Wstęp

Postęp techniczny to jeden z kluczowych czynników wzrostu efektywności produkcji i wydajności pracy. Przesądza o tym wysoka ranga technologii w produkcji dóbr i usług. Wprawdzie organizacje dysponują także innymi zasobami ekonomicznymi niezbędnymi w procesie wytwarzania dóbr i świadczenia usług oraz ich dostarczania na rynek, tj.: zasoby rzeczowe, ludzkie, energetyczne i informacyjne, to jednak technologie w największym stopniu oddziałują na efektywność gospodarowania pozostałymi zasobami i generowania wartości.

Odwzorowaniem obecnie najwyższego stadium postępu technicznego w produkcji dóbr i usług jest automatyzacja, oznaczająca zastępowanie ludzkiej pracy fizycznej i umysłowej przez zaawansowane technologie, sztuczną inteligencję i robotykę. Postęp techniczny i automatyzacja od kilkudziesięciu lat stanowią przedmiot badań w naukach o zarządzaniu i jakości (Bright, 1958; Naville, 1968; Noble, 1984; Womack, Jones, Roos, 1990; Martyniak, 1992), a zatem trudno je uznać za zjawiska zupełnie nowe. Jednak obecnie dzięki technologiom cyfrowym zauważalny jest zdecydowane większy niż kiedykolwiek wcześniej wpływ automatyzacji na organizację i pracowników (Özkiziltan, Hassel, 2020). W konsekwencji zagadnienie automatyzacji stanowi jeden z głównych obszarów badań wielu dyscyplin, a w szczególności: ekonomii (Acemoglu, Restrepo, 2019; 2020; Autor, 2019), nauk o zarządzaniu i jakości (Sobczak, 2018; Dosi, Galambos, 2013), nauk technicznych (Pilat i in., 2018; Domińczuk i in., 2021). Problematyka automatyzacji, w tym robotyzacji i hiperautomatyzacji, nabiera szczególnego znaczenia w dobie dynamicznego rozwoju społeczno-gospodarczego, który wyróżniają niespotykane dotąd zakres i tempo wdrażania innowacji techniczno-technologicznych w procesach produkcji dóbr i usług.

Zauważalna aktywność przedsiębiorstw w zakresie automatyzacji procesów pracy intensyfikuje się także na skutek rosnącej presji na: wzrost efektywności, obniżkę kosztów, a przede wszystkim adaptację organizacji do zmieniających się warunków rynkowych, powodując gruntowną modyfikację sposobu prowadzenia działalności gospodarczej i modeli biznesowych (Blaschke i in., 2017). W obliczu tego typu tendencji integracja automatyzacji z czynnikiem ludzkim oraz aktualnymi rozwiązaniami strukturalnymi przedsiębiorstw staje się kluczowym czynnikiem wzrostu konkurencyjności zarówno na poziomie mikro-, jak i makroekonomicznym (Brynjolfsson, McAfee, 2017; Ford, 2016). Automatyzacja jest obecnie nie tylko narzędziem zwiększającym efektywność, ale także kluczowym czynnikiem determinującym zdolność adaptacyjną organizacji w warunkach globalnej konkurencji (Dauth i in., 2021).

Pomimo stosunkowo bogatej literatury przedmiotu na temat automatyzacji wciąż istnieje luka badawcza dotycząca kompleksowej analizy i systemowego ujęcia uwarunkowań, ewolucji i perspektyw automatyzacji procesów pracy w kontekście organizacyjnym i społeczno-gospodarczym. Brak spójnych ram metodologicznych utrudnia analizę złożonych relacji między automatyzacją a innowacyjnością, zarządzaniem zmianą, rozwojem zasobów ludzkich w warunkach turbulentnego otoczenia. Przyjęcie interdyscyplinarnej perspektywy, łączącej aspekty techniczne, ekonomiczne, społeczne i organizacyjne, wydaje się niezbędne dla zrozumienia potencjału i wyzwań związanych z automatyzacją procesów pracy, a także niezwykle istotnych z perspektywy zrównoważonego rozwoju organizacji i gospodarki sposobów łagodzenia jej negatywnych skutków.

Przedstawione powyżej przesłanki stanowiły podstawę sformułowania problemu badawczego niniejszej pracy, sprowadzającego się do identyfikacji postępu technicznego odwzorowanego w automatyzacji procesów pracy jako kluczowego czynnika wpływającego na rozwój organizacji, ewolucję modeli organizacyjnych, kształtowanie relacji wewnątrzorganizacyjnych w stosunkach pracy i modyfikację treści pracy w procesach produkcji i usług. W konsekwencji istota podjętego problemu sprowadza się do określenia, w jaki sposób rozwój technologiczny i automatyzacja wpływają na efektywność organizacji, strukturę zatrudnienia i treść pracy oraz jak zmiany te odzwierciedlają ewolucję organizacji w poszczególnych etapach rewolucji przemysłowej.

Na potrzeby rozwiązania podjętego problemu sformułowano cel główny i zestaw celów szczegółowych niniejszej monografii. I tak, celem głównym opracowania jest identyfikacja uwarunkowań rozwoju automatyzacji procesów pracy oraz określenie wpływu postępu technicznego na modyfikację treści pracy i rozwój modeli organizacji. Natomiast jako cele szczegółowe przyjęto:

- identyfikację postępu w organizacji jako pochodnej postępu technicznego i organizacyjnego, z uwzględnieniem ich wpływu na wydajność pracy;

- identyfikację czynników i stadiów rozwojowych rewolucji przemysłowej jako wyznacznika postępu w organizacji;

- określenie wpływu innowacji na rozwój organizacji z uwzględnieniem procesów transformacji od Przemysłu 1.0 do Przemysłu 5.0;

- zaprezentowanie ewolucji automatyzacji procesów pracy i rozwoju modeli organizacji jako rezultatów postępu technicznego w produkcji i pracach administracyjno-biurowych;

- ukazanie roli i zastosowania robotów w procesach produkcyjnych i pracy administracyjno-biurowej;

- identyfikację wpływu postępu technicznego na treść pracy, w szczególności określenie uwarunkowań (rynkowych, społecznych, instytucjonalnych i technicznych) oraz tendencji zmian treści pracy pod wpływem automatyzacji.

Przedstawione rozważania tworzą podbudowę głównej tezy monografii stanowiącej, iż "kluczowym czynnikiem rozwoju organizacji jest postęp techniczny, którego odniesieniem jest automatyzacja procesów pracy". Uszczegółowieniem tej tezy jest stwierdzenie, iż postęp techniczny odwzorowany w automatyzacji procesów pracy stanowi zasadniczy czynnik rozwoju organizacji i modyfikacji treści pracy. W takim znaczeniu postępowi technicznemu przypisano kluczową rolę w kształtowaniu zmian w organizacji i stosunkach pracy, znajdujących odzwierciedlenie w ewolucji modeli organizacji, zastosowaniu robotów w procesach pracy oraz modyfikacji treści pracy w procesach produkcji dóbr i usług. Rozwinięciem tezy głównej jest następujący zbiór szczegółowych tez cząstkowych:

- Postęp techniczny zintegrowany ze zmianami organizacyjnymi jest czynnikiem wzrostu efektywności pracy.

- Stadia rozwojowe rewolucji przemysłowych, od Przemysłu 1.0 do Przemysłu 5.0, wskazują na kluczową rolę technologii w transformacji modeli organizacji i stosunków pracy.

- Ewolucja modeli organizacji jest ściśle powiązana z rozwojem technologii, umożliwiając efektywne gospodarowanie zasobami organizacji.

- Stosowanie robotów w procesach pracy prowadzące do wzrostu wydajności pracy wymaga redefinicji ról pracowników w organizacjach.

- Zastosowanie robotów w procesach pracy wymaga uwzględnienia aspektów etycznych.

- Rezultatem automatyzacji procesów pracy jest modyfikacja treści pracy wymagająca wzrostu autonomii i rozwoju kompetencji pracowniczych.

Zważywszy na teoretyczny charakter rozważań naukowo-badawczych poparty prezentacją zastosowań automatyzacji procesów pracy w praktyce gospodarczej, głównie zachodnich przedsiębiorstw i instytucji, w opracowaniu zastosowano podejście analityczno-projekcyjne oparte na metodzie analizy i dedukcji. Przyjęte tezy oraz podejście badawcze zapewniły realizację celów monografii we właściwie nakreślonych ramach metodologicznych, nadając jej odpowiednią strukturę, obejmującą sześć rozdziałów.

W rozdziale pierwszym wyjaśniono pojęcie i omówiono wymiary postępu w organizacji. Określono istotę, funkcje oraz znaczenie postępu technicznego i organizacyjnego. Ukazano wpływ technologii na wzrost wydajności pracy i omówiono rangę zmian organizacyjnych w procesach adaptacji do nowoczesnych technologii. Omówiono ontologiczne i metodyczne aspekty badania postępu technicznego w organizacji.

W rozdziale drugim ukazano stadia rozwojowe rewolucji przemysłowej, zwracając uwagę na genezę i czynniki rozwoju poszczególnych jej etapów (od Przemysłu 1.0 do Przemysłu 5.0). Scharakteryzowano również wpływ technologii na rozwój nowych sektorów gospodarki, procesy produkcji i organizację pracy.

Rozdział trzeci przedstawia ewolucję modeli organizacji z perspektywy postępu technicznego. Omówiono uwarunkowania rozwoju nauk o zarządzaniu i jakości, aby następnie z tej perspektywy scharakteryzować procesy transformacji organizacji: od organizacji taylorowskiej przez organizacje human relations, zhumanizowaną, wiedzy aż do samoorganizacji. Podkreślając aktualność paradygmatów modeli tych organizacji, zaprezentowano ich odniesienia do współczesnych przedsiębiorstw ze szczególnym uwzględnieniem wpływu technologii na strategie zarządzania i relacje organizacyjne.

W rozdziale czwartym, zawierającym zarys ewolucji automatyzacji procesów pracy, wyjaśniono pojęcie i omówiono znaczenia automatyzacji procesów pracy, ukazując także jej skutki i reakcje społeczne. Obok szczegółowej analizy etapów rozwoju postępu technicznego i automatyzacji - od mechanizacji i racjonalizacji pracy po zaawansowaną robotyzację i hiperautomatyzację - zaprezentowano zmiany procesów i organizacji pracy zachodzące pod wpływem rozwoju automatyzacji. Scharakteryzowano także znaczenie Cloud Computingu w upowszechnianiu rozwiązań sztucznej inteligencji w otoczeniu organizacji.

W piątym rozdziale ukazano zastosowanie robotów w procesach pracy. Zaprezentowano genezę i rozwój robotyki przemysłowej oraz automatyzację prac administracyjno-biurowych opartą na technologii Robotic Process Automation (RPA). Omówiono możliwości robotów w zwiększaniu efektywności i wydajności pracy zarówno w przemyśle, jak i w sektorach usługowych. Scharakteryzowano także zmiany w modelu organizacji pracy zachodzące pod wpływem sztucznej inteligencji.

Ostatni rozdział poświęcony transformacji procesów pracy z perspektywy automatyzacji przedstawia społeczne i instytucjonalne uwarunkowania zmian treści pracy oraz mechanizmy jej modyfikacji w warunkach automatyzacji. Podsumowaniem rozważań zawartych w tym rozdziale są refleksje nad przyszłością pracy w wysoce zautomatyzowanych procesach produkcji dóbr i usług.

Niniejsza monografia stanowi próbę całościowego, systemowego spojrzenia na problematykę automatyzacji procesów pracy organizacji gospodarczych, zarówno komercyjnych, jak i niekomercyjnych. Przegląd koncepcji i etapów automatyzacji oraz modeli organizacji dostosowanych zarówno do określonych rozwiązań technologicznych, jak również do mechanizmów transformacji treści pracy daje możliwość poznania zasadniczego dorobku naukowo-badawczego w obszarze postępującej automatyzacji procesów pracy. Autor ma nadzieję, że niniejsza monografia spotka się z zainteresowaniem środowiska nauk o zarządzaniu i jakości oraz kadry kierowniczej organizacji gospodarczych, stanowiąc inspirację do podejmowania badań naukowych związanych z wdrażaniem automatyzacji procesów pracy w przedsiębiorstwach różnych branż i instytucjach administracyjnych.

ROZDZIAŁIstota i wymiary postępu w organizacji

1. Istota postępu w organizacji

Postęp w znaczeniu ogólnym oznacza "(...) ruch naprzód, wszelką poprawę dotychczasowego stanu rzeczy pod takim lub innym względem (...)" (Encyklopedia PWN). Pojęcie to posiada także znaczenie "(...) ukierunkowanych przemian prowadzących ku stanowi coraz doskonalszemu (...)" (Słownik języka polskiego PWN). W logice zaś postęp odnosi się do wiedzy ludzkiej, dzięki której "(...) spostrzegamy nasze dotychczasowe omyłki oraz wykrywamy, iż zdania, które do tej pory uważaliśmy za prawdziwe, trzeba odrzucić, uznać za fałszywe, bo oto okazało się, że nie jest na świecie tak, jak stwierdzało owo zdanie (...)" (Ziembiński, 1977, s. 62).

Natomiast z perspektywy nauk o zarządzaniu i jakości odniesieniem postępu jest organizacja, interpretowana jako obiekt, który został stworzony przez ludzi i w których skład - obok innych komponentów (przyrodniczych i technicznych) zawsze wchodzą ludzie. Podkreślić należy, że uczestnictwo człowieka w organizacji także jako decydenta musi być zawsze spełnione, aby organizacja stanowiła obiekt badań w naukach o zarządzaniu i jakości, ale niekoniecznie z perspektywy innych dyscyplin naukowych, zwłaszcza technicznych, tj. cybernetyka czy informatyka. Wynika to z tego, że "(...) rzeczy zorganizowane, w których w skład nie wchodzą ludzie, choćby człowiek był ich organizatorem, znajdują się poza bezpośrednim zasięgiem teorii organizacji i zarządzania (...)" (Zieleniewski, 1981, s. 276-278). Taka interpretacja organizacji została sformułowana na gruncie prakseologicznej teorii zarządzania (Kotarbiński, 1965, Kuc, 1983), będąc nadal aktualną w kontekście zarówno rozwoju nauk o zarządzaniu i jakości, jak i zmian w otoczeniu współczesnych organizacji.

Podstawowym bowiem celem nauk o zarządzaniu i jakości, jako działalności praktycznej oraz naukowej, "(...) jest poznanie czynników wpływających korzystnie lub niekorzystnie obecnie i w przyszłości na przebieg i efektywność działalności organizacji, ustalanie prawidłowości w ich funkcjonowaniu i rozwoju oraz dostarczenie menedżerom propozycji racjonalnych rozwiązań w tym zakresie, prowadzące do doskonalenia praktyki zarządzania (...)" (Sudoł, 2019). Nazewnictwo tak pojmowanego zakresu poznania ewoluowało do obowiązującej od 2018 roku nazwy dyscypliny nauki o zarządzaniu i jakości (Salerno-Kochan i in., 2020). Wcześniej od lat 60. XX wieku w Polsce powszechnie używano określenia "nauki organizacji i zarządzania". W 1989 roku M. Holstein-Beck proponowała usunięcie z nazwy dyscypliny słowa "organizacja" (Holstein-Beck, 1989, s. 95, cyt. za: Sudoł, 2019), a od lat 90. XX wieku nauki o zarządzaniu ujmowano jako dyscyplinę nauk ekonomicznych (obok ekonomii, finansów i towaroznawstwa) i humanistycznych (Sudoł, 2019).

W takim znaczeniu postęp w organizacji oznacza zmiany uznane przez decydentów organizacji ze względu na określony zbiór kryteriów za bardziej korzystne i użyteczne, tj. skuteczniejsze, sprawniejsze, bardziej wydajne czy bardziej efektywne. Postęp w organizacji to rezultat gruntownych zmian sposobów przekształcania zasobów organizacji w produkty i usługi odnoszony do organizacji jako całości lub jej części podlegających ocenie efektywnościowej, np. procesy, zbiór procesów, komórki organizacyjne, organizacja, grupa organizacji itp. Takie ujęcie postępu w organizacji koresponduje z dobrze ugruntowanymi w literaturze przedmiotu pojęciami, tj.: uczenie, rozwój, doskonalenie i innowacje (zob. rys. 1), zwracając uwagę przede wszystkim na zmianę jakościową danego układu prowadzącą do wyższego efektu.

Rysunek 1. Zakres znaczeniowy postępu w organizacji.

Źródło: opracowanie własne.

Uczenie się jest nieodłącznym atrybutem każdej organizacji, dzięki czemu członkowie organizacji projektują i stosują efektywniejsze sposoby organizowania rzeczy oraz oddziaływań, wyznaczając tym samym skuteczność procesu generowania wartości. Członkowie organizacji nieprzerwanie odbierają impulsy z otoczenia (ciche i jawne). Stąd uczenie organizacji należy odnosić do aplikowania w procedury organizacyjne wiedzy uznawanej w organizacji za istotną dla realizacji jej celów. Kluczowe jest odróżnienie, czy tak rozumiane uczenie się organizacji odnosi się do pojedynczej czy podwójnej pętli organizacyjnego uczenia się. Pojedyncza pętla uczenia pozwala utrzymać organizację na "właściwym kursie", odgrywając kluczową rolę w korygowaniu działań organizacji zgodnie z przyjętym wzorem-standardem. Natomiast podwójna pętla uczenia się pozwala wyznaczać nowe standardy i wzorce postepowania, bowiem wiąże się ona z kwestionowaniem ograniczeń, którym podlega działanie (Morgan, 1997, s. 104). Zatem uczenie organizacji znacznie wykracza poza zakres znaczeniowy postępu w organizacji, który w mniejszym zakresie odnosi się do uczenia na zasadzie pętli pojedynczej, w większym natomiast stopniu dotyczy podwójnej pętli uczenia się. Postęp w organizacji polega więc na dokonywaniu przekształceń epistemologicznych i aksjologicznych kategorii organizacji wykraczających poza założone, utrwalone w dotychczasowych działaniach programy, algorytmy, plany czy scenariusze działań.

Postęp w organizacji w mniejszym zakresie odnosi się także do wzrostu organizacji, który polega na zwiększeniu nakładów i w wyniku tego wypracowaniu proporcjonalnie wyższego wyniku, także uwzględniającego tzw. efekt skali - wzrost organizacji jest warunkiem koniecznym, lecz niewystarczającym do osiągnięcia postępu. Postęp oznacza więc generowanie zmian jakościowych poszczególnych części składowych organizacji, wyznaczając ilościową, ale przede wszystkim jakościową rozbudowę efektów organizacji jako całości (Banach, 2010).

Stosunkowo bliskie znaczeniowo są pojęcia postępu i doskonalenia. Doskonalenie organizacji polega na stawianiu i rozwiązywaniu problemów teoretycznych i praktycznych, których rezultatem są określone twierdzenia, reguły, oceny i projekty (Stabryła, 1991, s. 71). Polega ono na podnoszeniu sprawności funkcjonowania organizacji (Duraj, 2004, s. 28) z uwzględnieniem aspektów celowościowych, instrumentalnych (Lisiński, 2011, s. 115) oraz społecznych (Griffin, 2004, s. 421). Rozróżnienie więc pojęć postępu i doskonalenia ma znaczenie metodologiczne, aczkolwiek istotne z perspektywy ugruntowanej w literaturze przedmiotu nomenklatury. W obu przypadkach ostatecznym skutkiem jest zmiana jakościowa, z tym że w doskonaleniu większy nacisk kładzie się na aspekt czynnościowy, w szczególności zestaw działań wywołujących zmianę. Natomiast postęp w organizacji jest odzwierciedleniem rezultatów i skutków wprowadzanych zmian w organizacji.

W takim znaczeniu o ile istota pojęcia postęp koresponduje z innowacją, tj. terminem oznaczającym nowość (produktową, procesową czy społeczną), zastosowaną w praktyce oraz cechującą się określonymi korzyściami społeczno-gospodarczymi (Firszt, 2012), o tyle odniesienie wprowadzanych zmian utożsamianych z postępem jest znacznie szersze aniżeli innowacji, dotyczy bowiem organizacji lub jej części, w której realizowane są procesy produkcji dóbr i usług. Innowacja bowiem jako celowo zaprojektowana przez człowieka zmiana może dotyczyć produktu (wprowadzenie do produkcji i na rynek wyrobów nowych lub istotnie ulepszonych), metod wytwarzania (zastosowanie w produkcji metod nowych lub istotnie ulepszonych), organizacji pracy i produkcji (nowe rozwiązania organizacyjne w znaczeniu strukturalnym i procesowym lub istotne udoskonalenie już istniejących) lub metod zarządzania, zastosowana po raz pierwszy w przedsiębiorstwie spełniającym określone kryteria techniczne, ekonomiczne i społeczne (Baruk, 2005).

2. Postęp techniczny i organizacyjny jako składowe postępu w organizacji

Ugruntowanym na gruncie literatury przedmiotu jest pogląd, zgodnie z którym wyszczególnia się postęp techniczny i organizacyjny w odniesieniu do organizacji (zob. tab. 1) jako obiektu badań nauk o zarządzaniu i jakości.

Postęp organizacyjny można odnieść do analizowanego na gruncie ekonomii postępu technicznego indukowanego oraz niezależnego. I tak, postęp indukowany wiąże się ze stosowaniem nowych rozwiązań technologicznych, a polega na dwukrotnym zwiększeniu wydajności, początkowo bezpośrednio po wdrożeniu nowego rozwiązania technicznego, a następnie wraz z tym, jak pracownicy nabywają wprawę w działaniu z wdrożonym urządzeniem (Ciborowski, 2015). Natomiast z punktu widzenia źródeł postępu technicznego ekonomiści wyszczególniają postęp substytucyjny i postęp niezależny, przyjmując, że postęp substytucyjny odnosi się do zastępowania pracy żywej kapitałem, natomiast źródła postępu niezależnego "(...) znajdują się poza procesem substytucji, a (...) są nimi zachowania i postawy ludzi w procesie gospodarowania (...)" (Meredyk, 2007, s. 271).

Tabela 1. Rodzaje postępu w organizacji

Rodzaj

Odniesienie

Rezultat

Techniczny

Procesy produkcji dóbr i usług (łączenie czynników produkcji w procesie wytwarzania)

Wzrost efektywności procesów produkcji dóbr i usług oraz wydajności pracy

Organizacyjny

Efekt synergiczny

Rozwój zasobów wiedzy w organizacji o tym, jak skutecznie rozbudowywać wartość na skutek relacji między zasobami organizacji

Źródło: opracowanie własne

Pierwotnymi terminami postępu technicznego są technika i technologia, które stanowią element wejścia systemu zarządzania organizacją. Przyjmuje się przy tym, że technika w znaczeniu ogólnym to sposób wykonania określonych czynności (np. technika gry na skrzypach, technika malowania obrazów, technika walki zapaśniczej), celowy, racjonalny, oparty na teorii sposób wykonania prac w jakiejś dziedzinie (Encyklopedia PWN). Natomiast w świetle nauk o zarządzaniu i jakości technika oznacza "(...) określony zasób środków wyposażenia i metod działania, którymi posługuje się człowiek w procesie produkcji, stanowi środek do realizacji zmaterializowanego celu produkcji oraz jeden z najistotniejszych czynników determinujących funkcjonowanie przedsiębiorstwa (...)" (Lichtarski, 1992, s. 125).

Z kolei technologia to "(...) ogół wiadomości o sposobach przetwarzania surowców i wytwarzania wyrobów (...)" (Encyklopedia PWN). Technologia w szerokim znaczeniu odnosi się do stosowania zasobów otoczenia dla osiągnięcia korzyści przez człowieka, stąd też historia człowieka to historia technologii (Mokyr, 2002, s. 3). Technologia zawsze i wszędzie wiąże się z wiedzą (Mokyr, 2002), stąd często operuje się określeniem wiedzy użytecznej (useful knowledge[1]) w odniesieniu do technologii. Technologie obejmują metody i techniki działania, które umożliwiają łączenie zasobów dla wytworzenia określonych dóbr i usług. Nie są nią zatem niestosowane wynalazki znajdujące się w sejfach, zasobach ich konstruktorów, bowiem dopiero zastosowanie określonych rozwiązań w procesie tworzenia dóbr lub świadczenia usług może przynieść rzeczywiste rezultaty (Krzyżanowski, 1999, s. 31).

Zmiany dokonywane w technice powodują zmiany w poziomie technicznym produkcji. Zmiany poszczególnych elementów poziomu technicznego produkcji dokonują się w różnym tempie, co powoduje, że często nie ma możliwości idealnego zharmonizowania wszystkich jego elementów. Jednak w wyniku ciągłego dostosowania się do siebie tych elementów następuje wzrost poziomu technicznego. Z kolei proces przechodzenia z niższego do wyższego poziomu technicznego oznacza postęp techniczny, tj. "(...) proces zmian rozwojowych techniki wyrażający się wprowadzaniem do produkcji nowych, udoskonalanych maszyn, urządzeń, narzędzi, nowych technologii oraz wykorzystywaniem w sposób doskonalszy istniejących zasobów. Mieści się w nim również podejmowanie produkcji nowych wyrobów oraz doskonalenie wyrobów już wytwarzanych (...)" (Lichtarski, 1992, s. 125).

Postęp techniczny w sensie ogólnym (ekonomicznym), oznaczający zmianę techniki (metody) wytwarzania produktu i usługi oraz umożliwiający wzrost poziomu efektywności, odnosi się zwłaszcza do wynalazku, technologii, w tym narzędzi (maszyn i urządzeń) stosowanych w produkcji dóbr i usług, czego efektem jest zmniejszanie kosztów wytwarzania, zaspokajanie dotychczasowych potrzeb społecznych na nowym, jakościowo wyższym poziomie, niż to jest możliwe przy stosowaniu technik tradycyjnych (Smolaga, 2010). W takim znaczeniu postęp techniczny w wytwórczości przemysłowej rozumie się jako proces doskonalenia środków (maszyn i urządzeń), przedmiotów pracy, metod wytwarzania oraz warunków pracy, czego szczególnie istotnym efektem jest podniesienie wydajności i zmniejszenie nakładów pracy społecznej na wytworzenie jednostki wyrobu (Mikołajczyk, 1973, s. 17). Takie rozumienie postępu technicznego zapożyczone zostało z ekonomicznego rozumienia tego pojęcia, z tym że ekonomiści do postępu technicznego zaliczają także udoskonalenie organizacyjne, umożliwiające wytworzenie danej wielkości produkcji przy niższym niż poprzednio poziomie nakładów, co z perspektywy nauk o zarządzaniu i jakości odnosi się do postępu organizacyjnego. Taki postęp jest rezultatem świadomych działań decydentów organizacji wypełniających funkcje zarządzania, nadające zespołowym formom działań atrybuty działań zorganizowanych oraz podnoszących sprawność systemów zarządzania organizacjami. Stąd postęp organizacyjny odnoszony jest do efektu synergii oraz dokonuje się w odniesieniu do procesów pracy, w których członkowie organizacji stosują określone rozwiązania techniczne, tj. technologie oraz maszyny i urządzenia.

Postęp techniczny może zachodzić w zakresie środków pracy (tzw. technika ścisła) lub metod produkcji (postęp technologiczny). Konsekwencją postępu w technice są zmiany w technologiach produkcji, podczas gdy postęp technologiczny jest możliwy, gdy zmiany są dokonywane jednocześnie w środkach pracy. Dlatego pojęciu postępu technicznego nadano szerszy wymiar, który uwzględnia również zmiany w technologii. Wprowadzenie postępu technicznego wymaga na ogół pewnych zmian w organizacji produkcji. Zmiany te są integralną częścią danego przedsięwzięcia technicznego, więc de facto w takim przypadku dokonuje się jednocześnie postęp techniczny i organizacyjny, co w literaturze przedmiotu określa się jako postęp techniczno-organizacyjny. O tego typu postępie przesądza jednak kwalifikacja ekonomiczna. Zatem jeśli postęp techniczny przekłada się na spadek efektywności produkcji, to mówimy o zacofaniu technicznym. Warto przy tym nadmienić, że nowe rozwiązania techniczne mogą nie powodować zmian w organizacji produkcji, tak jak może nastąpić postęp organizacyjny przy tych samych technikach i technologiach. Wówczas mamy do czynienia z tzw. niezależnymi zmianami organizacyjnymi (Lichtarski, 1992, s. 125-126).

W organizacji następuje integracja czynników wytwórczych, elementów przyrodniczych, informacyjnych i ludzkich dla wytworzenia określonej wartości, tj. dóbr i usług oczekiwanych przez otoczenie (klienta). Czynnikiem integrującym wszystkie pozostałe elementy organizacji jest człowiek, który podejmuje decyzje o łączeniu poszczególnych zasobów organizacji w określonych konfiguracjach. Stąd postęp organizacyjny można traktować jako rezultat funkcji zarządzania organizacją. W sensie ogólnym technologia stosowana w produkcji dóbr i usług stawia przed organizacją (jako zespołami ludzkimi) określone możliwości doboru metod pracy i współdziałania w ramach technologii dla podnoszenia wydajności pracy. Zmiana technologii produkcji dóbr i usług wymusza dostosowania w zarządzaniu organizacjami, w szczególności: modyfikację procesów pracy, niezbędne dostosowania struktur organizacyjnych, modyfikację zakresów zadań stanowiskowych. Dostosowania organizacji pracy wynikają z odmiennych dla nowej technologii czynników wydajności pracy. Nowa technologia powoduje modyfikację zadań stanowiskowych, stwarzając nowe (tj. odmienne w porównaniu do dotychczasowych rozwiązań technologicznych) możliwości organizowania procesów pracy. To, na ile możliwości te zostaną wykorzystane, tj. znajdą odzwierciedlenie w decyzjach i modyfikacji procesów pracy - odpowiadających dostosowaniu organizacji do nowych technologii, tak aby maksymalizować wydajność - zależy od rozwoju nauk o zarządzaniu i jakości, egzemplifikowanej wiedzą otoczenia organizacji.

W takim znaczeniu technologia jest kluczowa, determinuje bowiem rozwiązania organizacyjne, współpracę członków organizacji, zakresy zadań stanowiskowych. Stosowanie unowocześnionych technologii w produkcji dóbr i usług jest zatem kluczowym czynnikiem kształtującym zmiany w strukturze przedsiębiorstw, sektorów i gospodarek - postęp techniczny jest pierwotny względem postępu organizacyjnego.

3. Postęp techniczny czynnikiem wzrostu wydajności pracy

Technologie stosowane w organizacji pozostawiają wykonawcom pewien zakres swobody umożliwiający dobór metod pracy w zakresie gwarantującym optymalne wykorzystanie technologii. Odwołując się do teorii wzrostu przedsiębiorstwa Edith Penrose, można przyjąć, iż zasoby rzeczowe nabywane są przez firmę za cenę odzwierciadlającą zakres usług, jaki dany zasób środka trwałego wytwarza w zakładanym okresie eksploatacji (Penrose, 1959, s. 78-79). Jednak gdy środek trwały stosowany jest w organizacji, może nastąpić zmiana tego zakresu usług. Zasadniczo chodzi o to, że członkowie organizacji, stosując dany zasób trwały, mogą rozszerzać (a''), ale także zawężać (a) potencjalny zakres usług świadczonych przez zasoby na rzecz przedsiębiorstwa, przez to zwiększać (lub ograniczać) wiedzę organizacji (zasoby niematerialne), jednocześnie wpływając na wyniki organizacji. Poszerzanie zakresu usług środka trwałego może dotyczyć nabywania wprawy w działaniu przez wykonawcę stosującego dany zasób środka trwałego (a'), względnie stosowanie środka trwałego w nowych funkcjonalnościach (a''). Natomiast zawężanie zakresu usług odnosi się do niepełnego wykorzystania mocy produkcyjnych, ale też funkcjonalności środka trwałego, wynikającej z funkcji stanowiska pracy (zob. rys. 2).

Rysunek 2. Uczenie się na stanowisku w ramach określonych technologii.

Źródło: opracowanie własne.

Wdrażając nowy środek trwały, organizacja nie jest w stanie w pełni korzystać z funkcjonalności nowego środka trwałego (a). Wynika to z tego, że wykonawca stosujący na stanowisku nowy środek trwały potrzebuje czasu na nabycie wiedzy umożliwiającej sprawną realizację zadań stanowiskowych na styku człowiek - maszyna. Okres ten oznacza nabywanie przez wykonawcę wprawy w działaniu, przystosowanie się pracownika do funkcji stanowiska pracy, dzięki czemu środek trwały stosowany jest na stanowisku pracy w zakresie pełnej funkcjonalności (a?).

Zatem pełny zakres usług środka trwałego (a?) osiągany jest w wyniku uczenia się pracownika, w szczególności nabywania wprawy w działaniu (pojedyncza pętla uczenia się). Podobnie potencjalny zakres usług środka trwałego (a??) osiągany jest dzięki uczeniu się pracownika. Z tym że możliwe to jest poprzez eksperymentowanie na stanowisku pracy na styku człowiek - maszyna oraz działalność badawczo-rozwojową, której rezultaty znajdują odzwierciedlenie w modyfikacji zakresu zadań stanowiskowych, dzięki czemu poszerzeniu ulegają funkcjonalności środka trwałego.

Odnosząc powyższe rozważania do procesu produkcji dóbr i usług, można posłużyć się poniższym rysunkiem, na którym zobrazowano wzrost wydajności procesów produkcji pod wpływem rozwoju technologii stosowanej w wytwarzaniu danego dobra lub usługi (zob. rys. 3). I tak, krzywa pomiędzy punktami A i B obrazuje wzrost wydajności procesów produkcji, jaki następuje w efekcie uczenia się, ściślej nabierania przez wykonawców wprawy w działaniu, w tym: efekty wynikające z podziału pracy i specjalizacji (nabieranie biegłości w realizacji zadań stanowiskowych oraz harmonizacji wysiłków grupy wykonawców w procesach produkcyjnych), ale także zmiany zakresu usług określonej technologii.

Rysunek 3. Zmiana wydajności produkcji pod wpływem postępu technicznego i organizacyjnego.

Źródło: opracowanie własne.

W punkcie B następuje unowocześnienie procesu produkcji poprzez wdrożenie nowej technologii skutkującej nieciągłym wzrostem wydajności produkcji (A-B). W szczególności przyjmuje się, iż nowa technologia już na etapie wdrożenia umożliwia podniesienie poziomu wydajności, gdyż decyzja o jej wdrożeniu podjęta została na podstawie informacji o jej efektach zanotowanych w innych podmiotach, względnie na podstawie symulacji, eksperymentów na etapie testowania w ośrodkach B+R. Dodatkowo decydenci podejmują decyzje o zakupie nowej technologii wówczas, gdy przewidywane korzyści z jej stosowania przewyższają wzrosty wydajności osiągane dzięki nabieraniu wprawy w działaniu przy stosowaniu aktualnej technologii. Wdrożenie nowej technologii produkcji dobra lub usługi może skutkować wzrostem wydajności pracy odwzorowanym krzywą b, względnie krzywą b? zależnie od innowacji organizacyjnych. Trajektoria wzrostu wydajności procesu produkcji odpowiadająca krzywej b może wynikać z dostosowania się czynnika ludzkiego do warunków pracy określonych przez nowo wdrożoną technologię, tj. rezultatem pozyskanego doświadczenia pracowników, nabywania wprawy w realizacji zadań stanowiskowych oraz harmonizacji pracy wykonawców. Natomiast wzrost wydajności procesu produkcji zgodnie z krzywą b? jest rezultatem innowacji dokonywanych przez wykonawców w obszarach swobody, których wynikiem jest postęp organizacyjny procesów pracy.

Interpretacja postępu technicznego jako pierwotnego względem postępu organizacyjnego jest zrozumiała w przypadku wdrożenia w organizacji nowej technologii oraz podejmowania działań dostosowawczych w organizacji. Ale także takie ujęcie nie stoi w sprzeczności z dostosowaniem określonych rozwiązań technologicznych do przyjętych standardów organizacyjnych, np. promowanych w ramach koncepcji Społeczeństwa 5.0 zasady, względem której do człowieka należy dostosować rozwiązania technologiczne, tak aby maksymalizować jego dobrostan. W takim przypadku przyjęte rozwiązania technologiczne (dostosowane do dobrostanu człowieka) stanowią wytyczną działań organizatorskich, które umożliwiają dokonanie postępu organizacyjnego, ukierunkowanego na podnoszenie wydajności pracy i efektywności działań.

Postęp techniczny w organizacji egzemplifikowany diametralną (skokową) zmianą technologii produkcji dóbr i usług dokonuje się w wyniku ewolucji wielu czynników i ich akumulacji w organizacjach. Osiągnięcie w ten sposób swego rodzaju "masy krytycznej" zmian struktury technicznej (unowocześnień technicznych) procesów pracy w organizacji (skutkującą zmianą zakresu zadań na stanowiskach wykonawczych i kierowniczych) powoduje, że dotychczasowe podejście do zarządzania nie zapewnia satysfakcjonującego poziomu efektywności[2]. Zatem powstała w ten sposób zmiana uwarunkowań generowania wartości organizacji wymaga nowych uogólnień, perspektyw badawczych oraz metodyk ogólnych i szczegółowych umożliwiających podnoszenie sprawności zespołowych form organizacji pracy oraz systemów zarządzania.