, Paderborn 1908, (Forschungen zur christlichen Literatur und Dogmengeschichte, VIII/2); A. Chavasse, Signification baptismale du car?me et de l'octave pascale, "La Maison-Dieu", 58 (1959), s. 27-38; St. Mc Cormick, The Configuration of the Sacramental Character, "The Thomist", (1944), s. 458-491; E. Doronzo, De charactere ut est res et sacramentum, "Revue d'Université d'Ottava", 6 (1936), s. 243-262; tenże, Le caract?re sacramental, "L'Ami du Clergé", 52 (1935), s. 737-749; B. Durst, De characteribus sacramentalibus,. Expositio methodologico - speculative, "Xenia Thomistica", 2 (1925), s. 541-581; I. L. Farine, Der sakramentale charakter, Freiburg (Br) 1904; F. Gillmann, Die Lehre vom sakramentalen Charakter, "Der Katholik", (1910), s. 215-218; tenże, Der sakramentale Charakter bei den Glossatoren, "Der Katholik", (1910), s. 300-313; L. Grollenberg, Thomas, Stud. Cath. 19 (1943), s. 141-148; N. Häring, Character, Signum und Signaculum. Die Entwicklung bis nach der karolingischen Renaissance, "Scholastik", 30 (1955), s. 481-512; tenże, Character, Signum und Signaculum. Der Weg von Petrus Damiani bis zur eigentlichen Aufnahme in die Sakramentenlehre im 12 Jahrhundert, "Scholastik", 31 (1956), s. 41-69; tenże, Character, Signum und Signaculum. Die Einführung in die Sakramententheologie des 12. Jh., tamże, s. 182-212; tenże, Saint Augustine's Use of the Word Character, "Mediaeval Studies", 14 (1952), s. 79-97; L. Hödl, Der Ursprung der Schuldefinition des sakramentalen Charakters in der Sentenzenglosse des Alexander von Hales, "Münchener theologische Zeitschrift", 7 (1955), s. 297n.; O. Laake, Über den sakramentalen Charakter, München 1903; A. Landgraf, Zur Frage der Wiederholbarkeit der Sakramente in der Frühscholastik, "Divus Thomas" (Fr), 29 (1951), s. 257-283; B. Leeming, Principles of Sacramental Theology, London 1955, s. 129-250; F. Lisowski, Charakter sakramentalny. Studium historyczno-dogmatyczne, Lwów 1918; F. Malmberg, Charakter und Kirche, "Bijdragen" 8 (1947), s. 239-253; F. Pancheri, Il carattere sacramentale. In una nova prospettiva, "Studia Patavina", 4 (1957), s. 459-472; W. Piątkiewicz, Mistyczne Ciało Chrystusa a charaktery sakramentalne, Kraków 1903; A. Plater-Zyberk, Nauka o charakterze sakramentalnym według świętego Tomasza z Akwinu, Warszawa 1937; N. Sanders, Duns Scotus over het character sacramentalis, Stud. Cath. 23 (1948), s. 39-42; A. Szafrański, Z badań nad charakterem sakramentalnym bierzmowania, RTK 2 (1955), s. 29-60; B. Welsford, Sacramental character and Priesthood in the Summa theologica of Aleksander of Hales, "Miscellanea Francescana", 4 (1961), s. 397-432; F. Vandenbroucke, Esprit Saint et structure ecclésiale selon la liturgie, QLP 39 (1958), s. 115-131.

[6] T. Schneider, Znaki bliskości Boga. Zarys sakramentologii, tłum. J. Tyrawa, Wrocław 1990, s. 5.

[7] A. Skowronek, Sakramenty w ogólności. Chrzest. Bierzmowanie, Włocławek 1995, s. 168.

[8] W. Granat, Sakramenty Święte, część I: Sakramenty w ogólności. Eucharystia, Lublin 1961, s. 99.

[9] Klemens Aleksandryjski zalecał chrześcijanom, by obierali sobie za pieczęcie gołębicę, rybę lub statek ze zwiniętymi żaglami, a nie postacie mitologiczne czy miecze. Por. Wychowawca (Paedagogus), III. 59,2, fragm. tłum. J. Słomka, w: Chrzest i pokuta w Kościele starożytnym. Antologia tekstów II-III w., oprac. J. Słomka, Kraków 2004, s. 76.

[10] J. Daniélou, Wejście w historię zbawienia. Chrzest i bierzmowanie, tłum. A. Kuryś, Kraków 1996, s. 64-65.

[11] Zdaniem Kazimierza Hoły niewłaściwe jest tłumaczenie wymienionego terminu w znaczeniu teologicznym przez identycznie brzmiący wyraz polski "charakter". Bowiem słowo "charakter" wskutek zastosowania w psychologii otrzymało w językach nowożytnych znaczenie bardzo odbiegające od sensu, jaki nadała mu w oryginale greckim i łacińskim teologia. Proponuje więc używanie terminu "znamię sakramentalne". Por. K. Hoła, Sakramenty w aspektach dziejoznawczych. Zarys sakramentologii katolickiej, cz. I: O sakramentach w ogólności, Kraków 1983, s. 64.

[12] M. Kishingoko, Le caract?re sacramentel dans l'initiation chretienne: théologie contemporaine. Essai de reformulation pour une inculturation africaine en milieu "SHI". Implications oecuméniques, Romae 1988.

[13] Z niewielkimi wyjątkami, o których wspomniano już wcześniej we wstępie.

[14] Jan Paweł II, Konstytucja apostolska Fidei depositum, w: Katechizm Kościoła Katolickiego, Poznań 1994, s. 7.

[15] S. C. Napiórkowski, Jak uprawiać teologię, Wrocław 2002, s. 172.

[16] 19 kwietnia 2005 roku kardynał J. Ratzinger został wybrany na papieża i przybrał imię Benedykta XVI. W niniejszej pracy pod uwagę zostanie wzięta ta część dorobku teologicznego tego wybitnego niemieckiego teologa, która powstała przed jego wyborem na Stolicę Apostolską. Stąd nawiązując do jego myśli i dzieł konsekwentnie będę używał nazwiska rodowego Ratzinger w odniesieniu do osoby Benedykta XVI.

[17] Według prof. T. Węcławskiego "najważniejsza część owoców pracy teologii systematycznej ostatnich stuleci powstała w tym właśnie języku". Ogród teologii niemieckiej. Rozmowa ks. prof. T. Węcławskiego z Jarosławem Borowcem z http://tygodnik.onet.pl/1546,1235371,dzial.html, 18.10.2005.

[18] J. Szymik, "...et sacrum characterem imprimi...". Historyczno-systematyczny zarys teologii charakteru sakramentalnego, w: Teologia na początek wieku, Katowice 2001, s. 164.

[1] H. Bourgeois, Sakramenty według Soboru Watykańskiego II, w: Znaki zbawienia, s. 212-213.

[2] Szczególne znaczenie dla odnowy teologicznej miała twórczość następujących teologów: O. Casela, T. de Chardin, M. D. Chenu, Y. Congara, J. Daniélou, R. Guardiniego, A. Jungmanna, A. G. Martimorta, H. de Lubaca, K. Rahnera, L. Scheffczyka, E. Schillebeeckxa, M. Schmausa, P. J. Schoonenberga i O. Semmelrotha. Por. J. Buxakowski, Zarys historii, s. 48-58.

[3] Spośród ważnych ośrodków teologicznych należy wymienić: neoscholastyczną szkołę uniwersytetu w Lowanium, ośrodek teorii rozwoju dogmatów w Saulchoir, ośrodek dogmatyczny z Nijmegen w Holandii, a także w Monachium, w Tybindze, w Montrealu, w Toronto, w Rzymie i we Fryburgu Szwajcarskim. Por. tamże, s. 55-56.

[4] Chrześcijańskie misterium kultyczne, tłum. A. J. Znak, Oleśnica 1992.

[5] G. Koch, Sakramentologia - zbawienie przez sakramenty, s. 77-79.

[6] Sakramenty według Soboru Watykańskiego II, s. 214.

[7] A. Skowronek, Dyskusje teologiczne XX wieku. Panorama teologii przed Soborem Watykańskim II, "Wiadomości KAI", 18. XI. 2001, s. 18.

[8] Die Kirche als Ursakrament, Franfurt a M. 1955.

[9] Christus - Sakrament der Gottesbegegnung, Mainz 1960.

[10] Kirche und Sakramente, Freiburg 1961.

[11] Kościół jako sakrament zbawienia, tłum. T. Mazuś, Warszawa 1980.

[12] Medytacje o Kościele, tłum. I. Białkowska-Cichoń, Kraków 1997 (wyd. oryginalne z 1952).

[13] H. Bourgeois, Sakramenty według Soboru Watykańskiego II, s. 215; Por. A. Kubiś, Soborowe zastosowanie sakramentalnej koncepcji Kościoła, CzST 7 (1979), s. 189-195; R. Rogowski, Sakramentalna struktura Kościoła w dokumentach Soboru Vaticanum II, CS 4 (1972), s. 117-139.

[14] H. Bourgeois, Sakramenty według Soboru Watykańskiego II, s. 216.

[15] Tamże.

[16] BF, VII/567.

[17] H. Bourgeois, Sakramenty według Soboru Watykańskiego II, s. 217-218.

[18] Mediator Dei, s. 46-47; AAS 39 (1947), s. 539.

[19] H. Bourgeois, Sakramenty według Soboru Watykańskiego II, w: Znaki zbawienia, s. 218-219.

[20] Mediator Dei, s. 63; AAS 33 (1947), s. 555.

[21] BF, VII/584.

[22] BF, VII/583.

[23] H. Bourgeois, Sakramenty według Soboru Watykańskiego II, s. 219-220.

[24] W. Dudek, Problem episkopatu w literaturze teologicznej w okresie Vaticanum I i Vaticanum II, AK 69 (1966), s. 182.

[25] Przemówienie Iubilate Deo, 8 maja 1960: AAS 52 (1960), s. 466.

[26] Kazanie w bazylice watykańskiej, 20 października 1963: AAS 55 (1963), s. 1014.

[27] H. Bourgeois, Sakramenty według Soboru Watykańskiego II, s. 222-223.

[28] G. Koch, Sakramentologia - zbawienie przez sakramenty, s. 80.

[29] Tamże, s. 80-81.

[30] W KL - 11 paragrafów o Eucharystii, 7 paragrafów o chrzcie.

[31] H. Bourgeois, Sakramenty według Soboru Watykańskiego II, s. 224.

[32] Por. Ratzinger J., Nauka Kościoła o Sacramentum ordinis, tłum. Z. Hanas, w: Kapłaństwo, s. 68-73.

[33] Sesja 23, kan. 1.

[34] L. Bouyer, Le sens de la vie sacerdotale, Paris 1960, s. 21; K. Rahner, Le premier point départ théologique d'une recherché pour déterminer l'essence du sacerdoce ministériel, ConcF 43 (1969), s. 81.

[35] J. Galot, Postać kapłana w świetle Soboru Watykańskiego II, tłum. L. Balter, w: Kapłaństwo, s. 278-279.

[36] W tekście pojawia się 125 razy termin presbyter, zaś rzeczowniki sacerdos, sacerdotium 32 razy, przymiotnik sacerdotalis 15 razy. Dekret pragnie mówić więc najpierw najpierw prezbiteracie, a nie o kapłaństwie, jak to czynił Sobór Trydencki.

[37] J. Galot, Postać kapłana, s. 284-285.

[38] H. Bourgeois, Sakramenty według Soboru Watykańskiego II, s. 227-228.

[39] Tamże, s. 228-229.

[40] G. Koch, Sakramentologia - zbawienie przez sakramenty, s. 79-80.

[41] "Posługa sakramentalna wymaga przepowiadania słowa, ponieważ są to sakramenty wiary, która rodzi się ze słowa i nim się karmi" (DP 4).

[42] H. Bourgeois, Sakramenty według Soboru Watykańskiego II, s. 231.

[43] Tamże, s. 232.

[44] Tamże, s. 232-237.

[45] Istnieją jeszcze liturgie: słowa (KL 7), liturgia godzin (KL 83-101) i sakramentalna (KL 61).

[46] H. Bourgeois, Sakramenty według Soboru Watykańskiego II, s. 237-238.

[47] W oryginale łacińskim numer 11 brzmi następująco: "Fideles per baptismum in Ecclesia incorporati, ad cultum religionis christianae charactere deputantur et, in filios Dei regenerati, fidem quam a Deo per Ecclesiam acceperunt coram hominibus profiteri tenentur".

[48] A. Grillmeier, Kommentar zum II. Kapitel: Dogmatische Konstitution über die Kirche, s. 184-185, w: LThK, t. XII, Das Zweite Vatikanische Konzil, Dokumente und Kommentare, t. 1.

[49] III, q. 63, a. 2.

[50] G. Ghirlanda, Biskupstwo i prezbiterat w "Lumen gentium", tłum. M. Brzezinka, w: Kapłaństwo, s. 77-78.

[51] W oryginale łacińskim pełne zdanie brzmi następująco: "Quare sacerdotium Presbyterorum initiationis christianae Sacramenta quidem supponit, peculiari tamen illo Sacramento confertur, quo Presbyteri, unctione Spiritus Sancti speciali charactere signantur et sic Christo Sacerdoti configurantur, ita ut in persona Christi Capitis agere valeant".

[52] F. Wulf, Kommentar zu Artikel 1-6: Dekret über Dienst und Leben der Priester, LThK, t. XIV, s. 149.

[53] Sakramenty Kościoła, tłum. L. Balter, Poznań 1998, s. 317.

[54] B. Nadolski, Pneumatologiczne aspekty liturgii Kościoła rzymsko-katolickiego, w: Duch, który jednoczy. Zarys pneumatologii, red. M. Marczewski, Lublin 1998, s. 320.

[55] W oryginale łacińskim tekst ten brzmi następująco: "Ex traditione enim, quae praesertim liturgicis ritibus et Ecclesiae tum Orientis tum Occidentis usu declaratur, perspicuum est manuum impositione et verbis consecrationis gratiam Spiritus Sancti ita conferri et sacrum characterem ita imprimi, ut Episcopi, eminentni ac adspectabili modo, ipsius Christi Magistra, Pastoris et Pontificis partes sustineant et in Eius persona agant".

[56] P. Neuner, Eklezjologia - nauka o Kościele, tłum. W. Szymona, Kraków 1999, s. 452 (Podręcznik Teologii Dogmatycznej, red. W. Beinert, traktat VII).

[57] M. Żurowski, Struktura organizmu Kościoła, w: Kościół w świetle Soboru, red. H. Bogacki, S. Moysa, Poznań 1968, s. 172-173; Por. R. Słupek, Jesteśmy Kościołem Trójjedynego Boga. Kolegialność Kościoła według Yves'a Congara, Lublin 2004, s. 179-187.

[58] "Każdy bowiem arcykapłan z ludzi brany, dla ludzi bywa ustanawiany w sprawach odnoszących się do Boga, aby składał dary i ofiary za grzechy".

[59] Christo incorporat.

[60] "Do Niego powinny się upodabniać wszystkie członki, aż ukształtuje się w nich Chrystus (por. Ga 4,19). Dlatego jesteśmy dopuszczeni do misteriów Jego życia, z Nim współukształtowani, razem z Nim umarli i razem z Nim wskrzeszeni z martwych, aż razem z Nim będziemy królować. Na ziemi jeszcze jako pielgrzymi, idąc Jego śladami wśród ucisków i prześladowań, jesteśmy złączeni z Jego cierpieniami, jak ciało z głową, współcierpiąc z Nim, abyśmy razem z Nim mieli udział w chwale".

[61] L. Balter, Teologiczne problemy chrztu dzieci, STV 13 (1975), nr 1, s. 11.

[62] J.-G. Page, Człowiek Boży, w: Kapłaństwo, s. 228.

[63] Tamże, s. 229.

[64] J. Galot, Postać kapłana, s. 286-287.

[65] Celibat pozwala na pełniejsze poświęcenie się zadaniom kapłańskim. Nie stanowi wyłącznie nakazu dyscyplinarnego, ale wynika w pewnym sensie z konsekracji kapłańskiej, pragnącej się "wyrażać" w sposób bardziej wolny i powszechny oraz udzielającej pełnego wymiaru w życiu uczuciowym osoby. Stanowi on dar, stąd wypływa obowiązek modlitwy błagalnej wiernych o udzielenie go Kościołowi. Por. tamże, s. 287-288.

[66] Lumen gentium w punkcie 34 wyjaśnia znaczenie ofiar duchowych: "Wszystkie (...) ich uczynki, modlitwy i apostolskie przedsięwzięcia, życie małżeńskie i rodzinne, codzienna praca, wypoczynek ducha i ciała, jeśli odbywają się w Duchu, a nawet utrapienia życia, jeśli są cierpliwie znoszone, stają się duchowymi ofiarami, miłymi Bogu przez Jezusa Chrystusa (por. 1 P 2,5). Ofiary te są składane z największą czcią Ojcu podczas sprawowania Eucharystii wraz z ofiarą Ciała Pańskiego. W ten sposób ludzie świeccy, jako pobożnie działający wszędzie czciciele Boga, właśnie świat uświęcają dla Niego".

[67] Rzeczywisty udział w kapłaństwie Chrystusa wpływa na wewnętrzną zmianę podmiotu tak dalece, że można spełniać czynności prawdziwie kapłańskie w sposób całkowicie pełnoprawny. Kapłaństwo stanowi właściwość nabytą osoby, jego źródłem i podstawą jest wszczepienie w kapłaństwo Chrystusa. L. Balter, Posoborowe spojrzenie na kapłaństwo, "Homo Dei" 40 (1971), s. 13-14. Por. tenże, Kapłan ministerialny w kapłańskiej wspólnocie Ludu Bożego, w: W kierunku prawdy, red. B. Bejze, Warszawa 1976, s. 177-188; tenże, Kapłaństwo Ludu Bożego, Warszawa 1982; R. Gerardi, Ministeri dei laici e sacramenti, Roma 1980; K. Nycz, Problem różnicy między kapłaństwem ministerialnym a wspólnym kapłaństwem wiernych w dokumentach II Soboru Watykańskiego, Lublin (mps AB KUL) 1977; W. Słomka, Kapłan pośród ludu kapłańskiego, Lublin 1993; A. Wolny, Kapłaństwo służebne i kapłaństwo wspólne w świetle nauki Soboru Watykańskiego II, Lublin (mps AB KUL) 1975.

[68] B. Przybylski uważał, że kapłaństwo wiernych wypływa z mocy charakteru sakramentalnego otrzymanego przy chrzcie i bierzmowaniu, stąd świeccy posiadają władzę skutecznego uczestniczenia w kulcie Kościoła, owocnego przyjmowania sakramentów, a zwłaszcza pełnego włączenia się w Ofiarę eucharystyczną. Kościół w ekonomii Bożej, AK 66 (1963), z. 1, s. 33; Współczesne tendencje w teologii życia wewnętrznego, AK 66 (1963), z. 2-3, s. 228.

[69] H. Bourgeois, Sakramenty według Soboru Watykańskiego II, s. 224.

[70] "Chrystusowe kapłaństwo, którego prezbiterzy prawdziwie stali się uczestnikami (...)".

[71] O. B. Przybylski, polski teolog czasu soborowego, uważał, że w pewnym stopniu do Kościoła przynależą bracia odłączeni, ważnie ochrzczeni, "a więc posiadający charakter Chrztu". Kościół w ekonomii..., s. 35.

[72] Por. K. Wolny, Sakramentalność sakry biskupiej w świetle Soboru Watykańskiego II, Lublin (mps AB KUL) 1975.

[73] G. L. Müller (Hg.), Der Diakonat - Entwicklung und Perspektiven. Studien der Internationalen Theologischen Kommission zum sakramentalen Diakonat, Bamberg 2004, s. 78.

[74] Sobór stwierdza, że będzie można w przyszłości przywrócić diakonat w Kościele łacińskim jako właściwy i trwały stopień hierarchiczny. Za zgodą Biskupa Rzymu będzie można udzielać diakonatu dojrzałym mężczyznom, również żyjącym w stanie małżeńskim (KK 29).

[75] A. Skowronek, Charakter sakramentalny, k. 76.

[76] Teologiczne problemy chrztu dzieci, STV 13 (1975), nr 1, s. 20.

[1] Otwartość na tradycję wschodnią (sakramentalna formuła bierzmowania), ustanowienie posług niezwiązanych ze święceniami (lektor, akolita).

[2] Poprzednia forma obrzędu chrztu małych dzieci była rażąco sztuczna. Dzieci traktowane były jak osoby dorosłe, prowadzono z nimi fikcyjny dialog, w którym ktoś inny za nie odpowiadał. B. Mokrzycki, Droga wtajemniczenia chrześcijańskiego, Warszawa 1983, s. 195. Por. S. Czerwik, J. Kudasiewicz, J. Łach, Skowronek A., Sakrament chrztu. Liturgia - Teologia - Pismo Święte, Katowice 1973; J. Jorissen, H. - B. Meyer, Die Taufe der Kinder, Wien-München 1972; Kopeć J., Chrzest dzieci, w: Misterium liturgii w KKK, red. J. Kopeć, Opole 1995, s. 41-50; S. Rojewski, Wymogi pastoralne nowego Ordo Baptismi, AK 78 (1972), s. 384-393; W. Schenk, Chrzest dzieci. Historia, teologia, wymogi duszpasterskie, RBL 26 (1973), s. 20-38; M. Tschuschke, Teologia chrztu dzieci według nowego rytu w aspekcie personalistycznym, RBL 25 (1972), s. 81-89.

[3] Drugie wydanie z 1987 r. zawiera zmiany wynikające z nowego Kodeksu Prawa Kanonicznego.

[4] Słownik łacińsko-polski, t. 3, red. M. Plezia, Warszawa 1959-1979, s. 89.

[5] J. Hadalski, Osobotwórczy charakter chrztu. Studium teologiczno-liturgiczne, Kraków 2006, s. 191.

[6] Pełny tekst numeru 4 brzmi następująco: "Ponadto chrzest jest sakramentem, przez który ludzie wchodzą do wspólnoty Kościoła i tworzą razem budowlę na mieszkanie Boga w Duchu Świętym, stają się królewskim kapłaństwem i świętym narodem. Chrzest jest także sakramentalnym węzłem jedności, łączącym wszystkich, którzy są nim naznaczeni. Ten niezmienny skutek w liturgii łacińskiej jasno wyraża sam obrzęd sakramentu, gdy w obecności ludu Bożego ochrzczonych namaszcza się krzyżmem. Ze względu na to wszyscy chrześcijanie najwyższą czcią powinni otaczać obrzędy chrztu i nikomu nie wolno powtórnie go udzielić, jeżeli został ważnie udzielony także przez braci odłączonych". OCD, Wprowadzenie ogólne, Katowice 2001, s. 10-11.

[7] W obrzędzie namaszczenia zawarte jest bogactwo znaczeniowe. Według B. Glinkowskiego (Sakramenty wtajemniczenia chrześcijańskiego, Poznań 2005, s. 36) namaszczenie katechumenów przed chrztem oznacza oczyszczenie i umocnienie, namaszczenie chorych uzdrowienie i pociechę, natomiast namaszczenie po chrzcie, podczas bierzmowania i święceń konsekrację. Por. I. de La Potterie, Namaszczenie, STB, s. 515-518.

[8] OCD, Wprowadzenie teologiczne i pastoralne, nr 20, 21, 22.

[9] Tamże, nr 24, p. 4.

[10] B. Mokrzycki, Droga wtajemniczenia, s. 215.

[11] Rytuał zawiera obrzęd przyniesienia do kościoła dziecka już ochrzczonego (nr 186-206), wówczas następuje namaszczenie krzyżmem. Został on ułożony na wypadek, gdy dziecko zostało ochrzczone z powodu niebezpieczeństwa śmierci.

[12] OCD, Wprowadzenie teologiczne i pastoralne, nr 3.

[13] OCD, Wprowadzenie ogólne, nr 2.

[14] "Bóg wszechmogący, Ojciec naszego Pana, Jezusa Chrystusa, który cię uwolnił od grzechu i odrodził z wody i z Ducha Świętego, On sam namaszcza ciebie krzyżmem zbawienia, abyś włączony(a) do ludu Bożego, wytrwał(a) w jedności z Chrystusem Kapłanem, Prorokiem i Królem na życie wieczne". OCD, nr 98 (por. nr 62).

[15] OCD, Wprowadzenie teologiczne i pastoralne, nr 19.

[16] Por. E. Bulanda, Wtajemniczenie chrześcijańskie, AK 67 (1965), s. 129-137; J. Buxakowski, Inicjacja chrześcijańska a życie wewnętrzne, AK 85 (1975), s. 3-14; R. Falsini, L'iniziazione cristiana e i suoi sacramenti, Milano 1986; A. Hamman, L'initiation chrétienne, Paris 1963; Cz. Krakowiak, Bierzmowanie w kontekście inicjacji chrześcijańskiej, AK 88 (1977), z. 2, s. 242-256; D. Mikulska, Rozumienie sakramentów inicjacji chrześcijańskiej w polskiej teologii posoborowej, Lublin (mps AB KUL) 1998; A. Nocent, Iniziazione cristiana, Roma 1972; tenże, Quaestiones de initiatione Christiana, Roma 1967-1968; M. Qualizza, Inicjacja chrześcijańska. Chrzest, Bierzmowanie, Eucharystia, tłum. M. Stebart, Kraków 2002; J. Saraiva Martins, I sacramenti dell'iniziazione cristiana, Roma 1988.

[17] OCD, nr 68 (por. nr 103).

[18] W modlitwie wiernych: "Prosimy Cię, abyś te dzieci (...) przez chrzest święty odrodził i włączył do Kościoła. (...) Prosimy Cię, aby się stały żywymi członkami Kościoła świętego", OCD, nr 47; w modlitwie błogosławieństwa wody: "Uświęć tę wodę, aby ci, których powołałeś, odrodzili się z Ducha Świętego i zostali włączeni do Twojego świętego ludu", OCD, nr 54; w obrzędzie przyjęcia dziecka celebrans pyta rodziców: "O co prosicie Kościół Boży dla N?". Pośród różnych odpowiedzi rytuał przewiduje następującą: "O przyjęcie do Kościoła", OCD, nr 37 (por. OCWD, nr 75); W obrzędzie przyniesienia do kościoła dziecka już ochrzczonego rodzice na pytanie celebransa, o co proszą Kościół Boży odpowiadają: "Aby parafia się dowiedziała, że dziecko zostało przyjęte do Kościoła", OCD, nr 188. Następnie celebrans mówi: "N., wspólnota chrześcijańska, (...) przyjmuje ciebie i zaświadcza, że zostałeś(aś) włączony(a) do Kościoła", OCD, nr 191.

[19] OCD, Obrzęd przyjęcia dzieci, nr 41.

[20] Symbolika obrzędów chrzcielnych omawiana jest w następujących publikacjach: G. Bereszyński, Symbolika chrzcielna, w: Chrzest na nowo odczytany, red. J. Decyk, Warszawa 2001, s. 103-116; J. Daniélou, Symbolika obrzędów chrzcielnych, tłum. Sz. Fedorowicz, Kraków 1998; M. Pisarzak, Symbolika i misterium chrztu świętego, CT 43 (1973), z. 4, s. 47-52; W. Schenk, Wtajemniczenie w liturgię chrztu i jego symbolikę, AK 68 (1965), s. 177-183.

[21] D. Michaelides, Sacramentum chez Tertulien, Paris 1970, s. 23.

[22] B. Mokrzycki, Droga wtajemniczenia, s. 227-229.

[23] Por. Cz. Krakowiak, Katechumenat chrzcielny dorosłych w Kościele posoborowym, Lublin 2003; tenże, Katechumeni i chrześcijanie, WAL 70 (1996), s. 233-241; tenże, Liturgia chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych, CT 60 (1990), z. 3, s. 123-134; tenże, Sakramenty wtajemniczenia chrześcijańskiego w nauczaniu i praktyce Kościoła po Vaticanum II, WAL 73 (1999), s. 133-146; tenże, Z teologii wtajemniczenia chrześcijańskiego, RBL 45 (1992), s. 65-74.

[24] Por. Krakowiak Cz., Założenia teologiczne Rytuału Obrzędy Wtajemniczenia Chrześcijańskiego Dorosłych., RT 43 (1996), z. 6, s. 5-20.

[25] OCWD, Wprowadzenie teologiczne i pastoralne, nr 30.

[26] "Spraw, aby (...) [katechumeni] odnowieni Jego [Chrystusa] mocą, dzięki Twojej łasce w pełni się upodobnili do Niego", OCWD, nr 95; Msza przy udzielaniu chrztu: "Panie, nasz Boże, Ty przez sakrament chrztu świętego upodobniłeś naszych braci (i siostry) do Twojego Syna", MRP 1986, s. 68"; czytanie mszalne w okazji chrztu dorosłych poza Wigilią Paschalną, Rz 8, 28-32, LM, t. 7, s. 41.

[27] Modlitwy egzorcyzmu zawierają prośbę, aby katechumeni "zostali członkami Kościoła świętego", OCWD, nr 115; "zostali zaliczeni do grona Jego [Chrystusa] uczniów na ziemi, a w niebie usłyszeli, że ich przyjmuje do swojego królestwa", OCWD, nr 117; w błogosławieństwach katechumenów, OCWD, nr 121, 122, 123, 374.1, 374.3; w rycie wpisania imienia: "Boże, (...) przyjmij wybranych do ludu nowego przymierza, aby stając się dziećmi obietnicy, przez łaskę otrzymali to, czego nie mogli osiągnąć mocą sił przyrodzonych", OCWD, nr 149. Temat włączenia do Kościoła poruszany jest także w tekstach mszalnych związanych z inicjacją chrześcijańską: "Otaczaj opieką przygotowanie katechumenów, których przez sakramenty życia wiecznego chcesz uczynić członkami swojego Kościoła", Msza na pierwsze skrutynium, modlitwa po Komunii, MRP 1986, s. 67"; "Niech się odrodzą z wody i Ducha Świętego i staną się członkami Twojego Kościoła", Msza na trzecie skrutynium, kolekta, MRP 1986, s. 65"; "Panie, nasz Boże, Ty przez sakrament chrztu świętego (...) włączyłeś ich do kapłańskiego ludu", Msza przy udzielaniu chrztu, modlitwa nad darami, MRP 1986, s. 68"; "Składamy ją [Ofiarę] Tobie także za tych, których odrodziłeś z wody i Ducha Świętego (...), aby ich włączyć w Mistyczne Ciało naszego Pana Jezusa Chrystusa", Msza z udzielaniem chrztu, Kanon rzymski, MRP 1986, s. 307*; "Pamiętaj Boże o nowo ochrzczonych, którzy dzisiaj przez chrzest zostali włączeni do Twojego ludu", Msza z udzielaniem chrztu, II Modlitwa eucharystyczna, MRP 1986, s. 318*; "Umocnij w wierności nowo ochrzczonych, którzy dzisiaj zostali włączeni do Twojego ludu przez odradzające obmycie", Msza z udzielaniem chrztu, III Modlitwa eucharystyczna, MRP 1986, s. 325*.

[28] In evangelium Johannis tractatus 44, 2; PL 35, 1715-1718.

[29] S. Maggiani, Il "carattere sacramentale" in alcuni "Ordines" della reforma liturgica conciliare, "Rivista liturgica", 86 (1999), s. 43-61.

[30] Por. U. Betti, Confermazione sigillo dello Spirito, "Notitiae", 7 (1971), s. 347-351; S. Czerwik, Refleksja teologiczna nad liturgią sakramentu bierzmowania, RBL 28 (1975), s. 32-44; R. Falsini, La cresima sigillo dello Spirito: Commento al nuovo rito e saggio teologico-pastorale, Milano 1972; Cz. Krakowiak, Aspekty teologiczne nowego Ordo Confirmationis, CT 44 (1974), z. 2, s. 82-92; B. Lewandowski, Wymogi pastoralne nowego obrzędu bierzmowania, AK 78 (1972), s. 394-409; W. Świerzawski, Duch Prawdy doprowadzi was do całej prawdy. Sakrament bierzmowania i obrzęd wtajemniczenia dorosłych, Wrocław 1984.

[31] Dotychczasowa formuła brzmiała: "N..., znaczę cię znakiem krzyża i umacniam cię krzyżmem zbawienia. W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego".

[32] Wersja polska za RBL 28 (1975), nr 1-2, s. 6. Tekst łaciński: "Sacramentum Confirmationis confertur per unctionem chrismatis in fronte, quae fit manus impositione, atque per verba: Accipe signaculum Doni Spiritus Sancti".

[33] Tamże.

[34] OB, s. 12.

[35] Pełny tekst tego punktu brzmi następująco: "Przez dar Ducha Świętego wierni zostają bardziej upodobnieni do Chrystusa i umocnieni, aby składali Mu świadectwo i budowali Jego ciało w wierze i miłości. Ich dusze otrzymują niezniszczalny charakter, czyli znamię Pańskie, tak że nie można powtarzać sakramentu bierzmowania". OB, s. 19.

[36] Praenotanda, nr 9, s. 23 - 24.

[37] OB, nr 22, s. 31.

[38] Tamże, nr 24, s. 33.

[39] B. Mokrzycki, Droga chrześcijańskiego, s. 304.

[40] OB, nr 26-27, s. 34; Por. A. Ochał, Namaszczenie w sakramencie bierzmowania (Dzieje i teologia obrzędu), w: Dojrzałość chrześcijańska, red. A. J. Nowak, W. Słomka, (Homo meditans XI), Lublin 1994, s. 15-35.

[41] C. Lesquivit, M. F. Lacan, STB, s. 656-657.

[42] B. Mokrzycki, Droga chrześcijańskiego, s. 305-306.

[43] S. Maggiani, Il "carattere sacramentale" in alcuni "Ordines" della reforma liturgica conciliare, "Rivista liturgica", 86 (1999), s. 43-61. Por. W. Świerzawski, Nazwałem was przyjaciółmi moimi. Sakrament kapłaństwa i obrzęd profesji zakonnej, Wrocław 1984.

[44] Drugie wydanie zostało uzupełnione wprowadzeniem teologiczno-pastoralnym. Zmieniony został układ księgi: na początku zamieszczono obrzęd święceń biskupa, który posiada pełnię kapłaństwa, dalej prezbiteratu i diakonatu. Niezmienione zostały słowa należące do natury sakramentu i wymagane do ważności jego sprawowania, ale zmieniono lub dodano pewne wyrażenia, sformułowania lub zdania.

[45] Pontyfikał rzymski. Odnowiony zgodnie z postanowieniem Świętego Soboru Powszechnego Watykańskiego II, wydany z upoważnienia papieża Pawła VI. Poprawiony staraniem papieża Jana Pawła II. Obrzędy święceń biskupa, prezbiterów i diakonów, wyd. II, Katowice 1999, Wprowadzenie ogólne, s. 13.

[46] Pontyfikał rzymski. Święcenia biskupa, nr 47.

[47] Podczas namaszczenia wypowiadane są następujące słowa: "Niech Bóg, który uczynił cię uczestnikiem najwyższego kapłaństwa Chrystusa, przeniknie cię olejem mistycznego namaszczenia i przez hojne błogosławieństwo duchowe zapewni owocność twojej posłudze". Pontyfikał rzymski. Święcenia biskupa, nr 49 lub 85.

[48] Tamże, nr 26.

[49] Pontyfikał rzymski. Święcenia prezbiterów, nr 101.

[50] Tamże, nr 112; modlitwa święceń, nr 131.

[51] Biskup namaszcza nowowyświęconemu prezbiterowi dłonie świętym krzyżmem, mówiąc: "Nasz Pan, Jezus Chrystus, którego Ojciec namaścił Duchem Świętym i mocą, niech cię strzeże, abyś uświęcał lud chrześcijański i składał Bogu Ofiarę". Pontyfikał rzymski. Święcenia prezbiterów, nr 133.

[52] Tamże, nr 113.

[53] "Zostają oni wyświęceni na prawdziwych kapłanów Nowego Przymierza, aby upodobnieni do Chrystusa, Najwyższego i Wiecznego Kapłana, i złączeni z kapłaństwem biskupów, głosili Ewangelię, kierowali ludem Bożym i oddawali cześć Bogu przede wszystkim przez składanie Ofiary Chrystusowej". Tamże, nr 123, por. nr 151.

[54] "Chrystus nie tylko obdarzył cały lud odkupiony królewskim kapłaństwem, lecz w swojej miłości dla braci wybiera ludzi, którzy przez święcenia otrzymują udział w Jego kapłańskiej służbie", nr 342, 343, 344.

[55] Pontyfikał rzymski. Święcenia diakonów, nr 176.

[56] Tamże, nr 187, 207.

[57] Fragment tekstu prefacji został wzięty z Mszału Rzymskiego dla Diecezji Polskich, Wydanie pierwsze, Pallottinum, Poznań 1986.

[58] "Ewangelizacja wtedy roztacza swe pełne bogactwo, kiedy doprowadza do ścisłego związku, albo raczej do nieustannej wzajemnej wymiany pomiędzy Słowem i Sakramentami. Jest jakimś nieporozumieniem przeciwstawiać sobie głoszenie Ewangelii i udzielanie Sakramentów - jak to się czasem zdarza. Wprawdzie pewien zwyczaj udzielania Sakramentów bez mocnego fundamentu katechetycznego o tych Sakramentach oraz katechezy tzw. globalnej, po największej części pozbawia je właściwej im skuteczności. Właściwym bowiem zadaniem ewangelizującego jest tak wykształcić w wierze, aby ona doprowadziła poszczególnych chrześcijan do Sakramentów, jako do Sakramentów wiary prawdziwie przeżywanych, a nie do gnuśnego ich przyjmowania lub czucia do nich odrazy".

[59] Przesłanie do wszystkich kapłanów Kościoła katolickiego, AAS 60 (1968), s. 468.

[60] Audiencja generalna 14.08.1968, w: Insegnamenti di Paolo VI (1968), s. 881. Por. V. Capprioli, Il carattere sacerdotale nel magistero di Paolo VI, w: Teologia del Sacerdocio 5, Burgos 1973, s. 265-289.

[61] Homilia wielkoczwartkowa, AAS 68 (1971), s. 276.

[62] Podczas wymiany listów z arcybiskupem Canterbury Ramseyem Paweł VI wyraził swoje przekonanie o niemożliwości wyświęcania kobiet w Kościele katolickim.

[63] Jan Paweł II opublikował następujące adhortacje poruszające problematykę sakramentalną: Catechesi tradendae (1979), Familiaris consortio (1981), Reconciliatio et paenitentia (1984).

[64] "Katecheza zachowuje nadal swój związek z sakramentami. Z jednej strony szczególną racją katechezy jest to, że przygotowuje ona do przyjęcia sakramentów, a każda katecheza prowadzi z konieczności do sakramentów wiary. Z drugiej strony nie może istnieć autentyczna praktyka sakramentalna, która by nie miała jakiegoś charakteru katechetycznego. Innymi słowy, życie sakramentalne ubożeje i bardzo szybko zostaje sprowadzone do zewnętrznego rytualizmu, jeśli nie jest oparte na pogłębionej znajomości znaczenia sakramentów, a sama katecheza, jeśli nie jest ożywiana życiem sakramentalnym, przybiera formę czystego intelektualizowania" (nr 23).

[65] Por. D. Sobkowicz, Kapłaństwo według adhortacji apostolskiej "Pastores dabo vobis", Lublin (mps AB KUL) 1993.

[66] nr 11.

[67] nr 15.

[68] nr 12.

[69] nr 21.

[70] nr 18, Orędzie Ojców Synodu do Ludu Bożego (28 października 1990), III: "L'Osservatore Romano", 29-30 października 1990 r.

[71] nr 19. Por. D. Misa, Pneumatologiczne ujęcie kapłaństwa w adhortacjach i listach Jana Pawła II, Lublin (mps AB KUL) 1996.

[72] "Dobry Pasterz nie porzuca swojej owczarni, lecz opiekuje się nią i chroni ją zawsze za pośrednictwem tych, którzy mocą ontologicznego uczestnictwa w Jego życiu i posłannictwie, spełniając w sposób wyjątkowy i widoczny związane z tym posłannictwem zadanie nauczyciela, pasterza i kapłana, działają w Jego zastępstwie" (nr 6).

[73] "Uświęceniu obiektywnemu, które dzięki Chrystusowi otrzymujemy w sakramencie wraz z darem Ducha Świętego, powinna odpowiadać świętość podmiotowa, w której biskup, z pomocą łaski, powinien coraz bardziej wzrastać poprzez sprawowanie swojej posługi. Przemiana ontologiczna dokonująca się za pośrednictwem konsekracji, jako upodobnienie do Chrystusa wymaga stylu życia, w którym przejawiałoby się "przebywanie z Nim". W konsekwencji, w Auli synodalnej wiele razy podkreślano wagę miłości pasterskiej, będącej owocem zarówno znamienia wyrytego przez sakrament, jak i związanej z nim łaski. Miłość jest niejako duszą posługi biskupa, który zostaje włączony w dynamizm pasterskiej pro-egzystencji, skłaniającej go, by żył jak Chrystus Dobry Pasterz, dla Ojca i dla braci, składając codziennie dar z samego siebie" (nr 11).

[74] "Ojcowie synodalni (...) przede wszystkim zwrócili uwagę na znamię otrzymane w sakramencie Chrztu i Bierzmowania, które od samego początku chrześcijańskiego życia, dzięki cnotom teologalnym pozwala człowiekowi wierzyć w Boga, pokładać w Nim nadzieję i kochać Go. Ze swej strony Duch Święty obdarza swymi darami, sprzyjając wzrastaniu w dobru przez praktykowanie cnót moralnych, które konkretyzują, także na sposób ludzki, życie duchowe. Mocą Chrztu, który biskup otrzymał, uczestniczy on, podobnie jak każdy chrześcijanin, w duchowości zakorzenionej w zjednoczeniu z Chrystusem i przejawiającej się w naśladowaniu Go według Ewangelii. Z tego powodu dzieli on powołanie wszystkich wiernych do świętości. Powinien więc pielęgnować życie modlitwy oraz głębokiej wiary i ponownie złożyć w Bogu całą swoją ufność, ofiarowując swoje świadectwo Ewangelii w posłusznym poddaniu się natchnieniom Ducha Świętego oraz żywiąc szczególne i synowskie nabożeństwo do Dziewicy Maryi, doskonałej mistrzyni życia duchowego. Każdy biskup upodabnia się do Chrystusa, by miłować Kościół miłością Chrystusa Oblubieńca i być w Kościele sługą jego jedności, czyli aby ten Kościół czynić "Ludem zjednoczonym jednością Ojca i Syna, i Ducha Świętego"" (nr 13).

[75] Jan Paweł II wspominał o charakterze sakramentalnym kapłaństwa w następujących listach do kapłanów: Kapłaństwo służebne z 8 kwietnia z 1979 r.; Tajemnica i kult Eucharystii z 24 lutego 1980 r.; Modlitwa dla kapłanów Kościoła z 25 marca 1982 r.; Św. Jan Maria Vianney - wzór dla wszystkich kapłanów z 16 marca 1986 r.; Kapłan został wybrany "dla świata" z 12 marca 1989 r.; Duch Święty a kapłani z 12 kwietnia 1990 r.; Tożsamość kapłana z 10 marca 1991 r.; Wierni zadaniu Wieczernika z 23 marca 2000 roku.

[76] List Ojca Świętego Jana Pawła II do Kapłanów na Wielki Czwartek 1979 r., Watykan 1979, nr 7; List... z 1991 r., nr 1.

[77] List... z 1990 r., nr 1.

[78] List... z 1979 r., nr 3.

[79] List... z 1989 r., nr 3.

[80] List... z 1979 r., nr 4.

[81] Tamże, nr 5.

[82] Tamże, nr 7.

[83] List... z 2000 r., nr 5.

[84] List... z 1989 r., nr 5.

[85] List... z 1991 r., nr 3.

[86] List... z 1986 r., nr 10.

[87] List... z 1980 r., nr 2.

[88] List... z 1982 r., nr 1. Por. S. Siuzdak, Kapłaństwo sakramentalne a misterium Eucharystii w świetle Listów Ojca Świętego Jana Pawła II do kapłanów na Wielki Czwartek w latach 1979-1991, Lublin (mps AB KUL) 1992.

[89] List... z 1991 r., nr 3.

[90] List... z 1980 r., nr 8.

[91] Wybór listów Ojca Świętego Jana Pawła II, Kraków 1997, s. 209.

[92] Katechezy cyt. za: Jan Paweł II, Wierzę w Kościół. Jeden, święty, powszechny i apostolski, Watykan 1996.

[93] Katecheza 24 z 12.2.1992 r., Kościół tajemnicą komunii w świętości; Katecheza 25 z 18.3.1992 r., Kościół jako wspólnota kapłańska; Katecheza 27 z 1.4.1992 r., Bierzmowanie w Kościele - wspólnocie kapłańskiej i sakramentalnej; Katecheza 39 z 30.9.1992 r., Biskupstwo - sakrament święceń; Katecheza 55 z 31.3.1993 r., Prezbiterat - służebne uczestnictwo w kapłaństwie Chrystusa; Katecheza 60 z 26.5.1993 r., Prezbiter człowiekiem poświęconym Bogu; Katecheza 74 z 13.10.1993 r., Funkcje diakona w posłudze duszpasterskiej, Katecheza 75 z 20.10.1993 r., Zarys duchowości diakona, Katecheza 76 z 27.10.1993 r., Kościelna tożsamość świeckich, Katecheza 81 z 15.12.1993 r., Uczestnictwo świeckich w kapłaństwie Chrystusowym.

[94] Św. Paweł nazywa chrześcijan świętymi (por. Rz 1, 7; 1 Kor 1, 2; 2 Kor 1, 1).

[95] Katecheza 26, Chrzest w Kościele - wspólnocie kapłańskiej i sakramentalnej, w: Wierzę w Kościół, s. 122.

[96] Katecheza 24, Kościół tajemnicą komunii w świętości, w: Wierzę w Kościół, s. 111.

[97] "Chrystus bowiem (...) raz umarł za grzechy, sprawiedliwy za niesprawiedliwych, aby was do Boga przyprowadzić; zabity wprawdzie na ciele, ale powołany do życia Duchem" (1 P 3, 18).

[98] Katecheza 24, Kościół tajemnicą komunii w świętości, w: Wierzę w Kościół, s. 111-113.

[99] Katecheza 26, Chrzest w Kościele - wspólnocie kapłańskiej i sakramentalnej, w: Wierzę w Kościół, s. 123.

[100] Katecheza 24, Kościół tajemnicą komunii w świętości, w: Wierzę w Kościół, s. 112.

[101] Katecheza 26, Chrzest w Kościele - wspólnocie kapłańskiej i sakramentalnej, w: Wierzę w Kościół, s. 124.

[102] "Dzięki wspólnotowemu świadectwu wiary w Kościele rozwija się i jest przekazywany zmysł wiary, poprzez który Lud Boży uczestniczy w prorockiej funkcji Chrystusa. Jest on wzbudzany i podtrzymywany przez Ducha Prawdy. Ogół wiernych, posiadających namaszczenie, niezachwianie trwa przy wierzę, nie może w niej zbłądzić i ujawnia powszechną zgodność w sprawach wiary i obyczajów". Katecheza 32, Świadectwo wiary w Kościele - wspólnocie prorockiej, w: Wierzę w Kościół, s. 149-152.

[103] Katecheza 34, Świadectwo nadziei w Kościele - wspólnocie prorockiej, w: Wierzę w Kościół, s. 159.

[104] Katecheza 76, Kościelna tożsamość świeckich, w: Wierzę w Kościół, s. 368.

[105] Katecheza 81, Uczestnictwo świeckich w kapłaństwie Chrystusowym, w: Wierzę w Kościół, s. 387-389.

[106] Katecheza 25, Kościół jak wspólnota kapłańska, w: Wierzę w Kościół, s. 115.

[107] Katecheza 26, Chrzest w Kościele - wspólnocie kapłańskiej i sakramentalnej, w: Wierzę w Kościół, s. 123; Katecheza 81, Uczestnictwo świeckich w kapłaństwie Chrystusowym, w: Wierzę w Kościół, s. 388.

[108] Katecheza 24, Kościół tajemnicą komunii w świętości, w: Wierzę w Kościół, s. 114.

[109] Jan Paweł II wskazuje na odrębność sakramentu chrztu i bierzmowania przywołując wypowiedź Akwinaty: "Sakrament bierzmowania jest niejako ukoronowaniem chrztu: w tym sensie, że jeśli w chrzcie - według św. Pawła - chrześcijanin zostaje uformowany jako budowla duchowa (por. 1 Kor 3, 9) i zostaje napisany jako list duchowy (por. 2 Kor 3, 2-3), w sakramencie bierzmowania ta budowla duchowa zostaje konsekrowana na świątynię Ducha Świętego, a ten list zostaje opieczętowany znakiem krzyża" (STh III, q. 72, a. 11).

[110] Katecheza 27, Bierzmowanie w Kościele - wspólnocie kapłańskiej i sakramentalnej, w: Wierzę w Kościół, s. 127-128.

[111] Katecheza 39, Biskupstwo - sakrament święceń, w: Wierzę w Kościół, s. 185.

[112] Katecheza 55, Prezbiterat - służebne uczestnictwo w kapłaństwie Chrystusa, w: Wierzę w Kościół, s. 265-269.

[113] Katecheza 60, Prezbiter człowiekiem poświęconym Bogu, w: Wierzę w Kościół, s. 290-294.

[114] Katecheza 65, Logika konsekracji w celibacie kapłańskim, w: Wierzę w Kościół, s. 313-317.

[115] Katecheza 70, Więzi prezbiterów ze współbraćmi w kapłaństwie, w: Wierzę w Kościół, s. 339.

[116] Katecheza 74, Funkcje diakona w posłudze duszpasterskiej, w: Wierzę w Kościół, s. 359.

[117] Katecheza 75, Zarys duchowości diakona, w: Wierzę w Kościół, s. 360-364.

[118] Katecheza 24, Kościół tajemnicą komunii w świętości, w: Wierzę w Kościół, s. 114; Katecheza 26, Chrzest w Kościele - wspólnocie kapłańskiej i sakramentalnej, w: Wierzę w Kościół, s. 122; Katecheza 27, Bierzmowanie w Kościele - wspólnocie kapłańskiej i sakramentalnej, w: Wierzę w Kościół, s. 127.

[119] Katecheza 24, Kościół tajemnicą komunii w świętości, w: Wierzę w Kościół, s. 113; Katecheza 26, Chrzest w Kościele - wspólnocie kapłańskiej i sakramentalnej, w: Wierzę w Kościół, s. 122.

[120] W 1993 roku biuro studiów doktrynalnych episkopatu francuskiego poruszyło temat urzędów związanych ze święceniami we wspólnocie Kościoła. Les minist?res ordonnés dans une Église communion, DC 90 (1993), s. 420-429. Podobny temat o sakramencie kapłaństwa podjęli biskupi holenderscy. O kapłaństwie, DC 89 (1992), s. 833-846.

[121] "Dziś mamy obowiązek zbadać na nowo źródła niekontrolowanych nieraz poglądów (dotyczących, na przykład, jakiejś stałej, niezmiennej jakości, z którą się niekiedy wiążą roszczenia kleru do wyższej pozycji względem świeckich) oraz rzeczywisty sens tradycyjnych opinii odróżnić od pewnych ich interpretacji", s. 54n., cyt. za: P. Neuner, Eklezjologia - nauka o Kościele, s. 466.

[122] Schreiben der deutschen Bischöfe über das priesterliche Amt. Eine biblisch-dogmatische Handreichung, Trier 1969, nr 33.

[123] Synod Biskupów został ustanowiony przez Pawła VI na mocy motu proprio Apostolica sollicitudo z 15 września 1965 r. W rozważaniu poprzedzającym modlitwę Anioł Pański 22 września 1974 r. Paweł VI dał następującą definicję Synodu Biskupów: "Jest to instytucja Kościoła, którą ustanowiliśmy po Soborze Watykańskim II - badając znaki czasu, a zwłaszcza starając się zrozumieć głębiej Boże zamysły i konstytucję Kościoła katolickiego - aby umocnić jedność i współpracę biskupów całego świata ze Stolicą Apostolską poprzez wspólną refleksję nad stanem Kościoła i rozwiązywanie problemów związanych z jego misją".

[124] STh III, q. 31, a. 8.

[125] Bischofssynode 1971. Das Priesteramt, wpr. J. Höffner, tłum. i kom. H. U. von Balthasar, Einsiedeln 1972, s. 46n.

[126] Synod biskupów (1971), I. De sacerdotio ministeriali, I, 5, AAS 63 (1971), s. 907n. Por. J. Buxakowski, Dialog o kapłaństwie przed III Synodem Biskupów, Studia Pelplińskie 2(1971), s. 189-202.

[127] Przemówienie na zakończenie Synodu Biskupów (27 X 1990), 4: "L'Osservatore Romano", 28 X 1990 r.

[128] W trosce o pełnię wiary. Dokumenty Kongregacji Nauki Wiary 1966-1994, oprac. i tłum. J. Królikowski, Z. Zimowski, Tarnów 1997, s. 212.

[129] Kongregacja Nauki Wiary, Deklaracja o dopuszczeniu kobiet do kapłaństwa urzędowego, w: W trosce o pełnię wiary, s. 110n. Wcześniej w 1976 roku Papieska Komisja Biblijna stwierdziła, że "nie ma w Piśmie Świętym wystarczających wskazówek, by rozstrzygnąć tę kwestię", za: H. Bourgeois, Sakramenty po Soborze Watykańskim II, s. 260.

[130] H. Küng w książce "Die Kirche" twierdził, że Eucharystia, przynajmniej w przypadkach konieczności, mogłaby być ważnie sprawowana przez ochrzczonych nieposiadających święceń kapłańskich. Kongregacja Nauki Wiary w Deklaracji w sprawie dwóch książek profesora Hansa Künga z 15.02.1975 roku wskazuje, że ten pogląd nie jest zgodny z nauką Soboru Laterańskiego IV i Soboru Watykańskiego II. Edward Schillebeeckx OP w latach 1979-1980 opublikował dwa studia na temat urzędu w Kościele: Basis en Ambt (Podstawa urzędu, Nelissen, Bloemendal 1979, s. 43-90) oraz Kerkelijk Ambt (Urząd w Kościele, 1980). W tych dwóch pismach utrzymywał "dogmatyczną możliwość" "nadzwyczajnego szafarza" Eucharystii, w takim sensie, że wspólnoty chrześcijańskie pozbawione kapłanów mogłyby wybrać spośród siebie przewodniczącego, który tylko na mocy tego faktu byłby w pełni uprawniony do przewodniczenia życiu tej wspólnoty, a więc i do konsekrowania Eucharystii, nie przyjmując święceń sakramentalnych w sukcesji apostolskiej (W tej sprawie interweniowała Kongregacja Nauki Wiary: por. List do o. Edwarda Schillebeeckxa OP z 13 czerwca 1984 roku dotyczący jego książki Kerkelijk Ambt). W kolejnej książce teologa, Pleidooi voor mensen in der Kerk (Melissen, Baarn 1985) list Kongregacji Sacerdotium ministeriale stał się przedmiotem analizy krytycznej. W związku z tym Kongregacja Nauki Wiary w Informacji o książce o. Edwarda Schillebeeckx'a OP "Pleidooi voor mensen in der Kerk" z 15.09.1985 roku stwierdziła, że koncepcja urzędu, prezentowana przez Profesora Schillebeeckx'a, pozostaje w sprzeczności z nauczaniem Kościoła w ważnych punktach.

[131] Por. J. Ratzinger, Zur "Instruktion zu einigen Fragen über die Mitarbeit der Laien am Dienst der Priester", "L'Osservatore Romano" (niem. wyd.), nr 19 (8 V 1998), s. 6.

[132] Sacerdotium ministeriale, III, nr 4.

[133] Jan Paweł II, List apostolski "Dominicae cenae" (24 lutego 1980), nr 8: AAS 72 (1980), s. 128-129.

[134] nr 2.

[135] nr 3.

[136] nr 4.

[137] nr 5.

[138] nr 6.

[139] "Przez charakter sakramentalny zostają uzdolnieni do tego, aby spełniać czynności skuteczne na zasadzie uczestnictwa w działaniu Boga. Kapłan na mocy sakramentalnej konsekracji upodobniony do Chrystusa, trwa we wspólnocie Ludu Bożego, uczestnicząc we właściwy sobie sposób i w harmonii ze strukturą hierarchiczną kościelnej społeczności, w troistym urzędzie munus Christi. Działając in persona Christi Capitis, prezbiter karmi Lud Boży i prowadzi go ku świętości. Stąd wynika "potrzeba świadectwa wiary ze strony prezbitera w całym jego życiu, a zwłaszcza w sposobie pojmowania i sprawowania sakramentów". Trzeba tu przypomnieć znaną naukę podjętą przez Sobór Watykański II, według którego: "łaska Boża może dokonywać dzieła zbawienia przez niegodnych także szafarzy, to jednak Bóg woli okazywać swoje cudowne dzieła zwykłą drogą przez tych, którzy stawszy się bardziej uległymi poruszeniom i kierownictwu Ducha Świętego, mogą ze względu na swe ścisłe zjednoczenie z Chrystusem i świętość życia powiedzieć z Apostołem: "żyję już nie ja, ale żyje we mnie Chrystus" (Ga 2,20)". W celebracjach sakramentalnych prezbiterzy działają jako słudzy Chrystusa, uczestniczący w szczególny sposób w Jego kapłaństwie mocą Ducha Świętego. Są to czynności kultyczne o wyjątkowym znaczeniu dla nowej ewangelizacji". Prezbiter - głosiciel słowa..., rozdział III, nr 1, Poznań 1999.

[140] Wstęp, nr 4.

[141] Wstęp, nr 5.

[142] Wstęp, nr 5.

[143] Wstęp, nr 2.

[144] Od wiary do teologii. Dokumenty Międzynarodowej Komisji Teologicznej, 1969-1996, Kraków 2000, s. 13-14.

[145] "Zstąpienie Ducha Świętego w konsekracji kapłańskiej jest zatem źródłem misji i władzy kapłana, jednocześnie jest źródłem wewnętrznej łaski, początkiem głębokich przemian. Ustala tych, którzy Go otrzymują, w ostatecznym stanie, jak świadczą o tym prawie wszystkie liturgie, które zawierają ryt święceń przez gest czy proklamację potwierdzającą, że jest on definitywnie przynależny przez naznaczenie albo przez namaszczenie, które jest niezatartym znakiem. Czyni ono wyświęconych wybranymi (liturgie używają słowa aphorizô i jego tłumaczeń z Dz 13, 2); i bierze ich całych, aby konsekrować ich dla misji", Międzynarodowa Komisja Teologiczna, Le minist?re sacerdotal, Paris 1971, s. 82-83.

[146] W czterech paragrafach poruszane są następujące tematy: 1. Dwa rodzaje uczestnictwa w kapłaństwie Chrystusa; 2. Relacja pomiędzy jednym i drugim kapłaństwem; 3. Podstawa sakramentalna jednego i drugiego kapłaństwa; 4. Właściwe powołanie wiernych świeckich. Od wiary do teologii. Dokumenty Międzynarodowej Komisji Teologicznej, s. 220-225.

[147] Por. L. Adamowicz, Wprowadzenie do prawa o sakramentach świętych, Lublin 2002; L. Adamowicz, Wprowadzenie do prawa o sakramentach świętych według Kodeksu Prawa Kanonicznego oraz Kodeksu Kanonów Kościołów Wschodnich, Lublin 1999; E. Przekop, Sakramenty święte w prawie katolickim Kościołów Wschodnich, Lublin 1979.

[148] KKKW w kanonie 672 podaje jedynie, że sakramenty chrztu, chryzmacji oraz święceń nie mogą być powtarzane.

[149] KKKW w kanonie 675 nie wspomina o charakterze sakramentalnym, ale stwierdza, że w chrzcie człowiek zostaje "zrodzony do nowego życia, obleka się w Chrystusa i zostaje włączony do Kościoła, który jest Jego Ciałem".

[150] Komentatorzy stwierdzają, że tzw. wystąpienie z Kościoła jest tylko oświadczeniem złożonym wobec władz państwowych i powodującym pewne skutki prawne w zakresie prawa cywilnego. Wobec takiego oświadczenia władze cywilne nie uważają danego człowieka za członka Kościoła i nie wymagają od niego np. płacenia podatku kościelnego. Możliwe jest odstąpienie od Kościoła formalnym aktem (por. kan. 1086, 1117, 1124), co powoduje określone skutki prawne, ale w żadnym wypadku nie jest tożsame z utratą przynależności do Kościoła. Por. B. Zubert, Chrzest - podstawą nowej podmiotowości prawnej, w: Chrzest, s. 147.

[151] L. Adamowicz, Wprowadzenie do prawa o sakramentach świętych według Kodeksu Prawa Kanonicznego oraz Kodeksu Kanonów Kościołów Wschodnich, Lublin 1999, s. 228-229.

[152] Mocniejsze zaakcentowanie roli Ducha Świętego niż w tekstach soborowych, wyszczególnione i wyakcentowane zostają nazwy i skutki sakramentów. H. Bourgeois, Sakramenty po Soborze Watykańskim II, s. 250-251.

[153] J. Sermak pisze o szczególnej pieczęci wybrania. Bogactwo sakramentów. Katechizm Kościoła katolickiego o sakramentach, Kraków 2002, s. 25.

[154] KKK cytuje w tym miejscu św. Ireneusza z dzieła Demonstratio apostolica, 3.

[155] Por. Cz. Krakowiak, Bierzmowanie jako sakrament inicjacji chrześcijańskiej według Katechizmu Kościoła Katolickiego, WAL 71 (1997), s. 479-487; tenże, Bierzmowanie w Katechizmie Kościoła Katolickiego, w: Misterium liturgii w KKK, red. J. Kopeć, Opole 1995, s. 63-92; tenże, Skutki sakramentu bierzmowania według KKK, WAL 72 (1998), s. 161-170.

[156] KK 21, 28, 29; DP 2.

[157] KPK, kan. 290-293: 1336, §1. §3. §5; 1338, §2.

[158] Autorzy KKK w punkcie 1295 przedstawiają, powołując się na teksty biblijne, różnorodne znaczenia tego wyrazu. Jest to symbol osoby (Rdz 38, 18; Pnp 8, 6), znak jej autorytetu (Rdz 41, 42) oraz oznaczenie posiadanego przedmiotu (Pwt 32, 34). Znakiem wodza naznaczano żołnierzy, natomiast znakiem właściciela oznaczano niewolników. Pieczęć potwierdzała autentyczność sporządzonego aktu prawnego (1 Krl 21, 8), dokumentu (Jr 32, 10) oraz zabezpieczała jego tajność (Iz 29, 11).

[159] W numerze 1467 termin "pieczęć sakramentalna" występuje w innym znaczeniu - jako obowiązek do zachowania absolutnej tajemnicy przez spowiednika odnośnie do grzechów wyznanych przez penitentów. To, co penitent wyznał kapłanowi, zostaje "zapieczętowane" przez sakrament.

[160] Zwłaszcza w okresie patrystycznym chrzest bywał określany jako pieczęć. KKK w numerze 1216, cytując św. Grzegorza z Nazjanzu, pisze, że chrzest jest pieczęcią, "ponieważ strzeże nas i jest znakiem panowania Boga".

[161] Inne wymieniane symbole w KKK (nr 694-701) to: woda, namaszczenie, ogień, obłok i światło, ręka, palec, gołębica.

[162] W numerze 1183 czytamy, że "święte krzyżmo (myron), służące do namaszczania, jest znakiem sakramentalnym pieczęci daru Ducha Świętego; tradycyjnie jest przechowywane i czczone w jakimś bezpiecznym miejscu świętym (...)".

[163] Paweł VI, Konstytucja apostolska "Divinae consortium naturae". Por. RBL 28 (1975), nr 1-2, s. 6.

[164] Autorzy, pisząc o charakterze sakramentalnym, używają następujących czasowników: "naznaczyć" (naznaczeni) (nr 1274, 1563, 1570), "wyciskać" (wyciska, wyciskane) (nr 1280, 1304, 1558), "otrzymać" (nr 1273), "opieczętować" (chrzest opieczętowuje) (nr 1272).

[165] Autorzy KKK podają w numerze 698 i 1274 odniesienia biblijne Ef 4, 30, a w przypisie Ef 1, 13-14; 2 Kor 1, 21-22.

[166] Demonstratio apostolica, 3.

[167] Epistulae, 98, 5: PL 33, 362.

[168] Por. W. Hryniewicz, Duch Święty, Sakramenty, Człowiek. Ku spotkaniu tradycji chrześcijaństwa Wschodu i Zachodu, "Znak" 32 (1980), s. 1203-1221; W. Nyssen, Przyjdźcie i przyjmijcie światło! Chrzest i bierzmowanie w Kościele prawosławnym, tłum. A. Parzonko, ComP 12 (1992) 2, s. 44-61; N. Zernow, Kult i sakramenty na chrześcijańskim Wschodzie, w: tenże, Wschodnie chrześcijaństwo, tłum. J. S. Łoś, Warszawa 1967, s. 177-200.

[169] Por. U. Hahn, Sakramente, Gütersloh 2001; U. Kühn, Sakramente, Gütersloh 1985 (HSTh 11); A. Skowronek, Sakrament in der evangelischen Teologie der Gegenwart, Münster 1971; G. Wenz, Einführung in die evangelische Sakramententheologie, Darmstadt 1988.

[170] Por. Amt und Ordination im Verständnis evangelischer Kirchen und ökumenischer Gespräche. Eine Dokumentation im Auftrage der Arnoldshaimer Konferenz, wyd. A. Burgsmüller, R. Frieling, Gütersloh 1974; R. Hempelmann, Sakrament als Ort der Vermittlung des Heils. Sakramententheologie im evangelisch-katholischen Dialog, Göttingen 1991; S. C. Napiórkowski, Sakrament chrztu w dialogach międzykościelnych, w: Chrzest na nowo odczytany, red. J. Decyk, Warszawa 2001, s. 25-46; B. Neumann, Sakrament und Ökumene. Studien zur deutschsprachigen evangelischen Sakramententheologie der Gegenwart, Paderborn 1997; Sakrament kapłaństwa w sakramentalnej strukturze Kościoła - Dokument Międzynarodowej Komisji Mieszanej do Spraw Dialogu Ekumenicznego między Kościołem rzymskokatolickim i Kościołem prawosławnym, tłum. W. Hryniewicz, AK 112 (1989) s. 98-107.

[171] Por. R. Sobański, Chrzest jako podstawa jedności Kościoła, Warszawa 1971; A. Bea, Die Einheit der Christen, Probleme und Prinzipien, Hinweise und Mittel, Verwirklichungen und Aussichten, Freiburg 1963.

[172] Z. J. Kijas, Odpowiedzi na 101 pytań o ekumenizm, Kraków 2004, s. 84-85.

[173] Kościół katolicki podobne uzgodnienia podpisał z Kościołem Ewangelicko-Augsburskim (11 maja 1979 r.), z Kościołem Ewangelicko-Reformowanym (20 lutego 1979 r.); z Kościołem Metodystycznym (5 listopada 1978 r.); z Kościołem Starokatolickim Mariawitów (15 listopada 1978 r.) oraz z Kościołem Polskokatolickim (7 maja 1980 r.). Tamże, s. 85.

[174] Sakrament chrztu znakiem jedności. Deklaracja Kościołów w Polsce na progu trzeciego tysiąclecia. Deklarację podpisały: Kościół rzymskokatolicki, Autokefaliczny Polski Kościół Prawosławny, Kościół Ewangelicko-Augsburski, Kościół Ewangelicko-Metodystyczny, Kościół Ewangelicko-Reformowany, Kościół Polskokatolicki, Kościół Starokatolicki Mariawitów. Pełny tekst Deklaracji można znaleźć w: S. C. Napiórkowski, Sakrament chrztu w dialogach międzykościelnych, s. 41-43.

[175] Stanowisko Rady Kościoła Chrześcijan Baptystów w RP w sprawie dokumentu pt. Chrzest - sakrament jedności. Deklaracja Kościołów w Polsce na progu Trzeciego Tysiąclecia, w: http://www.baptysci.pl/o_kosciele.php?subaction=showfull&id=1093207374&archive=&start_from=&ucat=2&, 21.11.2006.

[176] Bałakier E., Sakramentologia starokatolicka, Warszawa 1990, s. 38.

[177] WA 34 I, 97, 25: "Jeśli wypadłeś z łodzi, znów do niej wracaj. To jest wieczny dar, character indelebilis. Słowo Boże nie pada dlatego, żebym (zaraz) odpadł i nie wierzył. Rz 3" (tłum. D. Z.).

[178] "nicht als Lehrform, sondern als diese den Getauften zugeteilte Bestätigung und Ausrüstung (zur Verherrlichung Gottes im Aufbau der Kirche Jesu Christi) zu verstehen. Sie ist wirklich ein Unzerstörbares, auf das er unter allen Umständen anzusprechen ist und an das er sich unter allen Umständen halten darf". Die kirchliche Lehre von der Taufe, Zurich 1947, s. 47.

[179] "Der Getaufte bleibt von dieser speziellen Zusage, nämlich Gottes Wort an eine bestimmte Person, gezeichnet - im Sinne eines bleibenden Trostes, einer spezifischen Verpflichtung". Sakramente (HSTh 11), s. 249.

[180] Theologische Erwägungen der Kammer für Theologie zum Dienst der evangelischen Kirche an den aus ihr Ausgetretenen, Taufe und Kirchenaustritt, Hannover 2000, w: http://www.ekd.de/EKD-Texte/2129_kirchenaustritt_2000_taufe3.html, 20.11.2006.

[181] Autorzy dokumentu przywołują pieśń chrzcielną "Ich bin getauft auf deinen Namen, Gott Vater, Sohn und Heilger Geist", w której w 4 zwrotce zawarta jest ewangelicka nauka o "character indelebilis": "Mein treuer Gott, auf deiner Seite bleibt dieser Bund wohl feste stehn; wenn aber ich ihn überschreite, so laß mich nicht verlorengehn; nimm mich, dein Kind, zu Gnaden an, wenn ich hab einen Fall getan" (EG 200).

[182] Chrzest, Eucharystia, posługiwanie duchowe. Dokument z Limy 1982. Tekst i komentarze, red. W. Hryniewicz, J. Koza, Lublin 1989.

[183] S.C. Napiórkowski, Chrzest i Eucharystia według "Dokumentu z Limy". W poszukiwaniu oceny katolickiej, w: Chrzest, Eucharystia, s. 114.

[184] W. Łydka, Refleksje na temat "Dokumentu z Limy", w: Chrzest, Eucharystia, s. 70.

[185] Por. Chrzest, Eucharystia, posługiwanie duchowne. Oświadczenie Kierowniczego Gremium Związku Kościołów Reformowanych w RFN, w: Chrzest, Eucharystia, s. 154.

[186] Chrzest, Eucharystia i urząd duchowny. Stanowisko Kościoła Metodystycznego zajęte przez Konferencję Centralną Europy Środkowej i Południowej wobec "Dokumentu z Limy", w: Chrzest, Eucharystia, s. 163.

[187] "Czyn zbawczy Boga dokonał się dla nas raz na zawsze w śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa. Chrzest jest ważnym znakiem rozpoczęcia nowego życia. Wraz z nim nieodwołalnie zostajemy przyjęci do zbawczej wspólnoty Boga. Dlatego Chrzest jest aktem niepowtarzalnym. W Chrzcie, który jest wydarzeniem jednorazowym, poznajemy obietnicę wierności, którą trójjedyny Bóg dał nam na całe życie. Zawsze możemy się na nią powoływać. Nieustannie możemy też pokładać w niej naszą ufność" (I, nr 2). "Rezygnacja z członkostwa w Kościele nie pociąga za sobą unieważnienia Chrztu. Przeto Kościół ponosi odpowiedzialność pastoralną także za tych, którzy opuścili jego wspólnotę" (III, nr 5). "Kategoryczne odrzucenie Chrztu stawia pod znakiem zapytania rozumienie tego sakramentu jako nakazanej drogi do zbawienia" (IV, nr 6). Teksty IV Zgromadzenia Ogólnego Leuenberskiej Wspólnoty Kościołów, Doktryna i praktyka Chrztu, tłum. K. Karski, Wiedeń (3-10 V 1994), w: http://www.luteranie.pl/ekumenia/38/387chrzest.htm, 13.3.2007.

[188] Por. W. Hanc, Chrzest - podstawą jedności chrześcijan, AK 78 (1972) s. 340-353.

[189] Por. M. Blaza, Jak wierzysz? Sakramenty inicjacji chrześcijańskiej w dialogu katolicko-prawosławnym, Kraków 2005.

[190] W. Hanc, Bierzmowanie - sakramentem ekumenicznym, AK 100 (1982) s. 234-235.

[191] Ökumenischer Arbeitskreis evangelischer und katholischer Theologen, Lehrverurteilungen - kirchentrennend? Rechtfertigung, Sakramente und Amt im Zeitalter der Reformation und heute, I, ed. K. Lehmann, W. Pannenberg, Freiburg im Br. 1986, s. 85.

[192] Por. M. Blaza, Kapłaństwo w Kościołach wschodnich, "Przegląd Powszechny", 2/930 (1999), s. 162-174.

[193] H. Behm, Der character indelebilis des evangelischen Pfarramts, Pastoralblätter, wyd. V. E. Starge, 70 Jahrg., Dresden-Leipzig 1927-1928, s. 65-72.

[194] S. C. Napiórkowski, Z Chrystusem w znakach, s. 76.

[195] Pogląd ten podzielają niektórzy kanoniści prawosławni, szczególnie tradycji greckiej (Jerozolimskie Wyznanie Wiary z 1672 roku, art. 16). W siedemnastowiecznym Wyznaniu Dozyteusza Patriarcha Jerozolimy pisze, że "chrzest i święcenia udzielają niezatartego znamienia. Dlatego jest rzeczą niemożliwą, aby jakiś mężczyzna przyjął święcenia kapłańskie powtórnie [...]". Cyt. za: J. Michalcescu, Thesauros tes Orthodoxias: Die Bekenntnisse und die wichtigsten Glaubenszeugnisse der griechisch-orientalischen Kirche im Originaltext; nebst einleitenden Bemerkungen, Leipzig 1904, s. 171.

[196] P. N. Trembelas, Dogmatique de'Eglise orthodoxe catholique, t. III, Chevetogne 1968, s. 38.

[197] R. Hotz, Sakramente - im Wechselspiel zwischen Ost und West, Einsiedeln 1979, s. 166.

[198] Tamże, s. 170.

[199] N. Cabasilas, Explication de la divine liturgie, s. 262-263 (cyt. za: Hotz, s. 170).

[200] P. N. Trembelas, Dogmatique de'Eglise..., t. III, s. 56.

[201] http://www.cerkiew.pl/faq/faq.php?id=825, 16.11.2006.

[202] WA 6, 408.11n.; 562n.; 567.

[203] W. Stein, Das kirchliche Amt bei Luter, Wiesbaden 1974, s. 90n., 199n. Por. H. Lieberg, Amt und Ordination bei Luther und Melanchton, Göttingen 1962.

[204] WA 6, 408, 23n.

[205] W. Stein, Das kirchliche Amt..., s. 100n., 194n.

[206] Lehrverurteilungen - kirchentrennend? I, s. 162.

[207] Institutio Religionis Christianae, J. Calvins von 1559, IV, 19, 31, por. IV, 3, 16. Por. U. Kühn, Sakramente, Gütersloh 1985, s. 112.

[208] Gemeinsame römisch-katholische/evangelisch-lutherische Kommission, Das geistliche Amt in der Kirche, Paderborn-Frankfurt 1981, s. 37.

[209] Raport Luterańsko-Rzymskokatolickiej Komisji Studiów "Ewangelia a Kościół" (1972). Raport z Malty, nr 60, w: Bliżej wspólnoty, Katolicy i luteranie w dialogu 1965-2000, red. i tłum. K. Karski, S. C. Napiórkowski, Lublin 2003, s. 58.

[210] Urząd duchowny w Kościele, nr 13-15, w: Bliżej wspólnoty, s. 243-244. Por. S. C. Napiórkowski, Akra 74. Dokument o kapłaństwie, CzST 5 (1977), s. 107-138; tenże, Kapłaństwo w dialogu. Uzgodnienie Grupy z Dombes pt. "Ku pojednaniu w sprawie posługiwań", CzST 4 (1976), s. 43-48; Sakrament kapłaństwa w sakramentalnej strukturze Kościoła, AK 112 (1989), s. 98-107.

[211] Urząd duchowny w Kościele, nr 38, w: Bliżej wspólnoty, s. 254.

[212] Urząd duchowny w Kościele, nr 33, w: Bliżej wspólnoty, s. 252; por. Jedność przed nami. Raport Wspólnej Komisji Rzymskokatolicko-Ewangelicko-luterańskiej (1984), nr 78, w: Bliżej wspólnoty, s. 318.

[213] "Ordynacja pozostaje ważna nawet wtedy, gdy porzuca się służbę w danej konkretnej wspólnocie". Urząd duchowny w Kościele, nr 38, w: Bliżej wspólnoty, s. 255.

[214] J. Szymik, "...et sacrum characterem imprimi...", s. 177.

[215] Lehrverurteilungen - kirchentrennend? I, s. 85.

[216] Niezmazywalne znamię, "Przegląd Powszechny", 9 (1999), s. 220.

[217] G. Bachl, Das Gottesbild und die Entschiedenheit christlicher Berufung (Anmerkung zum "charakter indelebilis"), w: Priesterbild im Wandel, Linz 1972, s. 147.

[1] W. Granat, Sakramenty Święte, cz. I, s. 109-110; K. Hoła, Sakramenty w aspektach dziejoznawczych, cz. I, s. 69.

[2] W. Granat, Sakramenty Święte, cz. I, s. 110.

[3] Charakter sakramentalny jako władza narzędna w koncepcji św. Tomasza z Akwinu, RTK 12 (1965), z. 2, s. 55.

[4] K. Hoła, Sakramenty w aspektach dziejoznawczych..., cz. I, s. 65-66.

[5] I. Łuczyński, Charakter sakramentalny jako władza, s. 56-57.

[6] Tamże, s. 57-65.

[7] W. Granat stwierdza, że pojęcie "kapłan" obejmuje nie tylko osoby poświęcone służbie Bożej, ale także posiadające łaskę uświęcającą, cnoty i składające duchowe ofiary Bogu. Mogą się one znajdować poza Kościołem katolickim i w dobrej wierze służyć Bogu, Sakramenty Święte, cz. I, s. 110-111.

[8] I. Łuczyński, Charakter sakramentalny jako władza, s. 60.

[9] Tamże, s. 62-63.

[10] Por. Autorzy niemieckiego katechizmu dla dorosłych (Katholischer Erwachsenenkatechismus. Das Glaubensbekenntnis der Kirche, München 1985, s. 323, 333, 341, 384) charakter sakramentalny definiują chrystocentrycznie jako uczestnictwo w urzędzie i posłannictwie Jezusa Chrystusa.

[11] J. Szymik, O teologii dzisiaj. Zadania, piękno, przyszłość, Pelplin 2006, s. 220-221.

[12] Chrystologia jest "systematyczną refleksją nad tajemnicą Jezusa Chrystusa w całokształcie jej objawionego, historiozbawczego oddziaływania i bytu (...) jako centralny traktat teologii w jedyny w swoim rodzaju sposób pośredniczy między tym, co ściśle teo-logiczne a tym, co specyficznie antropo-logiczne. Stanowi ona bowiem - dzięki swojemu 'przedmiotowi', Osobie Jezusa Chrystusa - najwyższe, najgłębsze i najbardziej dynamiczne egzystencjalne skrzyżowanie prawdy o Bogu i prawdy o człowieku, odniesione zarówno do trynitarnej rzeczywistości Boga, jak i do konkretnej, eschatologicznie ukierunkowanej rzeczywistości każdego bez wyjątku człowieka". J. Szymik, W światłach Wcielenia. Chrystologia kultury, Katowice-Ząbki 2004, s. 12-13.

[13] J. Buxakowski nazywa charakter sakramentalny znamieniem Bożego uzdolnienia. Teologia Bierzmowania (Aspekty duszpasterskie), AK 58 (1966), s. 17.

[14] M. Schmaus, Der Glaube der Kirche, Bd. V/3, Das Christusheil durch die Kirche und in der Kirche, Das Heilshandeln der Kirche, 1980/2, Auflage: 1992, St. Ottillien, s. 68.

[15] Katholische Dogmatik, t. IV/1: Die Lehre von den Sakramenten, München 1952, s. 38.

[16] Tamże, s. 38-42.

[17] Tamże, s. 176.

[18] Tamże, s. 42.

[19] Wiara Kościoła, t. V: Chrystusowe zbawienie w Kościele i przez Kościół, cz. 3, Sakramenty: Eucharystia, tłum. J. Zaremba, Gdańsk-Oliwa 1994, s. 38.

[20] Znaki bliskości Boga, s. 95.

[21] Tamże, s. 92.

[22] Por. także B. Bro, Człowiek i sakramenty, tłum. M. Bocheńska, Warszawa 1976, s. 282-283.

[23] B. Testa, Sakramenty Kościoła, tłum. L. Balter, Poznań 1998, s. 89-91.

[24] Podobnie twierdzi J.-G. Page: w momencie święceń następuje swoiste upodobnienie do Chrystusa-Pasterza, które implikuje zaangażowanie całej osoby przez całe życie, w myśl 10 i 17 rozdziału Ewangelii św. Jana. Człowiek Boży, w: Kapłaństwo, s. 228.

[25] Postać kapłana, w: Kapłaństwo, s. 285-286.

[26] P. Goyret, Namaszczenie Duchem. Chrzest i bierzmowanie, Warszawa 2006, s. 61.

[27] "Wszyscyśmy bowiem w jednym Duchu zostali ochrzczeni, [aby stanowić] jedno Ciało: czy to Żydzi, czy Grecy, czy to niewolnicy, czy wolni. Wszyscyśmy też zostali napojeni jednym Duchem".

[28] J.-G. Page wyróżnia różne etapy czy poziomy konsekracji Jezusa: moment Wcielenia (Mt 1, 20; Łk 1, 35), chrzest Jezusa, ostateczne poświęcenie poprzez śmierć krzyżową (J 19, 30-34). Człowiek Boży, w: Kapłaństwo, s. 226.

[29] Podobnie Ch. Schönborn (Quellen unseres Glaubens. Liturgie und Sakramente im Katechismus der Katholischen Kirche, Wien 1996, s. 55) akcentuje zachodzącą przynależność chrześcijanina do Chrystusa: Dieser Siegel bezeichnet und bewirkt die Zugehörigkeit zu Christus. Der Getaufte gehört Christus, er ist Christ geworden. er ist von der alten Schuld befreit und eine neue Schöpfung geworden.

[30] J. Auer, Allgemeine Sakramentenlehre, w: Kleine Katholische Dogmatik, J. Auer, J. Ratzinger (Hrsg.), Kleine Katholische Dogmatik, Bd. VI, Regensburg 1971, s. 71-76.

[31] Posługa i życie kapłanów, Watykan 1995, s. 8-9.

[32] M. J. Kempys, Josepha kard. Ratzingera teologia kapłaństwa, Kraków 2002, s. 56-57.

[33] Por. J. Ratzinger, Il significato di persona nella teologia in Dogma e predicazione, Brescia 1974.

[34] Tenże, Posługa i życie kapłanów, s. 147-148.

[35] H. Małecki, Chrzest święty sakramentem Kościoła, Warszawa 2005, s. 36, s. 55.

[36] Por. A.-G. Martimort, I segni della Nova Alleanza, Roma 1966; J. Nagórny, Kapłan - sługa Nowego Przymierza, Lublin 1986; J. Saraiva Martins, I sacramenti della nuova alleanza, Roma 1987.

[37] Por. C. Sepe, La Dimensione Trinitaria del Carattere sacramentale, Roma 1969.

[38] A. Skowronek, Charakter sakramentalny, EK, t. III, k. 76-77.

[39] Namaszczenie Duchem i życie w Chrystusie, tłum. L. Balter, ComP 18 (1998) 2, s. 98.

[40] J. Ambaum, Tożsamość kapłana, w: Kapłaństwo, s. 217-219.

[41] Tamże, s. 219.

[42] Konkluzja. Dogmatyczna treść sakramentów, w: Znaki zbawienia, s. 268.

[43] Le caract?re sacramentel dans l'initiation chretienne: théologie contemporaine. Essai de reformulation pour une inculturation africaine en milieu "SHI". Implications oecuméniques, Romae 1988.

[44] Taufe und Firmung: die Feier der Grundsakramente, Leutesdorf 2001; Firmung und Seelsorge: Pastoraltheologische u. religionspädagogische Untersuchungen zum Sakrament der Firmung, Düsseldorf 1959; Das Sakrament der Firmung nach Thomas von Aquin, Freiburg 1958.

[45] Bierzmowanie, w: Wprowadzenie do zagadnień teologicznych, Poznań 1969, s. 728-735; Bierzmowanie a wylanie Ducha, ComP 12 (1992) nr 2, s. 81-91.

[46] Chrzest jako naznaczenie pieczęcią Ducha Świętego (Ef 1, 3-14), w: Chrzest, s. 37-48.

[47] Una Mystica Persona, Paderborn 1967.

[48] S. Czerwik uważa, że termin "znamię" należy wyjaśniać przy pomocy określeń "dar" i "Duch Święty". Znamieniem, które bierzmowany przyjmuje i którym zostaje namaszczony, "jest sam Duch Święty udzielony mu jako dar. Bierzmowany otrzymuje nie tylko dary Ducha Świętego, uczestnicząc w tym bogactwie, w jakie wyposażony jest Mesjasz, lecz na miarę możliwości stworzenia otrzymuje Ducha Świętego jako dar". Liturgia Sakramentu Bierzmowania, w: Sakramenty wtajemniczenia chrześcijańskiego, red. S. Czerwik, J. Kudasiewicz, E. Szafrański, Warszawa 1981, s. 172.

[49] Na ten temat więcej w niniejszej pracy w rozdziale IV (Podsumowanie i ocena) paragraf 2: Źródła charakteru sakramentalnego, punkt 3: Ujęcie pneumatologiczne.

[50] J. Nowak, Chrzest w kontekście inicjacji chrześcijańskiej, w: Chrzest, s. 89-90.

[51] Wozu Priester?, s. 55.

[52] Y. Congar, Je crois en l' Esprit Saint. L' Esprit Saint dans l' Economie, revelation et experience de l'Esprit, t. 1, Paris 1981, s. 96-105.

[53] K. Góźdź nazywa charakter sakramentalny bierzmowania znamieniem "duchonosicielstwa". Sakramenty, w: Leksykon Teologii Fundamentalnej, red. M. Rusecki i in., Lublin-Kraków 2002, s. 1067.

[54] Una Mystica Persona, Paderborn 1967, s. 343-345.

[55] Według Mühlena są nią wszystkie Boże dary, które wydzielają chrześcijan z profanum i poświęcają na własność Bogu dla dobra wspólnoty. Są nimi różnorakie posługi i tzw. wolne charyzmaty, które mają źródło w działaniu Ducha Świętego, ale nie mają cechy trwałości. Teolog zalicza do łask konsekracyjnych łaskę wiary i chrztu oraz otrzymane w "charyzmatycznych sakramentach": w bierzmowaniu, kapłaństwie i małżeństwie. Por. tamże, s. 331n.

[56] "Es kann nämlich gezeigt werden, dass die konsekratorische Gnade etwas mit dem Heilsangebot Gottes zu tun hat". Una Mystica Persona, s. 333.

[57] Tamże, s. 346.

[58] Tamże, s. 331n.

[59] Tamże, s. 346.

[60] Tamże, s. 347n.

[61] "Der Heilige Geist selbst ist gleichsam der "gnadenschatz", den Christus uns verdient hat und aus dem er an uns "austeilt", Una Mystica Persona, s. 355.

[62] Tamże, s. 356n.

[63] Tamże, s. 343-345.

[64] Tamże, s. 331.

[65] Tamże, s. 334.

[66] Por. A. Czaja, Jedna Osoba w wielu Osobach. Pneumatologiczna eklezjologia Herberta Mühlena, Opole 1997, s. 104-107.

[67] Una Mystica Persona, s. 236, tłum. za: A. Czaja, Jedna Osoba w wielu Osobach, s. 108.

[68] Wprowadzenie do posoborowej teologii sakramentów, tłum. A. Baron, Kraków 1998, s. 131.

[69] Tamże, s. 60.

[70] C. Rocchetta, Sacramentaria fondamentale. Dal "mysterion" al "sacramentum", Bologna 1989, s. 439-441.

[71] P. J. Rosato, Wprowadzenie do posoborowej, s. 60-61.

[72] Tamże, s. 87-88.

[73] Tamże, s. 33.

[74] "Chrześcijanin wszczepiony w Chrystusa przez chrzest, zostaje - jak Chrystus - namaszczony przez Ducha Świętego, naznaczony jego pieczęcią", S. C. Napiórkowski, Bierzmowanie: sakrament Ducha i sakrament chrześcijańskiego dojrzewania, "Summarium" 20-21 (40-41), 1991-1992, s. 157.

[75] Por. J. Borowiec, Kościół wspólnotą wierzących w Chrystusa w ujęciu Hansa Künga, CzST 15-16 (1987-88), s. 101-114; K. Rahner, Kirche und Sakramente, Freiburg 1961; tenże, Die siebenfältige Gabe. Über die Sakramente der Kirche, München 1974; L. Scheffczyk, Die Kirche - das Ganzsakrament Jesu Christi, w: Christusbegegnung in den Sakramenten, red. H. Luthe, Kevelaer 1981, s. 9-61; O. Semmelroth, Die Kirche als Ursakrament, Franfurt a M. 1955; A. Skowronek, Eklezjalna treść sakramentów, CT 38 (1968), f. 4, s. 7-23; tenże, Kościelnotwórcza rola sakramentów, CT 39 (1969), f. 3, s. 19-33.

[76] Cz. Bartnik, Sakramentologia społeczna, Lublin 2000, s. 57.

[77] A. Skowronek, Kościół jako prasakrament, AK 68 (1965), z. 1-2, s. 1-10.

[78] Por. A. I. Garcia, Los valores institucionales del caracter sacramental como signo configurativo de la Iglesia, Granada 1965; T. Miyakawa, The Ecclesial meaning of the "res et sacramentum". The Sevenfold Cultic 'Status' in the Visible Church as the Effect of the Sacraments, Washington 1968.

[79] M. D. Koster, Ekklesiologie im Werden, Paderborn 1940; tenże, Die Firmung im Glaubenssinn der Kirche, Regensburg-Münster 1948.

[80] Por. A. Skowronek, Karla Rahnera teologia i duszpasterstwo sakramentów, AK 125 (1995), s. 43-53; K. Góźdź, Tajemnica Boga i człowieka według Karla Rahnera, Lublin 2004.

[81] K. Rahner, Kirche und Sakramente, s. 32-33. Por. tenże, Theologie des Symbols, w: Schriften zur Theologie IV, Einsiedeln 1960, s. 275-311.

[82] K. Rahner, Kirche und Sakramente, Freiburg 1961, s. 79.

[83] Tamże, s. 80.

[84] K. Rahner, Einleitende Bemerkungen zur allgemeinen Sakramentenlehre bei Thomas von Aquin, w: Karl Schriften zur Theologie, Bd. 10, Zürich 1972, s. 394.

[85] Tamże, s. 401.

[86] K. Rahner, Sakramenty Kościoła. Medytacje, tłum. J. Zychowicz, Kraków 1997, s. 23.

[87] Tamże, s. 38-39.

[88] Tamże, s. 42-43.

[89] K. Rahner, Priesterweihe-Erneuerung. w: Schriften zur Theologie, Bd. 3, Einsiedeln 1956, s. 203-209; tenże, Zur Erneuerung der Priesterweihe, w: tenże, Knechte Christi, Freiburg 1967, s. 67-77.

[90] K. Rahner, H. Vorgrimler, Mały słownik teologiczny, tłum. T. Mieszkowski, P. Pachciarek, Warszawa 1996, s. 58.

[91] Por. przypis 130, s. 193.

[92] tłum. A. Zuberbier, Kraków 1966.

[93] J. Ambaum, Glaubenszeichen Schillebeeckx'Auffasung von den Sakramenten, Regensburg 1980, s. 55.

[94] Chrystus sakrament spotkania, s. 188-189.

[95] Tamże, s. 194.

[96] Tamże, s. 200.

[97] Tamże, s. 204.

[98] Tamże, s. 204-205.

[99] Tamże, s. 206-210.

[100] Tamże, s. 211.

[101] Swą koncepcję urzędu w Kościele kontynuował w książce: Pleidooi voor mensen in der Kerk (Melissen, Baarn 1985).

[102] Kongregacja Nauki Wiary, List do O. Edwarda Schillebeeckxa OP dotyczący jego książki "Kerkelijk Ambt" (13.06.1984), w: W trosce o pełnię wiary, s. 212-214; Kongregacja Nauki Wiary, Informacja o książce o. Edwarda Schillebeeckx'a OP "Pleidooi voor mensen in der Kerk" (15.09.1985), w: W trosce o pełnię wiary, s. 286-287.

[103] B. Testa, Sakramenty Kościoła, s. 90-91.

[104] Dogmatyka katolicka, s. 643.

[105] T. Schneider, Znaki bliskości Boga, s. 288-289.

[106] Sakramentologia społeczna, s. 57.

[107] Tamże, s. 133. Por. Cz. Bartnik, Chrzest Kościoła, CT 47 (1977) 2, s. 21-32; tenże, Bierzmowanie Kościoła, CT 48 (1978) 3, s. 19-30.

[108] Tenże, Sakramentologia społeczna, s. 140.

[109] Character indelebilis, w: Lexikon der katholischen Dogmatik, red. W. Beinert, Basel-Wien 1991, s. 53-54.

[110] F.-J. Nocke, Sakramententheologie. Ein Handbuch, Düsseldorf 1997, s. 59-60.

[111] Tamże, s. 110.

[112] Tamże, s. 248.

[113] Tamże, s. 118.

[114] K. Rahner, H. Vorgrimler, Mały słownik teologiczny, s. 58.

[115] B. Ferdek, Eschatologia szansą dla wiary, STHŚO, t. 11 (1985), s. 82.

[116] Por. Tenże, Eschatyczny wymiar sakramentów świętych, Studia Paradyskie, t. 4 (1994), s. 37-44.

[117] Sakramenty w ogólności. Chrzest. Bierzmowanie, s. 171.

[118] A. Skowronek, Charakter sakramentalny, k. 77.

[119] B. Ferdek, Eschatyczny wymiar sakramentów świętych, s. 42.

[120] A. Skowronek, Sakramenty w ogólności. Chrzest. Bierzmowanie, s. 171-172.

[121] Tamże, s. 172.

[122] Lehrverurteilungen, 84.

[123] Tamże, 162.

[124] Eklezjologia - nauka o Kościele, s. 465-466.

[125] List biskupów niemieckich o urzędzie kapłańskim, 1969, s. 54n.

[126] Por. A. Skowronek, Małżeństwo i kapłaństwo jako spotęgowanie chrześcijańskiej egzystencji, Włocławek 1996, (Sakramenty wiary. Spotkania z Chrystusem w Kościele w profilu ekumenicznym), t. 3, s. 206-210.

[127] Według nich character indelebilis to tylko średniowieczna kategoria wyrażająca niemożliwość powtórzenia niektórych sakramentów. Por. K. Rahner, Zum Selbstverständnis des Amtspriesters, w: K. Rahner, Schriften zur Theologie, Bd. 10, Zürich 1972, s. 463.

[128] Cz. Bartnik, Sakramentologia społeczna, s. 63-64.

[129] A. Adam, J. Ambaum, K. J. Becker, P. Th. Camelot, H. Crouzel, E. Dassmann, R. Falsini, D. Foxen, P. F. Fransen, A. I. Garcia, R. Gerardi, P. Goyret, A. Hamman, A. Houssiau, R. Hotz, M. Kishingoko, G. Lapointe, H. M. Legrand, J. Mulders, J.-H. Nicolas, M. Nicolau, B. Neunheuser, A. Nocent, J.-G. Page, J. Pintard, A.M. Pompei, S. Regli, A.M. Roguet, P. J. Rosato, E. Sauras, D. Sattler, R. Schulte, D. Tettamanzi, J. M. R. Tillard i P. N. Trembelas.

[130] W duchu personalistycznym sakramentologiczną myśl rozwijali m. in.: J. Hoeren, Wo Gott uns berührt. Der Lebensweg im Spiegel der Sakramente, Freiburg 1993; P. Kuhn, Die Sakramente der Kirche - siebenfältige Einheit, w: Christusbegegnung in den Sakramenten, red. H. Luthe, Kevelaer 1981, s. 121-243; L. Lies, Sakramententheologie. Eine personale Sicht, Graz 1990; R. Schäffler, P. Hünermann, Ankunft Gottes und Handeln des Menschen. Thesen über Kult und Sakrament, Freiburg 1977; K. Koch, Erfahrungen der Zärtlichkeit Gottes. Mit den Sakramenten leben, Zürich- Einsiedeln-Köln 1990; K. Rahner, Überlegungen zum personalen Vollzug des sakramentalen Geschehens, w: tenże, Schriften zur Theologie, Bd. 10, Zürich 1972, s. 405-429; R. Thalmann, Sakrament als Austausch zwischen Gott und Mensch, Aschaffenburg 1980; A. Zuberbier, Sakrament - znak spotkania. W Biblii o sakramentach, w: tenże, Teologia dzisiaj, Katowice 1975, s. 328-348.

[131] K. Góźdź, Sakramenty, s. 1065-1066.

[132] M. Nicolau, Teologia del signo sacramental, Madrid 1969, s. 111-127.

[133] Por. J. A. Abad-Ibanez, El "caracter sacerdotal" en liturgia hispana, w: Teologia del Sacerdocio 8, Burgos 1976, s. 272-303; S. Ubbiali, Il carattere sacramentale. La possinilota costituva dell'agire sacramentale, "Rivista liturgica" 85 (1998), s. 469-486.

[134] M. in. J. Galot, Caracter y charisma, w: Teologia del Sacerdocio 4, Burgos 1974, s. 263-277; tenże, Le caractere sacerdotal, w: Teología del Sacerdocio 3, Burgos 1971, s. 113-131; M. J. Le Guillou, Charakter kapłański, w: Kapłaństwo, s. 241-244; F. Martinangeli, Il carattere sacerdotale nel Concilo di Trento e nella teologia contemporanea, Vierbo 1979; J. Medina-Esteves, Der sakramentale Charakter des Priesteramtes. Erwägungen, "Communio", 4 (1972), s. 298-305; J. Moingt, Caract?re et minist?re sacerdotal, RSR, 56 (1968), s. 563-589; J. Pintard, Caract?re sacerdotal et fidelité, "Esprit et Vie", (14 III 1974), s. 161-170; A.M. Pompei, Dimensioni ecclesiali e personali del carattere dell'ordine, w: Il cacerdozio ministeriale. Natura-funzione-missione, Napoli 1970, s. 147-160.

[135] Por. H. M. Legrand, Das "unauslöschliche Merkmal" und die Theologie des Weiheamtes, ConcD, 8 (1972), s. 263.

[136] Por. A. Adam, Taufe und Firmung: die Feier der Grundsakramente, Leutesdorf 2001; tenże, Firmung und Seelsorge: Pastoraltheologische und religionspädagogische Untersuchungen zum Sakrament der Firmung, Düsseldorf 1959; tenże, Das Sakrament der Firmung nach Thomas von Aquin, Freiburg 1958; K. J. Becker, Le don de la confirmation, "La Maison-Dieu", 168 (1986), s. 15-32; R. Kostecki, Bierzmowanie sakrament niewykorzystany, AK 58 (1966), s. 21-28; S. Regli, Das Sakrament der Firmung, Freiburg 1975.

[137] Por. Balter L., Kapłaństwo Ludu Bożego, Warszawa 1982; R. Gerardi, Ministeri dei laici e sacramenti, Roma 1980; D. Tettamanzi, I laici nella Chiesa, Roma 1967.

[138] Tendencje minimalizowania nauki o character indelebilis nierzadko występowały w publikacjach teologów, którzy mocno akcentowali zagadnienie kapłaństwa Ludu Bożego.

[1] J. Zdrzałek, Trójca Święta źródłem życia zakonnego, Kraków 2002, s. 73.

[2] Termin "konsekracja" pod wpływem Soboru Watykańskiego II uległ pewnej modyfikacji. Przedtem pojmowano konsekrację raczej rzeczowo, mówiąc o konsekracji kościoła, ołtarza, dzwonów, kielicha oraz rozciągając to pojęcie także na ludzi (konsekracja dziewic, biskupa, itd.). Po Soborze termin ten nabrał znaczenia zdecydowanie osobowego, traktując konsekracje jako poświęcenie, oddanie się całkowite człowieka Bogu. Takie poświęcenie uznane i przyjęte przez Boga powoduje przemianę ludzkiego wnętrza. W języku kościelnym przestano mówić o konsekracji rzeczy (przedmiotów): obecnie stosowany jest termin "poświęcenie" (dedicatio, benedictio). Por. tamże, s. 78-79.

[3] Warto zwrócić uwagę na powiązanie konsekracji profesji zakonnej z konsekracjami dokonanymi w sakramencie chrztu, bierzmowania i święceń, czyli z tymi sakramentami, które udzielają charakteru sakramentalnego. Chrzest stanowi podstawę i źródło, z którego wypływa konsekracja zakonna. Bowiem konsekracja chrzcielna jest pierwszą i podstawową konsekracją osoby ludzkiej. Jest to pierwotna więź, z której wyrasta życie zakonne. Konsekracja zakonna niczego nie dodaje do konsekracji chrzcielnej, ale aktualizuje ją i pogłębia. Osoba zakonna ma optymalnie urzeczywistniać sakrament chrztu poprzez codzienne umieranie dla grzechu i upodobnienie się do Chrystusa. Dzięki radom ewangelicznym konsekracja chrzcielna zyskuje na szczególnej jakości. Można dostrzec także silne powiązanie konsekracji bierzmowania z konsekracją zakonną, co skutkuje nowymi owocami świętości i apostolstwa. Również w sakramencie świeceń zachodzi relacja zwrotna wobec konsekracji zakonnej. W rozważaniach na ten temat mówi się o szczególnej mocy i płodności w przypadku posługi kapłanów zakonnych. Można powiedzieć, że istniejące związki pomiędzy radami ewangelicznymi a sakramentami chrztu, bierzmowania oraz kapłaństwa wskazują na kluczowe znaczenie, jakie posiada życie zakonne dla wzrostu świętości Kościoła. Por. tamże, s. 110-115.

[4] K. Góźdź zauważa, że "zaduma teologiczna nad sakramentem zakłada najpierw zastanowienie się nad relacją Boga do człowieka. Bóg (...) pozostanie zawsze wielką, niepojętą Tajemnicą. W swej wewnętrznej istocie jest On tak różny od człowieka, że ani ludzkie myślenie, ani ludzki język nie mogą Go nie tylko w pełni ująć, ale przede wszystkim opisać. Dotyczy to również i tego, że bezpośrednia relacja między Bogiem i człowiekiem wydaje się niemożliwa ze względu na całkowitą odmienność obydwóch partnerów". Podstawowe założenia teologii sakramentów, RT 40 (1993), z. 2, s. 16.

[5] Słusznie podkreśla K. Góźdź, że chrystologia, "wszystkie charakterystyczne cechy i właściwości Osoby i Dzieła Jezusa Chrystusa", stanowią podstawę teologii sakramentów. Tamże, s. 21. Można uszczegółowić i dopowiedzieć, że chrystologia jest podstawą nauki o charakterze sakramentalnym.

[6] J. Szymik, "... et sacrum characterem imprimi...", s. 173.

[7] W historii dogmatów można spotkać się z błędnymi interpretacjami tej formuły. Pierwsza interpretacja, zbyt dosłowna, polegała na rozumieniu jakoby znaki sakramentalne działały same przez się na sposób magiczny. Sam obrzęd (znak sakramentalny) otrzymałby władzę nad Bogiem, co zakłada możliwość manipulowania Bogiem, automatyzm czynności sakramentalnych. Drugie błędne rozumienie formuły ex opere operato kwestionuje potrzebę właściwej dyspozycji wewnętrznej człowieka. Osobiste zaangażowanie byłoby mało istotne, ponieważ sakramenty działają same przez siebie.

[8] Sakramentu może udzielać największy grzesznik, ktoś niedysponowany czy uzależniony. Oczywiście nie jest to sytuacja "normalna". Na Soborze w Konstancji potępiona została teza Johna Wyclifa (+1384), że "jeśli biskup lub kapłan jest w grzechu ciężkim, nie udziela święceń, nie konsekruje, nie sprawuje sakramentu, nie chrzci" BF, VII/202, s. 353.

[9] STh III, q. 68, a. 8.

[10] Na przykład, gdy sakrament jest czyniony dla żartu, dla zabawy lub dla bluźnierstwa.

[11] KKK 1128.

[12] Zagadnienie dotyczące relacji wiary i sakramentów poruszane jest m.in. w następujących publikacjach: K. Lehmann, Das Verhältnis von Glaube und Sakrament in der katholischen Tauftheologie, w: tenże, Gegenwart des Glaubens, Mainz 1974, s. 201-238; J. Ratzinger, Taufe, Glaube und Zugehörigkeit zur Kirche, "Communio", 5 (1976), s. 218-234.

[13] Dogmatyka katolicka, s. 640.

[14] Teolog z Lublina przywołuje koptyjską praktykę święcenia we wczesnym dzieciństwie chłopców na diakonów, którzy dopiero w okresie pełnoletności decydują, czy będą realizować te święcenia. "Znak sakramentalny nie jest cofany, nawet jest jakimś podmiotem symulującym, jak nie jest odwołane Słowo Boże, Obietnica i Przymierze Boże". Tamże, s. 641.

[15] G. L. Müller, Der Empfänger des Weihesakraments: Quellen zur Lehre und Praxis der Kirche, nur Männern das Weihesakrament zu spenden, Würzburg 1999, s. 366-367.

[16] Sakramenty w ogólności. Chrzest. Bierzmowanie, s. 168.

[17] J. Szymik, "... et sacrum characterem imprimi...", s. 173.

[18] Podstawowy wykład wiary, tłum. T. Mieszkowski, Warszawa 1987, s. 334.

[19] T. Schneider, Znaki bliskości Boga, s. 289.

[20] Tamże.

[21] Charakter sakramentalny jako władza narzędna w koncepcji św. Tomasza z Akwinu, RTK (1965), s. 55.

[22] Z Chrystusem w znakach, s. 86.

[23] Znaki bliskości Boga, s. 289.

[24] I. J. Łuczyński, Charakter sakramentalny jako władza, s. 56-58.

[25] Można powiedzieć, że imię własne Ducha Świętego to Dar i jest On dawcą darów. Uzdalnia On poszczególnych chrześcijan do działania na sposób boski. Por. B. Ferdek, Dary Ducha Świętego w życiu chrześcijanina, w: Ducha nie gaście: w stronę wielkiego jubileuszu roku 2000, red. I. Dec, Wrocław 1998 (Sympozja i sesje naukowe 5), s. 198-199.

[26] B. Ferdek, Teologiczna futurologia: "Daję wam przyszłość, jakiej oczekujecie" (Jr 29, 11), Legnica 2001, s. 212.

[27] B. Ferdek podkreśla, że sakramentalne działanie Ducha Świętego dokonuje się w ciszy, wspiera On do nadzwyczajnego wykonania tego, co jest zwyczajne. Por. Sakramentalny sposób działania Ducha Świętego w Kościele, w: Słowo nieskowane. Księga jubileuszowa dla ks. Jana Śruciny, red. A. Nowicki, J. Tyrawa, Wrocław 1998, s. 489-490.

[28] A. Słomkowski, Prawda o Duchu Świętym na II Soborze Watykańskim, AK 80 (1973), z. 1, s. 70.

[29] B. Przybylski, Duch Święty w Ekonomii zbawienia, AK 80 (1973), z. 1, s. 16.

[30] Esprit Saint et structure ecclésiale selon la liturgie, QLP 39 (1958), s. 115-131.

[31] DP 2, s. 479.

[32] KKK 698.

[33] Por. w niniejszej pracy: Rozdział III, Charakter sakramentalny w nauczaniu teologów współczesnych, Paragraf 3. W perspektywie pneumatologicznej.

[34] J. Nowak, Chrzest w kontekście inicjacji chrześcijańskiej, w: Chrzest, s. 89-90.

[35] Tamże, s. 90.

[36] Sakramenty w ogólności. Chrzest. Bierzmowanie, s. 168-169.

[37] R. Rak, Chrzest - nowością życia, w: Chrzest, s. 73.

[38] Cz.Bartnik, Dogmatyka katolicka, s. 681.

[39] Tamże, s. 643.

[40] B. Ferdek, Eschatologia Taboru: reinterpretacja eschatologii w świetle misterium Przemienienia Pańskiego, Świdnica 2005, s. 127.

[41] A. Miralles, I sacramenti cristiani. Trattato generale, Roma 1999, s. 267-304.

[42] J. Szymik, "... et sacrum characterem imprimi...", s. 172.

[43] Być kapłanem. Teologia i duchowość urzędu kapłańskiego, tłum. K. Wójtowicz, Wrocław 1983, s. 132.

[44] Por. Sakramentale Christusgleichgestaltung. Studie zur allgemeinen Sakramententheologie, Münster 1964, s. 106-107.

[45] J. Szymik, "... et sacrum characterem imprimi...", s. 174.

[46] "...durch den sakramentalen Charakter wird der Mensch in eine bestimmte Beziehung zur Kirche gebracht und diese damit als sichtbare Heilsgemeinschaft strukturiert". R. Hotz, Sakramente - im Wechselspiel zwischen Ost und West, s. 79.

[47] Der Charakter als konkrete Sichtbarkeit des Sakraments in Beziehung zur Kirche, ConcD 4 (1968), s. 47-53. Podobnie twierdzi T. Schnitzler (Was die Sakramente bedeuten. Hilfen zu einer neuen Erfahrung, Freiburg 1982, s. 28), pokazując jak te sakramenty są ze sobą związane i ukierunkowane na Eucharystię. Chrzest umożliwia przyjęcie Eucharystii; bierzmowanie ukierunkowuje życie ochrzczonego na współofiarowanie w ofierze Chrystusa; święcenia kapłańskie umożliwiają składanie Ofiary Eucharystycznej.

[48] "Nur durch die drei den Charakter verleihenden Sakramente wird der Empfänger im bleibender Verpflichtung auf sichtbar-rechtlichem Weg in die Kultgemeinschaft der Kirche aufgenommen". J. Mulders, Charakter sakramentaler, LThK2, t. II, 1023.

[49] J. Szymik, "... et sacrum characterem imprimi...", s. 175.

[50] Tamże.

[51] Tamże, s. 176.

[52] T. Schnitzler przypomina, że można utracić łaskę, natomiast nie można otrzymanego w tych sakramentach charakteru, czy stanu. Ochrzczony pozostaje ochrzczonym, również wówczas gdyby opuścił Kościół. Pozostaje dzieckiem Bożym, także gdy odejdzie od Ojca; pozostaje bratem Chrystusa, również gdy zdradzi brata. Was die Sakramente bedeuten. Hilfen zu einer neuen Erfahrung, s. 27.

[53] Dogmatyka katolicka, s. 643.

[54] K. Rahner, H. Vorgrimler, Mały słownik teologiczny, s. 58.

[55] J. Misiurek, Chrzest - nowe stworzenie w Chrystusie, w: Chrzest, s. 87.

[56] Sakramenty Kościoła, s. 90.

[57] A. Miralles, I sacramenti cristiani. Trattato generale, Roma 1999, s. 268-269.

[58] W. Granat, Sakramenty Święte, cz. I, s. 111.

[59] W. Granat, J. Misiurek, Sakramentologia, s. 19; W. Granat, Ku człowiekowi i Bogu w Chrystusie, t. II, Lublin 1974, s. 188.

[60] Człowiek Boży, w: Kapłaństwo, s. 231-232.

[61] "Dlaczego zatem chce się, często nawet z uporem "redukować do stanu świeckiego" kapłana w momencie jego śmierci, odrywając go od tego, czym było jego życie chrześcijańskie na ziemi? Jakby to wszystko, dawane świadectwo, troska o wspólnotę i o rozszerzanie Królestwa, a także "bóle rodzenia (znoszone) aż do czasu, gdy Chrystus zostanie ukształtowany" w wiernych, nie angażowały całej jego istoty chrześcijanina i jakby między życiem chrześcijańskim na ziemi i życiem w wieczności nie istniała najgłębsza jedność. Nie mówiąc już o realizmie tak osobowego charakteru "konsekracji" przyjętej przez sakrament święceń". Le pr?tre dans l'Eglise, réflexions sur un probl?me théologique, "Lumen Vitae" 24 (1969).

[62] "Lecz jeśli posługiwanie śmierci, utrwalone literami w kamieniu, dokonywało się w chwale, tak iż synowie Izraela nie mogli spoglądać na oblicze Mojżesza z powodu jasności jego oblicza, która miała przeminąć, to o ileż bardziej pełne chwały będzie posługiwanie Ducha! Jeżeli bowiem posługiwanie potępieniu jest chwałą, to o ileż bardziej będzie obfitować w chwałę posługiwanie sprawiedliwości! Wobec przeogromnej chwały okazało się w ogóle bez chwały to, co miało chwałę tylko częściową. Jeżeli zaś to, co przemijające, było w chwale, daleko więcej cieszy się chwałą to, co trwa".

[63] Mszał Rzymski, Prefacja o zmarłych; por. KKK 1012.

[64] Pustostany w niebie, tłok w piekle?: teologia o wiecznych losach człowieka, "Wrocławski Przegląd Teologiczny", 2 (2001), s. 54.

[65] W. Granat, Sakramenty Święte, cz. I, s. 112.

[66] K. Hoła, Sakramenty w aspektach dziejoznawczych..., cz. I, s. 66, 69.

[67] J. Szymik pisze o wnętrzu ludzkiej osoby. por. "... et sacrum characterem imprimi...", s. 173; Natomiast A. Skowronek o człowieczeństwie osoby. por. Sakramenty w ogólności. Chrzest. Bierzmowanie, s. 171-172.

[68] Sakramenty w aspektach dziejoznawczych, cz. I, s. 70.

[69] W. Granat, Sakramenty Święte, cz. I, s. 106-107.

[70] B. Testa, Sakramenty Kościoła, s. 89-90.

[71] J. Nowak, Chrzest w kontekście inicjacji chrześcijańskiej, w: Chrzest, s. 89.

[72] G. Greshake, Być kapłanem, s. 20.

[73] Por. Cz. Bartnik, Chrzest święty, RTK 35 (1988), z. 2, s. 5-12; J. Baumgartner, Das Sakrament der Taufe, Freiburg 1976; A. Benoît, C. Mounier, Die Taufe in der Alten Kirche (1. - 3. Jahrhundert), Bern-Berlin- Frankfurt a. M.-New York-Paris-Wien 1994; T. Camelot, Chrzest, w: Wprowadzenie do zagadnień teologicznych, Poznań 1969, s. 700-727; Chrzest na nowo odczytany, red. J. Decyk, Warszawa 2001; S. Horn, Die Taufe, w: Christusbegegnung in den Sakramenten, red. H. Luthe, Kevelaer 1981, s. 201-243; G. Lapointe, Bapt?me et Eglise. Quelques réflexions théologiques et pastorals, "Eglise et Théologie", 16 (1985), n. 3, s. 339-356; W. Świerzawski, Idźcie i nauczajcie udzielając chrztu. Sakrament chrztu, Wrocław 1984.

[74] "Za wielką bowiem cenę zostaliście nabyci".

[75] B. Przybylski, Chrzest - tajemnica paschalna, AK 68 (1965), z. 4, s. 195.

[76] P. Goyret, Namaszczenie Duchem. Chrzest i bierzmowanie, Warszawa 2006, s. 61-62.

[77] "Dzieci moje, oto ponownie w bólach was rodzę, aż Chrystus w was się ukształtuje".

[78] "To dążenie niech was ożywia; ono też było w Chrystusie Jezusie".

[79] "Któż więc poznał zamysł Pana tak, by Go mógł pouczać? My właśnie znamy zamysł Chrystusowy".

[80] B. Przybylski, Chrzest - tajemnica paschalna, AK 68 (1965), z. 4, s. 195.

[81] I. Bieda, Sakramenty i ich ustanowienie, w: Sakramenty Kościoła posoborowego, red. H. Bogacki, S. Moysa, Z. Perz, Kraków 1970, s. 94.

[82] J. Buxakowski, "Przyjmij znamię daru Ducha Świętego". Refleksje teologiczno-duszpasterskie nad formą bierzmowania, w: Wokół tajemnicy Ducha Świętego, red. P. Jaskółka, Opole 1998, s. 95.

[83] G. L. Müller, Katholische Dogmatik, Für Studium und Praxis der Theologie, Freiburg, Basel, Wien 1995, s. 638.

[84] P. Goyret, Namaszczenie Duchem, s. 62-63.

[85] B. Testa, Sakramenty Kościoła, s. 132.

[86] P. Goyret, Namaszczenie Duchem, s. 68.

[87] Profesję zakonną błędnie nazywano drugim chrztem, czy nawet superchrztem. Por. J. Zdrzałek, Trójca Święta, s. 110.

[88] Charyzmatyczna moc życia zakonnego, Wrocław 1996, s. 80.

[89] Konkluzja. Dogmatyczna treść sakramentów, w: Znaki zbawienia, s. 279.

[90] Sakramentologia - zbawienie przez sakramenty, s. 165-166.

[91] P. Goyret, Namaszczenie Duchem, s. 63.

[92] A. Ochał, Odrodzenie łaski chrztu w sakramencie pojednania na przykładze konwersji Bogdana Jasińskiego (1807-1840), w: Chrzest, s. 218.

[93] Por. E. Sauras, La gratia y el carácter sacramental, base de la teologia del laicado, "Divinitas", 5 (1961), s. 706-734.

[94] B. Ferdek (Teologiczna futurologia, s. 195-201) szerzej rozważa związek chrztu z wiarą i podaje argumenty teologiczne za chrztem dzieci.

[95] H. Bourgeois, Konkluzja. Dogmatyczna treść sakramentów, s. 271.

[96] Por. A. K. Ruf, Die Sinndeutung des sakramentalnen Siegels der Firmung bei Thomas von Aquin, "Freiburger Zeitschrift für Philosophie und Theologie", 85 (1971), s. 137-167; F. J. Dölger, Das Sakrament der Firmung, Wien 1906.

[97] Por. J. Amougou-Atangana, Ein Sakrament des Geistempfangs? Zum Verhältnis von Taufe und Firmung, Freiburg im Br. 1973; R. Gerardi, Rinati nell'acqua e nello Spirito: studio sui sacramenti del Battesimo e della Confermazione, Napoli 1982; A. Hamman, Bapt?me et confirmation, Paris 1969; tenże, Je crois en un seul Bapteme: Essai sur Bapteme et Confirmation, Paris 1970; B. Neunheuser, Taufe und Firmung, Freiburg 1982; J. Saraiva Martins, Baptismo e crisma, Lisboa 2002; A. Skowronek, Wokół eklezjalnego aspektu chrztu i bierzmowania, AK 69 (1966), s. 1-9; Zeichen des Glaubens. Studien zu Taufe und Firmung, wyd. H. Auf der Maur, B. Kleinheyer, Zürich-Freiburg 1972.

[98] I. Congar, Wierzę w Ducha Świętego, tłum. L. Rutowska, t. III, Warszawa 1996, s. 264.

[99] Por. J. P. Revel, Uwieńczenie chrztu, tłum. L. Balter, ComP 12 (1992), nr 2, s. 20-43; H. Küng, Die Firmung als Vollendung der Taufe, "Theologische Quartalschrift" 154 (1974), s. 26-47.

[100] H. Bourgeois (Konkluzja. Dogmatyczna treść sakramentów, w: Znaki zbawienia s. 272) uważa, że charakter bierzmowania wypływa z charakteru chrzcielnego i w nim uczestniczy.

[101] J. Buxakowski, Teologia Bierzmowania (Aspekty duszpasterskie), AK 58 (1966), s. 18.

[102] M. Schmaus, Katholische Dogmatik, t. IV/1 Die Lehre von den Sakramenten, München 1952, s. 176.

[103] E. Bulanda uważa, że po przyjęciu bierzmowania chrześcijanin otrzymał pełne podobieństwo do Chrystusa. Chrzest dokonał narodzin, bierzmowanie czyni go dojrzałym. Spotkanie z Trójosobowym Bogiem, w: Sakramenty Kościoła posoborowego, s. 128.

[104] B. Ferdek stwierdza, że chrzest upodabnia do Chrystusa ukrzyżowanego i zmartwychwstałego, natomiast bierzmowanie do Chrystusa namaszczonego Duchem Świętym. Teologiczna futurologia, s. 213.

[105] Cz. Bartnik, Sakramentologia społeczna, s. 167.

[106] A. Skowronek, Sakramenty w ogólności, t. 1, s. 242-243.

[107] Sakramenty Kościoła, s. 166.

[108] Namaszczenie Duchem, s. 162. Por. Katholischer Erwachsenenkatechismus, s. 341. Autorzy katechizmu piszą o charakterze bierzmowania jako znaku trwałego bycia wziętym w służbę Jezusa Chrystusa (In-Dienst-genommen-Seins von Jesus Christus).

[109] Sakramentologia społeczna, s. 160-161.

[110] Le caract?re comme visibilitéte concr?te du sacrament en relation avec l'Église, ConcF 31 (1968), s. 97.

[111] M. Schmaus, Der Glaube der Kirche, Band V Teil-Band 4: Das Christusheil durch die Kirche und in der Kirche, Das Heilshandeln der Kirche: Taufe, Firmung, Weihe, Bußsakrament, Krankenölung, Ehe, 1980 / wyd. 2. 1992, s. 70.

[112] J. Buxakowski ("Przyjmij znamię daru Ducha Świętego", s. 95) wskazuje, że charakter chrzcielny działa w ochrzczonym ad intra, natomiast charakter bierzmowania ad extra: "uzdalnia przez zasługi Chrystusa mocami Ducha Świętego do wzrostu uczestnictwa (motus augmenti) w społecznym posłannictwie Kościoła i włącza bierzmowanego w zbawcze siły publicznego apostolatu".

[113] T. Camelot, Bierzmowanie a wylanie Ducha, ComP 12 (1992), nr 2, s. 90.

[114] Sakramentologia społeczna, s. 100.

[115] K. Krakowiak, Bierzmowanie - sakrament inicjacji chrześcijańskiej, Lublin 2005, s. 158-159.

[116] P. Goyret, Namaszczenie Duchem, s. 167.

[117] KK 11; KKK 1285; 1303; 1313; 1316.

[118] K. Krakowiak, Z problematyki teologicznej sakramentu bierzmowania, s. 45-51; tenże, Bierzmowanie - sakrament inicjacji chrześcijańskiej, s. 159; M. Kowalczyk, Eklezjalno-apostolski charakter bierzmowania, ComP 12 (1992), nr 2, s. 92-102.

[119] T. Camelot, Bierzmowanie a wylanie Ducha, ComP 12 (1992), nr 2, s. 88.

[120] A. Szafrański, Kapłaństwo wiernych, Lublin 1958, s. 23.

[121] S. Czerwik, Sakramenty najwyższym wyrazem kultu chrześcijańskiego, AK 68 (1965), s. 44-53.

[122] Zob. J. Grześkowiak, Istota współofiary wiernych w Eucharystii, AK 78 (1972), s. 314-329.

[123] Cz. Bartnik, Sakrament bierzmowania, s. 50.

[124] "Do przyjęcia zadania chrzestnego może być dopuszczony ten, kto: 3° jest katolikiem, bierzmowanym i przyjął już sakrament Najświętszej Eucharystii oraz prowadzi życie zgodne z wiarą i odpowiadające funkcji, jaką ma pełnić".

[125] "Katolicy, którzy nie przyjęli jeszcze sakramentu bierzmowania, powinni go przyjąć przed zawarciem małżeństwa, gdy jest to możliwe bez poważnej niedogodności".

[126] "Tylko ten jest godziwie dopuszczony do święceń, kto przyjął sakrament bierzmowania".

[127] Bierzmowany apostołem poprzez pełne uczestnictwo w liturgii, ComP 12 (1992), nr 2, s. 109.

[128] A. Skowronek, Sakramenty w ogólności. Chrzest. Bierzmowanie, s. 240.

[129] Do takiego wniosku doszedł J. Zerndl studiując soborowe dokumenty dotyczące genezy redakcji KK 11. Die Teologie der Firmung in der Vorbereitung und in der Akten des zweiten Vatikanischen Konzils: "Sacramento confirmationis perfectius Ecclesiae vinculantur tamquam veri Christi testes", Paderborn 1986, s. 195-298.

[130] Wierzę w Ducha Świętego, t. III, s. 260-261.

[131] M. Kowalczyk, Eklezjalno-apostolski charakter, s. 95. Por. J. Misiurek, Apostolstwo wyrazem dojrzałości chrześcijańskiej, w: Dojrzałość chrześcijańska, Homo meditans XI, red. A. J. Nowak, W. Słomka, Lublin 1994, s. 107-123.

[132] M. Kowalczyk, Eklezjalno-apostolski charakter, s. 99.

[133] J. Nowak, Bierzmowany apostołem poprzez pełne uczestnictwo w liturgii, ComP 12 (1992), nr 2, s. 110.

[134] "(...) bądźcie zawsze gotowi do obrony wobec każdego, kto domaga się od was uzasadnienia tej nadziei, która w was jest".

[135] P. J. Rosato, Wprowadzenie do posoborowej, s. 64-65.

[136] B. Testa, Sakramenty Kościoła, s. 167-168.

[137] Sakramentologia społeczna, s. 167.

[138] Synth?se Dogmatica, Fribourg 1985, s. 297.

[139] Sakramentologia - zbawienie przez sakramenty, s. 190-191.

[140] Świadectwa patrystyczne zebrane w: P. Galtier, Imposition des mains, w: DTC 7, 1397-1408; prawodawstwo na ten temat w Decretum Gratiani, pars III, d. V, c. 8 - 9, w: PL 187, 1858B.

[141] Benedykt XIV, Encyklika Ex quo primum, (1756), nr 57, w: "Estudios eclesiásticos", 1, 545.

[142] Skutkami bierzmowania eklezjalnego wg Bartnika jest: komunia i jedność kościelna, rozwój prawdy i cnót, rozwój życia łaski i darów Ducha Świętego, inicjacja Kościoła lokalnego w Kościół powszechny i wprowadzanie całego Kościoła w królestwo niebieskie. Sakramentologia społeczna, s. 192.

[143] Tamże, s. 192-193.

[144] Por. A. L. Szafrański, Z badań nad charakterem sakramentalnym bierzmowania, RTK 2 (1955), s. 29-60; tenże, Kapłaństwo wiernych, Lublin 1958, s. 16n.

[145] Sakramentologia społeczna, s. 167.

[146] P. Henrici, Bierzmowanie - sakrament Ducha Świętego, tłum. L. Balter, ComP 18 (1998), nr 2, s. 118.

[147] Por. J. Nowak, Trójstopniowość sakramentu święceń, w: Kapłaństwo, s. 94-112. W okresie posoborowym problematyka kapłaństwa hierarchicznego była często poruszana w refleksji teologicznej m.in. Cz. Bartnik, Sakrament kapłaństwa, RT 40 (1993), z. 2, s. 7-14; K. J. Becker, Der priesterliche Dienst II: Wesen und Vollmachten des Priestertums nach dem Lehramt, Freiburg 1970; S. Głowa, Kapłaństwo według myśli Soboru, w: Kościół w świetle Soboru, Poznań 1968, s. 189-227; J. Grześkowiak, Kapłaństwo, Poznań 1980; P.M. Gy, Kapłaństwo, w: Wprowadzenie do zagadnień teologicznych, Poznań 1969, s. 872-893; W. Kasper, Amt und Gemeinde, w: Glaube und Geschichte, Mainz 1970, s. 388-414; S. C. Napiórkowski, Posługi i święcenia, Warszawa 1977; D. Pesch, Zum Thema Priesteramt, Stuttgart 1970; K. Rahner, Weihe im Leben und in der Reflexion der Kirche, w: tenże, Schriften zur Theologie, Bd. 14, Zürich 1980, s. 113n; tenże, Gnade des Amtes, w: tenże, Knechte Christi, Freiburg 1967, s. 57-66; J. Ratzinger, Vom Wesen des Priestertums, L'Osservatore Romano (niem. wyd.), nr 45 (9 XI 1990), s. 7-9; tenże, Zur Frage nach dem Sinn des priesterlichen Dienstes, GuL 41 (1968), s. 347-376; A. Skowronek, Kapłaństwo jako znak, CT 42 (1973), 3, s. 35-48; K. Wojtyła, Teologia kapłaństwa, CzST 5 (1977), s. 7-18; P. Zemp, Das Sakrament der Weihe, Freiburg 1977.

[148] G. L. Müller podkreśla, że ceremonie rzekomego wyświęcania kobiet są świętokradztwem i nie następuje podczas nich udzielenie charakteru sakramentalnego: "Aber sicher ist, daß die Frau vergeblich die Händeauflegung empfängt und damit auch nicht den sakramentalen Charakter aufnehmen kann (...). Eine solche ungültige und verbotene Weihehandlung wäre ein Sakrileg", Der Empfänger des Weihesakraments: Quellen zur Lehre und Praxis der Kirche, nur Männern das Weihesakrament zu spenden, Würzburg 1999, s. 367. Por. G. L. Müller, Frauen in der Kirche. Eigensein und Mitverantwortung, Würzburg 1999, s. 267-277; J. Ratzinger, Das Priestertum des Mannes - ein Verstoß gegen die Rechte der Frau?, L'Osservatore Romano (wyd. niem.), nr 13 (1 IV 1977), s. 5 i 8.

[149] J. Ambaum, Funkcja kapłana w Ofierze eucharystycznej: in persona Christi i in persona Ecclesiae, tłum. J. Kupka, w: Kapłaństwo, s. 257-276.

[150] A. Ochał, Tożsamość kapłana i jego posłannictwo według Jeana Galota SJ, w: Najważniejsza jest miłość. Księga pamiątkowa ku czci Księdza Profesora Waleriana Słomki, red. M. Chmielewski, Lublin 1999, s. 271-272.

[151] Charakter kapłański, w: Kapłaństwo, s. 241. Por. J. Ratzinger, Opfer, Sakrament und Priestertum in der Entwicklung der Kirche, "Catholica" 26 (1972), s. 108-125.

[152] Animadversiones in Schema Propositionum "De vita et ministerio sacerdotali", cyt. za: P. J. Cordes, Sendung zum Dienst, Frankfurt 1972, s. 40.

[153] Por. L. Balter, Posoborowe spojrzenie na kapłaństwo katolickie, "Homo Dei" 40 (1971), s. 9-20.

[154] Z orientacją funkcjonalną wiąże się również pewne przesunięcie terminologiczne. W tym ujęciu unika się słów "kapłan", "kapłaństwo", mające wydźwięk sakralny. Zastępuje się je neutralno-funkcjonalnym terminem "urząd" (Amt, Office), który w teologii katolickiej do tej pory rzadko był używany. Por. J. Ratzinger, Posługa i życie kapłanów, w: Pielgrzymująca wspólnota wiary. Kościół jako komunia, red. S. Horn, V. Pfnür, Kraków 2003, s. 139-140; H. Pietras, Od prezbiteratu do kapłaństwa: ewolucja pojęć i urzędu, "Studia Bobolanum", 3 (2002), s. 5-17.

[155] L. Boff, Die Neuentdeckung der Kirche, Mainz 1980, s. 106; E. J. Kilmartin, Apostolic Office: Sacrament of Christ, "Theological Studies", 36 (1975), s. 243-264; B. Langemeyer, Die Wesen der Gegenwart Christi im liturgischen Geschehen, w: O. Semmelroth (opr.), Martyria-Leiturgia-Diakonia, Mainz 1968, s. 286-307.

[156] J. Ratzinger, Posługa i życie kapłanów, s. 140.

[157] Mit dem Volk Gottes unterwegs. Eine geistliche Besinnung zur Theologie und Praxis des kirchlichen Amtes, GuL 54 (1981), s. 178-187.

[158] Być kapłanem. Teologia i duchowość urzędu kapłańskiego, tłum. K. Wójtowicz, Wrocław 1983.

[159] K. Góźdź podaje praktyczne przykłady oddźwięku tejże teorii w Kościele polskim. Na przełomie lat 80. i 90. kilka wspólnot Ruchu Odnowy w Duchu Świętym (Nowy Sącz, Kraków, Wrocław) wystąpiło z Kościoła katolickiego. W czerwcu 1997 wspólnota "Miecz Ducha" z Kalisza uznała, że niepotrzebna jest im hierarchia kościelna, bowiem posiadają bezpośredni kontakt z Duchem Świętym, który ma wskazywać odpowiednią osobę i moment, kiedy ma sprawować Wieczerzę Pańską, która ma polegać na spożyciu chleba i wina. W taki sposób wspólnota wybiera sobie jednego z członków, który bez święceń kapłańskich sprawowałby Eucharystię. Posługiwania w Kościele w aspekcie dogmatycznym, "Teologia w Polsce", 56 (1999) s. 34-35.

[160] W Europie zachodniej (Niemcy, Austria, Szwajcaria) wobec braku kapłanów pojawiły się pewne problemy w funkcjonowaniu tamtejszych Kościołów. Urząd jurysdykcyjny zaczął być powierzany kobietom, np. są zarządcami parafii w sytuacji braku kapłana. Pojawił się problem "urzędu bez święceń" (Amt ohne Weihe). K. Rahner uznał, że można przyjąć apostolat świeckich jako urzędowy, czyli można go interpretować jako sakramentalny. Osoby sprawujące "urząd referenta pastoralnego" zaliczane byłyby do kleru. Kościół, który jest sakramentem podstawowym, powołuje świeckich do tego urzędu i zleca im kierowanie wspólnotą, stąd można uznać ten urząd świeckich za realne uczestnictwo w pośredniczeniu zbawienia i budowaniu wspólnoty. W tym duchu wypowiada się także P. Hünermann, uznając referenta pastoralnego za urząd sakramentalny, a więc opowiadając się za włączeniem tego urzędu do ordynacji. Argumentem było stwierdzenie, że Kościół posiada władzę dla rozbudowania swych urzędów, dla zwiększonej jego skuteczności. Idee Rahnera, Hünermanna, Pottmeyera nie znalazły akceptacji w Kościele: referenci pastoralni pozostali na stopniu świeckich. Synod Biskupów z 1987 roku wypowiedział się przeciw klerykalizacji świeckich i laicyzacji kleru. Instrukcja Stolicy Apostolskiej z 15 sierpnia 1997 roku O właściwą współpracę wiernych świeckich w wykonywaniu posługi kapłańskiej nakazuje świeckim (np. referentom pastoralnym) przestrzegania ściśle swoich uprawnień, aby zapobiec postrzegania ich funkcji jako ściśle kapłańskich. W praktyce zakazuje się świeckim udzielania sakramentu namaszczenia chorych, ani jakiejkolwiek imitacji tego sakramentu (np. przez namaszczenie olejem). Świecka osoba nie może być także stałym szafarzem uroczystego udzielania chrztu, a jest szafarzem tylko do danego przypadku. Tamże, s. 38-39.

[161] J. Galot, Le sacerdoce dans la doctrine du Concile, NRTh 88 (1966), s. 1047n. Por. tenże, Le caractere sacerdotal, w: Teología del sacerdocio 3, Burgos 1971, s. 113-131.

[162] Por. J.-M. Garrigues, M.-J. Le Guillou, A. Riou, Le caract?re sacerdotal dans la tradition des P?res grecs, NRTh 93 (1971), s. 801-820; J.-M. Garrigues, M.-J. Le Guillou, Statut eschatologique et caractere ontologique de la succession apostolique, "Revue Thomiste" 75 (1975), s. 395-417; E. Dassmann, Character indelebilis - Anmaßung, Köln 1973.

[163] M. J. Le Guillou, Charakter kapłański, w: Kapłaństwo, s. 242.

[164] Tożsamość kapłana, s. 217-223.

[165] Dla uzasadnienia swego twierdzenia przywołuje świadectwa patrystyczne. Według św. Grzegorza z Nyssy dar Ducha "zmienia formę niewidzialnej duszy na lepsze przez niewidzialną moc i łaskę" (In baptismo Christi, PG 46, 584 A). Ignacy Antiocheński widzi w biskupie "typ Ojca" (Tral. 3, 1), który zajmuje miejsce Boga (List do Magnezjan 6, 1). W komentarzu do Ewangelii św. Jana 20, 22-23 Cyryl Aleksandryjski pisze, że "Chrystus konsekruje apostołów przez rzeczywiste uświęcenie dając im udział w swojej własnej naturze przez uczestnictwo Ducha" (In Joannem, PG 74, 712 D). Maksym Wyznawca bezpośrednio używa słowa "pieczęć" (sfrag?s), dla oznaczenia tego, co się dokonuje w jestestwie przyszłego szafarza w momencie nałożenia rąk. "Kapłan, szafarz pojednania, oddaje się dobrowolnemu wyniszczeniu na wzór Sługi cierpiącego, zajmuje na ziemi miejsce Syna Bożego, dzięki czemu (...) Bóg nie przestaje być widzialnym cieleśnie (...) i rodzi wielkie zbawienie". Człowiek Boży, s. 227-228.

[166] Tamże, s. 228-229.

[167] M. J. Kempys, Josepha kard. Ratzingera teologia kapłaństwa, Kraków 2002, s. 56-57.

[168] Por. J. Ratzinger, Der Priester als Mittler und Diener Christi, w: 100 Jahre Priesterseminar in St. Jakob zu Regensburg 1872 - 1972, wyd. P. Mai, Regensburg 1972, s. 53-68.

[169] Tenże, Posługa i życie kapłanów, s. 147-148.

[170] Por. S. Nagy, Służenie a "urząd" kapłański, w: Verbum Crucis, red. J. Śrucina, Wrocław 1974, s. 187-205; W. Słomka, Natura i misja służebnego kapłaństwa, AK 120 (1993), s. 210-222; K. Wojtyła, Służebność kapłaństwa, "Studia Pelplińskie" 3 (1973-1974), s. 47 - 55.

[171] P. Goyret, Powołani, konsekrowani, posłani. Sakrament kapłaństwa, tłum. B. Widła, Warszawa 2004, s. 160-161.

[172] H. Hofmann, Repräsentation. Studien zur Wort- und Begriffsgeschichte von der Antike bis ins 19. Jahrhundert, Berlin 1974; P. J. Cordes, Sacerdos alter Christus? Der Repräsentationsgedanke in der Amtstheologie, Cath. 26 (1972), s. 38-49.

[173] Trudno bowiem uznać, że wszystkie działania kapłana to reprezentacja Chrystusa, np. grzeszne czyny kapłana.

[174] E. Bulanda, Spotkanie z Trójosobowym Bogiem, w: Sakramenty Kościoła posoborowego, s. 177.

[175] Papież Celestyn I nauczał: "My jednak powinniśmy odróżniać się nauką a nie szatą, sposobem życia a nie ubiorem, czystością a nie tym, co zewnętrzne" PL 50, 431, cyt. za G. Greshake, Być kapłanem, s. 184.

[176] A. Skowronek podaje, że w tradycyjnym rozumieniu uważano kapłana za osobę świętą, otoczoną swego rodzaju kultem, posiadającym gruntowne, szczególne wykształcenie oraz prowadzącym sakralny styl życia, noszący duchowny strój itd. W języku klerykalnym jest mowa o tzw. decorum clericale, czyli o swego rodzaju klerykalnej przystojności. W tym duchu czytamy w Katechizmie rzymskim z 1566 roku, wydanym z polecenia Soboru Trydenckiego: "Wiernym należy najpierw wyłożyć, jak wielka jest szlachetność i wzniosłość tego stanu [kapłańskiego - D.Z.] (...) Albowiem ponieważ biskupi i kapłani jednocześnie są tłumaczami i wysłannikami, którzy w imieniu Boga uczą ludzi Bożego prawa i przepisów życia i zastępują na ziemi Osobę samego Boga, ich urząd jest oczywiście takim wyniesieniem, iż nie sposób sobie wymyślić wyższy, i stąd słusznie nazywani są nie aniołami, lecz także bogami, ponieważ reprezentują wśród nas moc i autorytet Boga nieśmiertelnego". Małżeństwo i kapłaństwo jako spotęgowanie chrześcijańskiej egzystencji, s. 148-149.

[177] Pius XII, Encyklika Mystici Corporis, nr 30.

[178] Medytacje o Kościele, tłum. I. Białkowska-Cichoń, Kraków 1997, s. 123.

[179] Por. Jan XXIII, Sacerdotii Nostri primordia, 1 VIII 1959; Paweł VI, List apostolski Summi Dei Verbum, 4 XI 1963.

[180] Por. AAS 60 (1968) 468n.

[181] "Ten Duch Boży naznaczył nasze dusze znamieniem niezatartym i napełnił je łaską kapłańską. Działanie Jego w nas jest niewidzialne, lecz zapewnia nam ono pomoc niebieską w ciągu całego naszego życia: w czasie sprawowania świętych tajemnic, głoszenia Słowa Bożego, w mądrym kierownictwie dusz oraz w niesieniu pociechy stroskanym. Czcijmy Ducha Świętego na równi z Ojcem i Synem przez kult uwielbienia, przez hołd głębokiej wdzięczności i całkowite oddanie się, przez ustawiczne przyjmowanie Jego natchnienia". Chrystus wzorem kapłana, Warszawa 1956, s. 312.

[182] Tamże, Paris 1963, s. 10.

[183] Tamże, s. 59.

[184] Tamże, s. 10.

[185] Duch Święty w formacji i życiu kapłana, AK 80 (1973), z. 1, s. 93-94.

[186] Tamże, s. 98-99.

[187] Dogmatyka katolicka, s. 770-771.

[188] Modlitwa kapłańska w "rodzinie człowieczej", "Concilium" 1-5 (1970), s. 115n.

[189] Wozu Priester?, Zürich-Einsiedeln-Köln 1971, s. 55.

[190] Tamże, s. 79.

[191] Tamże, s. 63.

[192] Idea sakramentów większych, czyli głównych, "Concilium" 1 - 10 (1968), n. 3, s. 14.

[193] Nowe akcenty w dogmatycznym rozumieniu służby kapłańskiej, "Concilium" 1-5 (1965), s. 164.

[194] Tamże, s. 167.

[195] O. Semmelroth, Kapłański Lud Boży i jego urzędowi pasterze, "Concilium" 1-10 (1968), s. 27.

[196] Być kapłanem, s. 30.

[197] "Kto was słucha, Mnie słucha" (Łk 10, 16), "Kto przyjmuje tego, kogo Ja poślę, Mnie przyjmuje" (J 13, 20).

[198] Być kapłanem, s. 30-31.

[199] O. Semmelroth (Die Präsenz der drei Ämter Christi im gemeinsamen und besonderen Priestertum der Kirche, "Teologie und Philosophie", 44 (1969), s. 185) sformułowanie in persona Christi interpretuje jako działanie w roli Chrystusa, a nie jako działanie w zastępstwie Chrystusa. Chodzi mu bowiem o reprezentację powiązaną z działaniem.

[200] Charakter kapłański, w: Kapłaństwo, s. 243.

[201] G. Greshake, Być kapłanem, s. 31, 65.

[202] Tamże, s. 131.

[203] "Nie żebyśmy uważali, że jesteśmy w stanie pomyśleć coś sami z siebie, lecz [wiemy, że] ta możność nasza jest z Boga. On też sprawił, żeśmy mogli stać się sługami Nowego Przymierza, przymierza nie litery, lecz Ducha; litera bowiem zabija, Duch zaś ożywia".

[204] Schreiben der Deutschen Bischöfe über das priesterliche Amt, Trier 1969, s. 53.

[205] Według E. Dassmann dla Orygenesa arrogantia i superbia stanowiły typowe przymioty duchownych, którzy nie spełniali tego, czego nauczali innych wiernych. Często niewykształceni, prości ludzie posiadali doskonałość, której brakowało biskupom i kapłanom. Character indelebilis - Anmaßung oder Verlegenheit?, Köln 1973, s. 12.

[206] Tamże, s. 17.

[207] K. Góźdź aspekt bosko-ludzki Kościoła ujmuje następująco: "Kościół jest w swej istocie zjednoczeniem tego, co boskie, z tym, co ludzkie. (...) Kościół jest uniżony ze względu na "zawodność" jego członków i wtedy jest on solidarnością Boga z grzesznikami, ale z drugiej strony Kościół jest "siłą w słabości", która daje człowiekowi od Boga nadzieję i zbawienie. Kapłan jest zawsze obecnym w jednym i w drugim wymiarze Kościoła: miłosiernego i zbawczego". Misja społeczna kapłana, "Etos", nr 2/3 (1997), s. 196.

[208] Amt und Existenz, "Communio", 4 (1972), s. 291.

[209] E. Dassmann, Character indelebilis - Anmaßung, s. 20.

[210] "Wszystko zaś to pochodzi od Boga, który pojednał nas z sobą przez Chrystusa i zlecił nam posługę jednania. Albowiem w Chrystusie Bóg jednał z sobą świat, nie poczytując ludziom ich grzechów, nam zaś przekazując słowo jednania. Tak więc w imieniu Chrystusa spełniamy posłannictwo jakby Boga samego, który przez nas udziela napomnień. W imię Chrystusa prosimy: pojednajcie się z Bogiem!".

[211] Charakter kapłański, w: Kapłaństwo, s. 243.

[212] "Których chrzcił pijaczyna, których chrzcił morderca, których chrzcił cudzołożnik - zostali ochrzczeni przez Chrystusa. Nie boję się cudzołożnika, pijaczyny, mordercy, ponieważ patrzę na gołębicę mówiącą mi: To On jest tym, który chrzci!". CC 36, 51, cyt. za: G. Greshake, Być kapłanem, s. 133-134.

[213] "Jest niegodny? Co to ma do rzeczy? Bóg posłużył się osłem, aby uratować swój lud. Nie życie kapłana, nie jego cnoty dokonują takie rzeczy! Wszystko jest łaską. Kapłan ma tylko otwierać usta. Bóg jest tym, który wszystko sprawia. Kapłan czyni tylko znaki. Ofiara jest taka sama, niezależnie od tego, czy ją składa pierwszy lepszy, czy Piotr albo Paweł. Pierwsza nie jest mniejsza od drugiej, bo to nie ludzie sprawują jej świętość, lecz ten, który użycza wszelkiej świętości". Comm. in 2 Tm 2 (PG 62, 612), cyt. za J. Daniélou, Der priesterliche Dienst bei den griechischen Kirchenvätern, w: Das apostolische Amt, oprac. J. Guyot, Mainz 1961, s. 114.

[214] Być kapłanem, 134-135, 142.

[215] Tamże, s. 133.

[216] J.-G. Page, Człowiek Boży, s. 232-233.

[217] "Na nikogo rąk pospiesznie nie wkładaj".

[218] Powodem tego może być wiele czynników, np. błędna decyzja co do wyboru drogi życiowej, problemy z zachowaniem celibatu. Por. G. Greshake, Być kapłanem, s. 142-143.

[219] "Jeśli decyzja nie chce siebie pogrążać w ciągłej tymczasowości i w błahostkach, jeżeli nie chce zginąć w tym niekończącym się ruchu, jaki ma właśnie prowadzić do odpowiedzialnej konkretyzacji, to nie może graniczyć z dowolnością. Dlatego decyzja wykazuje zasadniczo tendencję do pojedynczego konkretu - ma cechy niewymienialności i nieodwołalności". Entscheidung, w: Handbuch Theologischer Grundbegriffe I, red. H. Fries, München 1962, s. 317.

[220] W tym kontekście charakter stanowi pewien rodzaj straszaka.

[221] Niezmazywalne znamię, "Przegląd Powszechny", 9 (1999), s. 224.

[222] Prawo kanoniczne stwierdza (Kan. 194, §1.) że, mocą samego prawa zostaje usunięty z urzędu kościelnego: 1° kto utracił stan duchowny; 2° kto publicznie odstąpił od wiary katolickiej lub wspólnoty z Kościołem; 3° duchowny, który usiłował zawrzeć małżeństwo, choćby tylko cywilne.

[223] Kan. 1364 - §1. Odstępca od wiary, heretyk lub schizmatyk podlega ekskomunice wiążącej mocą samego prawa, przy zachowaniu przepisu kan. 194, §1, n. 2; duchowny może być ponadto ukarany karami, o których w kan. 1336, §1, n. 1,2 i 3.; §2. Jeśli tego domaga się długotrwały upór lub wielkość zgorszenia, można dołączyć także inne kary, nie wyłączając wydalenia ze stanu duchownego.

[224] Kan. 1387 - Kapłan, który w akcie spowiedzi albo z okazji lub pod jej pretekstem nakłania penitenta do grzechu przeciw szóstemu przykazaniu Dekalogu, powinien być stosownie do ciężkości przestępstwa ukarany suspensą, zakazami lub pozbawieniami, a w przypadkach poważniejszych wydalony ze stanu duchownego. Kan. 1394 - §1. Przy zachowaniu przepisu kan. 194, §1, n. 3, duchowny usiłujący zawrzeć małżeństwo, choćby tylko cywilne, podlega suspensie wiążącej mocą samego prawa. Gdy po upomnieniu nie poprawia się i nadal daje zgorszenie, może być karany stopniowo pozbawieniami lub także wydaleniem ze stanu duchownego. Kan. 1395 - §1. Duchowny konkubinariusz poza wypadkiem, o którym w kan. 1394, oraz duchowny trwający w innym grzechu zewnętrznym przeciwko szóstemu przykazaniu Dekalogu, wywołującym zgorszenie, winien być ukarany suspensą, do której, gdy mimo upomnienia trwa w przestępstwie, można stopniowo dodawać inne kary, aż do wydalenia ze stanu duchownego. §2. Duchowny, który w inny sposób wykroczył przeciwko szóstemu przykazaniu Dekalogu, jeśli jest to połączone z użyciem przymusu lub gróźb, albo publicznie lub z osobą małoletnią poniżej lat szesnastu, powinien być ukarany sprawiedliwymi karami, nie wyłączając w razie potrzeby wydalenia ze stanu duchownego.

[225] Por. C. Vogel, Laica communione contentus: Le retour du presbytre au rans des laics, RSR 47 (1973), s. 56-122. Autor analizuje historyczne przypadki przejścia kapłana (biskupa) do stanu świeckiego. W tej sytuacji taka osoba traci wszystkie funkcje i godności kościelne i w zakresie praw i obowiązków funkcjonuje jak osoba świecka. Jednak brak przekonujących dowodów, że Kościół pozbawiał ją również całej władzy kapłańskiej. W przypadku, gdy "były" ksiądz prosił o możliwość powrotu do sprawowania urzędu, nigdy nie powtarzano jego święceń.

[226] J. Kochanowicz (Niezmazywalne znamię, "Przegląd Powszechny", 9 (1999), s. 226-227) w kontekście rozważań o charakterze kapłańskim ostrzega, że pozbawienie kogoś urzędu kapłańskiego wyłącznie z powodu niemożności zachowania wymogów celibatu prowadzi do tego, że w Kościele na pierwsze miejsce zamiast struktury sakramentalnej (kapłaństwo służebne - kapłaństwo wspólne) wysunie się pseudostruktura celibatu. Kościół, broniąc celibatu, pozwala na małżeństwo po "dyspensie" od wykonywania czynności kapłańskich.

[227] Y. Congar, Quelques probl?mes touchant les minist?res, NRTh 71 (1971), s. 790.

[228] J. Kochanowicz, Niezmazywalne znamię, "Przegląd Powszechny", 9 (1999), s. 220-224, 227-228. Por. Pompei A. M., Dimensioni ecclesiali e personali del carattere dell'ordine, w: Il cacerdozio ministeriale. Natura - funzione - missione, Napoli 1970, s. 147-160.

[229] W Polsce 313 Konferencja Plenarna Episkopatu 20-21 czerwca 2001 r. podjęła uchwałę o wprowadzeniu diakonatu stałego, pozostawiając to do decyzji biskupa diecezjalnego. Por. M. Marczewski, Problem diakonatu stałego w teologii i praktyce posoborowej, Lublin (mps AB KUL) 1979.

[230] A. Czaja, Diakonat w świetle nauki Katechizmu Kościoła Katolickiego, RT 48 (2001), z. 2, s. 62.

[231] K. Góźdź, Odnowa urzędu diakonatu?, RT 48 (2001), z. 2, s. 73.

[232] AAS 59 (1967), s. 698.

[233] Prout gradus Ordinis sacri, diaconatus characterem imprimit et specificam gratiam sacramentalem communicat. Character diaconalis est signum configurativum-distinctivum animae modo indelebili impressum, quod sacro ordine auctos configurat Christo, qui diaconus, ideoque servus omnium, factus est. (7)

[234] Kongregacja ds. Duchowieństwa, Watykan 1998.

[235] G. L. Müller (Hg.), Der Diakonat - Entwicklung und Perspektiven. Studien der Internationalen Theologischen Kommission zum sakramentalen Diakonat, Bamberg 2004, s. 78-79.

[236] J. Hornef, Diakonat jako święcenia trwałe, tłum. K. Wolny, "Concilium" 1-10 (1968), s. 461-467.

[237] Tajemnice chrześcijaństwa, Kraków 1970, s. 451-459, 468-482.

[238] Tamże, s. 453.

[239] W Casti connubii papież nawiązuje do myśli Scheebena: "Niech [małżonkowie] zawsze mają w pamięci, że do obowiązku i godności swego stanu są specjalnym poświęceniem (consecratio) jak gdyby przemienieni przez uświęcenie osobnym sakramentem, którego skuteczna moc jest niezniszczalna, pomimo że nie wyciska znamienia niezatartego" (s. 338). Znajduje się tu także nawiązanie do nauki św. Augustyna: "Jak bowiem według nauki św. Augustyna przeznacza i wspiera się człowieka przez Chrzest i Kapłaństwo, czy to do życia chrześcijańskiego, czy też do spełniania czynności kapłańskich, i nie pozostawia go nigdy bez łaski sakramentalnej, tak samo prawie (ale nie na podstawie charakteru sakramentalnego) nie mogą wierni, raz węzłem małżeństwa złączeni, nigdy być pozbawieni pomocy i węzła tego Sakramentu. Przeciwnie, noszą, jak uczy tenże sam św. Doktor, na sobie ten węzeł św., chociażby się stali cudzołożnikami, lub już nie jako znak chwalebnej łaski, lecz jako znak zbrodni, "tak, jak dusza odrzucona, odchodząc od godów połączenia z Chrystusem, nawet po utracie wiary, nie traci znaku sakramentalnego, który otrzymała w kąpieli odrodzenia"" (rozdział I).

[240] "Ten bowiem sakrament daje im moc i niejako ich konsekruje, by wiernie wypełniali swe obowiązki, by swe powołanie doprowadzili do właściwej mu doskonałości oraz by dawali, jak na nich przystało, chrześcijańskie świadectwo wobec świata" (HV 25).

[241] W obrzędach występuje 2 razy słowo "consecrare" (OCM nr 106, 33), oraz raz słowo "sacrare" (nr 117).

[242] "Pierwszym i bezpośrednim skutkiem małżeństwa nie jest sama łaska nadprzyrodzona, ale chrześcijańska więź małżeńska, komunia dwojga typowo chrześcijańska, ponieważ przedstawia tajemnicę Wcielenia Chrystusa i tajemnicę Jego Przymierza" (FC 13).

[243] W. Kasper, Die sakramentale Würde der Ehe, "Lebendige Seelsorge", 28 (1977), s. 138; G. Oggioni, Riflessione teologia sul sacramento del matrimonio, "Rivista Liturgica", 55 (1968), s. 348-350; J. Bajda, Powołanie małżeństwa i rodziny. Próba syntezy teologiczno-moralnej, w: Teologia małżeństwa i rodziny, red. K. Majdański, Warszawa 1980, s. 28, 37, 48; tenże, Konsekracja ciała w aspekcie powołania osoby, w: Jan Paweł II, Mężczyzną i niewiastą stworzył ich. O Jana Pawła II teologii ciała, Lublin 1981, s. 191-202; E. Schillebeeckx w badaniach historycznych dopatruje się idei konsekracji małżeńskiej już w VI wieku, kiedy to w liturgii rzymskiej przejęto do rytu zaślubin nałożenie welonu z obrzędu konsekracji dziewic welonu. Por. J. Grześkowiak, Misterium małżeństwa. Sakrament małżeństwa jako symbol przymierza Boga z ludźmi, Poznań 1996, s. 195.

[244] Riflessione teologia, s. 348-349.

[245] J. Grześkowiak, Misterium małżeństwa, s. 126; J. Bajda, Konsekracja ciała, s. 200-202.

[246] Sakramentologia społeczna, s. 494.

[247] J. Duss-von Werdt, Theologie der Ehe. Der sakramentale Charakter der Ehe, w: Mysterium Salutis IV/2, Zürich 1973, s. 422-448.

[248] Podkreśla funkcję społeczną sakramentu małżeństwa: włączenie małżonków w kościelną społeczność ludzi żyjących w tym samym stanie. O integralną wizję małżeństwa i rodziny z http://www.isr.org.pl/wydaw/wzm_wprow.htm#_ftn21, 13.01.2007. Por. Cz. Rychlicki, Sakramentalny charakter przymierza małżeńskiego, Płock 1997.

[249] Einführung in die katholische Sakramentlehre, Darmstadt 1991, s. 33.

[250] Dogmatyka katolicka, s. 789.

[251] Tamże, s. 643.

[252] Sakramentologia społeczna, s. 63-64.

[253] K. Rahner, Einleitende Bemerkungen zur allgemeinen Sakramentenlehre bei Thomas von Aquin, w: tenże, Schriften zur Theologie, Bd. 10, Zürich 1972, s. 401.

[254] Scheeben uważa, że obok konsensu małżonków szczególna konsekracja (pieczęć) związana jest z dopełnieniem małżeństwa przez zjednoczenie cielesne, ponieważ dopiero dzięki temu aktowi małżeństwo osiąga pełnię sakramentalności i oznacza w pełni nierozerwalne zjednoczenie Chrystusa z Kościołem - samo staje się nierozerwalne. Podaje za J. Grześkowiak, Misterium małżeństwa, s. 197.

[255] M. J. Scheeben, Tajemnice chrześcijaństwa, s. 457.