Janusz Skodlarski – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Historii Myśli Ekonomicznej i Historii Gospodarczej ul. Rewolucji 1905 r. nr 41, 90-214 Łódź

Rada Naukowa serii Krótkie Wprowadzenie

Jerzy Gajdka, Ewa Gajewska, Krystyna Kujawińska Courtney Aneta Pawłowska, Piotr Stalmaszczyk

Redaktorzy inicjujący serii Krótkie Wprowadzenie

Urszula Dzieciątkowska, Agnieszka Kałowska

Redaktor inicjujący publikacji

Monika Borowczyk

Recenzja

Piotr Franaszek

Redaktor Wydawnictwa UŁ

Bogusław Pielat

Skład i łamanie

Munda – Maciej Torz

Projekt typograficzny serii

Tomasz Przybył

Projekt okładki

krzysztof de mianiuk

© Copyright by Janusz Skodlarski, Łódź 2020

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.8918.18.0.M

Ark. wyd. 5,2; ark. druk. 10,125

ISBN 978-83-8142-864-4

e-ISBN 978-83-8142-865-1

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-131 Łódź, ul. Lindleya 8

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. (42) 665 58 63

Spis treści

Wstęp

Rozdział I. Judaizm

1. Uwagi wstępne

2. Wpływ systemu religijnego na gospodarkę

3. Działalność ekonomiczna Żydów

4. Żydzi jako współtwórcy gospodarki kapitalistycznej

Rozdział II. Chrześcijaństwo przed reformacją

1. Uwagi wstępne

2. Ewangeliczne nauczanie o gospodarowaniu

3. Prawosławie: symbioza państwa i Kościoła

4. Katolicyzm: między bogactwem a dobroczynnością

Rozdział III. Protestantyzm

1. Uwagi wstępne

2. Luteranizm

3. Kalwinizm

4. Kościół anglikański i purytanizm

Rozdział IV. Islam

1. Uwagi wstępne

2. System społeczno-gospodarczy w świetle prawa koranicznego

3. Gospodarka islamska

Podsumowanie

Załączniki (1–9)

Bibliografia

Spis ilustracji

Indeks

Wstęp

Temat roli religii w rozwoju gospodarczym zagościł na trwałe w literaturze naukowej od czasu opublikowania przez Maxa Webera w 1905 r. pracy Etyka protestancka a duch kapitalizmu, a następnie w 1913 r. Szkiców z socjologii religii[1]. Znaczący wkład do tej problematyki wniosły także prace Wernera Sombarta[2] oraz innych wybitnych ekonomistów (zob. Aneks). Do dziś uznaje się potrzebę prowadzenia pogłębionych badań o roli religii i Kościołów w życiu gospodarczym.

Głównym celem tej książki jest wykazanie wpływu religii na gospodarkę, w mniejszym zaś stopniu – gospodarki na religię. Zasadniczą płaszczyzną analizy są kwestie doktrynalno-ideologiczne, tj. funkcjonowanie gospodarki w świetle dogmatów i zasad religijnych. Ponadto zwracam uwagę na rolę poszczególnych wyznań w praktyce gospodarczej. Nie można zapomnieć, że Kościoły były i są podmiotami życia gospodarczego, posiadającymi majątek i dysponującymi kapitałem ludzkim. Wchodzą one w liczne interakcje z otoczeniem ekonomicznym. Sama zaś religia, poprzez swą doktrynę oraz działania i przekonania wyznawców, propaguje określony styl życia, konsumpcji, oszczędności, model rodziny, kształtuje moralność, kreuje stosunek do bogactwa, biedy oraz postępu naukowo-technicznego czy kultury.

W pierwszym z czterech rozdziałów omawiam stosunek judaizmu do działalności gospodarczej. Uwzględnia on wpływ systemu religijnego na gospodarkę, szczególne predyspozycje Żydów do ekonomii (homo oeconomicus), odzwierciedlenie zasad i zaleceń religijnych w praktycznej działalności oraz rolę wyznawców judaizmu jako współtwórców gospodarki rynkowej.

W następnym rozdziale (Chrześcijaństwo przed reformacją) analizuję zasady ewangelicznej nauki ekonomii na podstawie kazań i przypowieści wygłaszanych przez Jezusa Chrystusa. Sporo miejsca poświęcam kwestii pracy, bogactwa i biedy. Drugi fragment tego rozdziału dotyczy religii prawosławnej. Zwracam w nim uwagę na doktrynę prawosławia, liturgię, zwyczaje oraz na różnice dzielące katolicyzm i prawosławie w podejściu do spraw gospodarczych. Na zakończenie przedstawiam działalność filantropijną prowadzoną przez Kościół katolicki i działające w jego obrębie zakony, a następnie ich stopniowe obrastanie w dobra materialne i powiązaną z tym demoralizację.

Ten stan rzeczy doprowadził do reformacji w Kościele katolickim, o czym jest mowa w kolejnym rozdziale, ukazującym wielką rolę, jaką odegrali w tym ruchu wybitni reformatorzy: Marcin Luter, Ulrich Zwingli i Jan Kalwin. Zbudowali oni zręby protestantyzmu w jego rozmaitych odmianach. Jedną z nich był anglikanizm: omówione zostały kolejne etapy reformacji w Anglii za panowania Henryka VIII (1509–1547), Elżbiety I (1558–1603), dynastii Stuartów (1663–1714) i hanowerskiej (1714–1901). W końcowej części rozdziału zwracam uwagę na skutki gospodarczo-społeczne działalności radykalnego odłamu kalwinizmu – purytanizmu. Nowe doktryny protestanckie wpłynęły na przyspieszenie przemian gospodarczo-społecznych.

Rozdział czwarty poświęcony jest religijnym podstawom gospodarki islamskiej. Rozpoczynam go od uwag dotyczących świętej księgi islamu – Koranu, by następnie omówić prawodawstwo w odniesieniu do systemu społeczno-gospodarczego i funkcjonowanie gospodarki islamskiej.

Książka oparta jest przede wszystkim na świętych tekstach omawianych religii, tj. Starym Testamencie, Nowym Testamencie i Koranie oraz na innych źródłach, dostępnych w Internecie. Cennych informacji dostarczyły także monografie, artykuły i opracowania zbiorowe, a zwłaszcza pięciotomowa Historia Kościoła[3] i Zarys dziejów religii[4]. Mam nadzieję, że ta skrótowa z konieczności prezentacja związków pomiędzy głównymi religiami monoteistycznymi a gospodarką rzuca nieco światła na ów ważny i pasjonujący temat.

Rozdział I

Judaizm

1. Uwagi wstępne

Nie ulega wątpliwości, że Żydzi wnieśli istotny wkład w rozwój gospodarki światowej, przyczynili się zwłaszcza do powstania systemu kapitalistycznego. Mieli także znaczący udział w rozwoju polskiej gospodarki. Ich wpływ na proces kształtowania się gospodarki rynkowej jest jednak trudny do dokładnego określenia i wykazania w praktyce. Oceny dotyczące roli diaspory żydowskiej w gospodarce światowej są w literaturze przedmiotu dość rozbieżne, formułowane często pod wpływem ideologii filosemickiej lub antysemickiej. Ponadto przeszkody w badaniach dotyczących tej problematyki wiążą się z brakami danych statystycznych. Sporządzanie wszelkich szacunków jest dodatkowo bardzo utrudnione z powodu asymilowania się elity żydowskiej. Żydzi ukrywali bowiem dość często swoją narodowość, aby obejść prawo lub uniknąć prześladowań.

Werner Sombart w głośnej pracy Żydzi i życie gospodarcze stwierdza, że wspomniany wkład jest „większy niż przedstawia to historia”. W innym miejscu pisze, że nie byłoby współczesnego kapitalizmu bez obecności Żydów na półkuli północnej[5]. Z oceną tą nie zgadza się m.in. Henryk Szlajfer[6]. Uważa on bowiem, że dowodząc tej tezy należy uwzględnić szereg różnych czynników i udział wielu innych państw i narodów.

Przyjrzyjmy się teraz bliżej przesłankom, które kształtowały kapitalistyczne zdolności tego narodu oraz roli, jaką odegrał on w tworzeniu gospodarki rynkowej.

2. Wpływ systemu religijnego na gospodarkę

Czynnik religijny miał, w moim przekonaniu, zasadniczy wpływ na działalność gospodarczą ludności żydowskiej. Przemawiają za tym następujące argumenty. Zasady religii i prawa społeczne, według Biblii, przekazał Bóg bezpośrednio Mojżeszowi. Zostały one spisane (między VII a IV w. p.n.e.) w księdze nazwanej Torą. Po uzupełnieniach Tory (trwały one do 500 r. n.e.) powstało dzieło dla wszystkich Żydów – Talmud (od hebr. ‘uczyć się, studiować’)[7]. Izrael uzyskał od Jahwe status narodu wybranego i miał wypełnić misję nakreśloną przez Stwórcę[8].

Izrael otrzymał szczególne uprawnienia, m.in. do ekspansji, zasiedlenia ziem i prowadzenia okrutnych wojen. W Księdze Powtórzonego Prawa czytamy:

Gdy Pan, Bóg twój, wprowadzi cię do ziemi, do której idziesz, aby ją posiąść, usuniesz liczne narody przed tobą […] siedem narodów liczniejszych i potężniejszych od ciebie. Pan Bóg twój, odda je tobie, a ty je wytępisz, obłożysz je klątwą, nie zawrzesz z nimi przymierza i nie okażesz im litości[9] (zob. Załącznik 1).

Jahwe polecił też Jozuemu, następcy Mojżesza, zdobywanie dalszych terytoriów Ziemi Obiecanej. Długoletnie wojny z inicjatywy i przy wsparciu Boga, według Starego Testamentu, prowadził Gedeon, wódz Izraelitów[10].

Żydzi przywiązywali dużą wagę do prawa, tym bardziej że główne zasady zostały im objawione przez Jahwe – Boga. Oto co oznajmił Mojżesz swemu ludowi:

Patrzcie, nauczałem was praw i nakazów, jak mi rozkazał czynić Pan, Bóg mój, abyście je wypełniali w ziemi, do której idziecie, by objąć ją w posiadanie. Strzeżcie ich i wypełniajcie je, bo one są waszą mądrością i umiejętnością w oczach narodów, które usłyszawszy o tych prawach powiedzą: „Z pewnością ten wielki naród, to lud mądry i rozumny”. Bo któryż naród wielki ma bogów tak bliskich, jak Pan, Bóg nasz, ilekroć Go wzywamy? Któryż naród wielki ma prawa i nakazy tak sprawiedliwe, jak całe to prawo, które ja wam dziś daję?[11]

Dziesięć Przykazań, napisanych na dwóch kamiennych tablicach, Mojżesz otrzymał wprost od Boga, a za jego pośrednictwem zostały one przekazane ludowi Izraela[12]. Wszystkie prawa, nakazy i zalecenia otrzymane od Boga były mocno zobowiązujące. Mojżesz ogłosił synom Izraela, aby nakazali swoim dzieciom „strzec wszystkich słów Prawa”, ponieważ są one źródłem ich życia[13]. Wśród tych praw i nakazów ważne miejsce zajmowały zalecenia dotyczące działalności gospodarczej.

Jahwe zakazywał Żydom „pójścia w ślady” mieszkańców tych ziem, które zdobędą. Zapewniał, że jeśli będą wypełniać Jego przykazania, to nie będzie bezpłodności i chorób, klęsk żywiołowych, a ich pola i ogrody dadzą obfite plony. Judaizm aprobował przy tym podwójną etykę – jedną wewnątrz własnej społeczności, drugą w stosunkach zewnętrznych. Czyny dopuszczalne wobec „obcego” zakazane były wobec „brata”[14].

System religii żydowskiej rozwinęli uczeni rabini-talmudyści. Wyszkoleni literacko i rytualnie stali oni na czele narodu żydowskiego, co stanowiło osobliwość judaizmu. Najwybitniejsi z nich byli zarazem najzręczniejszymi finansistami, kupcami, jubilerami, adwokatami i lekarzami[15]. Rabini bardzo często wypowiadali się w sprawach ekonomicznych i zachęcali do skrzętnego życia zarobkowego, do szybkiego obracania pieniędzmi i towarami. Nabożeństwa żydowskie w niektórych momentach przeradzały się formalnie w licytacje[16].

Budowa systemu religijnego i związanego z nim gospodarczo-społecznego nie była łatwym przedsięwzięciem. Za czynnik nieodzowny uznano mądrość i wykształcenie. W Księdze Mądrości w części „Nauka mądrości” na pierwszym miejscu znajduje się fragment zatytułowany: „Mądrość konieczna dla władców”. Przestrzega się w nim, że ci władcy, którzy nie idą za wolą Boga i nie respektują prawa będą surowo ukarani. „Władca wszechrzeczy” nie będzie zważał na wielkość, możnym groził sąd surowszy. W tej samej księdze mówi się o mądrości dziewięciokrotnie. W części „Mądrość – skarb najcenniejszy” napisano m.in.:

Przeniosłem je nad berła i trony i w porównaniu z nią za nic miałem bogactwa. Nie porównałem z nią drogich kamieni, bo wszystkie złoto wobec niej jest garścią piasku, a srebro przy niej ma wartość błota […] Jest bowiem dla ludzi skarbem nieprzebranym[17] (zob. Załącznik 2).

Tekst o podobnej treści odnajdujemy w Księdze Przysłów (króla Salomona, którego Bóg obdarza mądrością)[18].

W Starym Testamencie do najczęściej powtarzających się wyrazów należą: mądrość, roztropność, nauka i rozwaga; natomiast z pejoratywnych: głupota, lenistwo i bieda[19]. W Księdze Przysłów na pierwszym miejscu zamieszczono „ogólne napomnienie mądrości”, a w nim: wezwanie do mądrości, zyski płynące z szukania mądrości, wartość mądrości, zachęta do nabycia mądrości, mądrość zaleca sama siebie i biesiada mądrości [tytuły cząstek][20].

Uczeni rabini, a także urzędnicy rabinatów, spowodowali niebywałe rozpowszechnienie intelektualizmu wśród Żydów, z jakim nie spotykamy się w przypadku innych ludów. Wyróżniającą ich cechą było upowszechnienie nauki pisania oraz systematycznego kształcenia. Spowodowało to zastąpienie w tej społeczności działalności proroków kultem wierności prawu i książkowo-religijnym badaniem prawa[21]. Wprost niebywałym autorytetem cieszyli się rabini i nauczyciele[22]. W starożytności na ziemi żydowskiej utworzono wiele akademii, a po rozproszeniu Żydów powstały sławne akademie w Babilonie, Hiszpanii, w późniejszym okresie – w Pradze, we Frankfurcie, w Krakowie, Poznaniu, Lublinie i we Lwowie. W akademiach babilońskich i hiszpańskich uczono, oprócz teologii, filozofii, matematyki, medycyny i muzyki. W polskich uczelniach poprzestawano na nauce teologii i początkach filozofii[23].

Wielu badaczy zajmujących się problematyką żydowską zwraca uwagę na zalety umysłowe wyznawców judaizmu. W. Sombart podkreśla przewagę przymiotów umysłowych nad fizycznymi. Stwierdza, że u Żydów „inteligencja panuje nad ciałem”, a także, iż żaden naród przez wszystkie czasy nie cenił tak wysoko uczonych, jak naród żydowski. Większym szacunkiem wśród Żydów cieszyły się zawody, które wymagały mniejszej lub większej wiedzy i umiejętności[24]. Potwierdzenie przewagi umysłu nad sprawnością fizyczną odnajdujemy w różnych powiedzeniach i przysłowiach[25].

Aleksander Hertz pisze, że etos żydowski wysuwał jako naczelną wartość mądrość i wiedzę. Majątek nie był dla Żyda wartością samą w sobie, ale środkiem do osiągnięcia doskonałości intelektualnej. Podobny pogląd wyraził Artur Eisenbach: „Prestiż rabina słynnego w swej wiedzy i świątobliwości był większy od prestiżu bankiera i przemysłowca”[26].

Stwierdzenia powyższe dotyczą okresu talmudycznego, kiedy Żydzi byli głównie handlarzami i lichwiarzami. W XIX w. pojawiło się wielu przemysłowców, bankierów i finansistów na skalę międzynarodową. Nie byli oni całkowicie podporządkowani starszyźnie kahalnej (tj. gminy żydowskiej), lecz reprezentowali coraz liczniejszą grupę intelektualistów i uczonych[27].

Ilustracja 1. Synagoga.

Źródło: https://pl.depositphotos.com/stock-photos/żydzi.html?filter=all&qview=13294778.

Prawdą jest, że Żydzi cenili wiedzę, zajmowali poczesne miejsca w kulturze światowej, prawie każdy z nich umiał czytać i pisać. Rabini i gminni urzędnicy rabinatu spowodowali podniesienie poziomu intelektualnego drobnomieszczaństwa i nawet biedaków. Organizowano „powszechne szkoły ludowe”, w których uczono sztuki pisania i myślenia kazuistycznego. Żydzi wyróżniali się tym na tle innych narodów. Ukształtowany typ religijny wywierał daleko idący wpływ na sposób życia różnorodnych warstw, a zwłaszcza na życie rodzinne[28].

Szczególną rolę w społeczeństwie żydowskim odgrywała rodzina. W Starym Testamencie odnajdujemy wiele nakazów i zaleceń dotyczących ochrony rodziny i małżeństwa. Prawo mojżeszowe nadawało małżeństwu status najwyższy. Kobieta zamężna była istotą uświęconą, namaszczoną i stanowiła wyłączną własność męża. Za osłabianie rodziny lub jej rozkład groziły surowe sankcje. Karano śmiercią m.in. za: złorzeczenie ojcu lub matce, nieposłuszeństwo syna, cudzołóstwo, seks z kobietą zamężną oraz za stosunki płciowe między mężczyznami i ze zwierzętami, za gwałt oraz utratę dziewictwa przed ślubem. Życie seksualne regulowały bardzo szczegółowe przepisy, nie mające precedensu w żadnej cywilizacji starożytnej[29].

Życie rodzinne, sankcjonowane prawem bożym, wywierało wpływ na działalność gospodarczą. Żydzi mieli wypełniać skrupulatnie obowiązki religijne, być ludźmi pracowitymi, oszczędnymi i obowiązkowymi, panować nad zmysłami i językiem, zachowywać się wstrzemięźliwie w jedzeniu i piciu, dorabiać się uczciwie oraz pomagać swym ubogim braciom.

W Starym Testamencie i w księgach uczonych rabinów podnoszono do najwyższej rangi pracę i pracowitość. Potępiano jednocześnie lenistwo i bezmyślne działania[30]. Teksty mądrościowe Starego Testamentu zachęcają do pracy. Mędrzec Syrach poucza: „Nie czuj wstrętu do pracy uciążliwej i do uprawy roli, której Twórcą jest Najwyższy”[31]. W Księdze Przysłów czytamy: „Kto ziemię uprawia, nasyci się chlebem; kto ściga ułudę, nasyci się nędzą”[32]. Według Talmudu bardziej miły Jahwe jest człowiek pracowity niż pobożny. Zdobyty majątek był znakiem łaski Bożej. Bogacenie się w sposób uczciwy powszechnie pochwalano. Ubóstwo zaś w Izraelu było czymś niechcianym, wstydliwym, a nawet podejrzanym[33].

Zalecano Żydom higieniczny tryb życia, przestrzegając przed pijaństwem i obżarstwem, oraz stosowne panowanie nad zmysłami i językiem[34]. W rzeczywistości pili mniej niż chrześcijanie, rzadko można ich było spotkać pijanych. Wśród Izraelitów było mniej rozwodów i dzieci nieślubnych. Tadeusz Czacki pisze, że mniej kradli niż Polacy, a w ich środowisku było 12 razy mniej próżniaków i 60 razy mniej żebraków[35].

Realizowali też przykazania Boga dotyczące udzielania pomocy ubogim rodakom[36]. Jahwe był dla proroków żydowskich przede wszystkim bogiem sprawiedliwości, wymagał praworządności i prawdy, współczucia dla nieszczęśliwych i pomocy dla ubogich. Oburzało ich, że uciska się ubogich, i że „sprawiedliwego sprzedaje się za parę butów” (Amos 4,1; 8,6), a bogacze „przyłączają dom do domu i przesuwają rolę do roli tak, że dla innych nie staje miejsca” (Izajasz 5,8), że „nienawidzą dobra, a miłują zło, odzierają lud ze skóry i mięso z jego kości” (Micheasz 3,2)[37].

Prawo pozwalało, aby obcy, sierota lub wdowa mogli wziąć zapomniany snopek na polu lub zebrać ostatnie oliwki i winogrona w ogrodzie. Nie zezwalało gnębić ubogich najemników[38]. Nakazywało natomiast surowo karać za złodziejstwo. Złodziej, jeśli nie miał czym zapłacić, miał być sprzedany za taką kwotę, jaką ukradł[39].

Religia i endogamia (małżeństwa tylko wewnątrz danej społeczności) były źródłem niezwykłej siły życia, przetrwania i rozmnażania się narodu żydowskiego. Czynniki te przyczyniły się do antropologicznej – fizycznej i kulturowej – odmienności Żydów. Wyznawcy religii mojżeszowej po wielu wiekach kojarzenia się w obrębie własnej grupy, stanowili wspólnotę, jaskrawo różniącą się, dzięki swym znamionom antropologicznym, od chrześcijańskiego otoczenia[40].

W XVIII w. w Europie Środkowo-Wschodniej, w okresie intensywnej urbanizacji, liczba ludności żydowskiej zwiększyła się do około 10 mln (populacja całej Europy liczyła w 1800 r. 187 mln ludzi)[41]. W Rosji Piotr I, a następnie Katarzyna II, tworząc nowoczesne państwo, doceniali osiągnięcia gospodarcze diaspory żydowskiej. Kupcy i przemysłowcy, za ich przyzwoleniem, rozpoczęli ekspansję ekonomiczną w Rosji[42]. W drugiej połowie XVIII w. liczbę Izraelitów w Polsce szacuje się na około 600–900 tys. (na 14 mln mieszkańców Rzeczypospolitej). W Warszawie w 1865 r. Żydzi stanowili 31,4% ogółu ludności. W 1910 r. w Królestwie Polskim ludność wyznania mojżeszowego stanowiła 15%, a w Galicji – 11%. „Ziemię obiecaną” znaleźli Żydzi w Łódzkim Okręgu Przemysłowym, a zwłaszcza w Łodzi. Ich populacja w tym mieście zwiększyła się z 32 427 w 1865 r. do 370 000 w 1918 r.[43]

1 M. Weber, Etyka protestancka a duch kapitalizmu, Lublin 1994; idem, Szkice z socjologii religii, Warszawa 1984.

2 W. Sombart, Der moderne Kapitalismus, t. 2, cz. 1, München 1928; idem, Żydzi i życie gospodarcze, Warszawa 2010.

3 J. Daniélou, H.I. Marrou, M.D. Knowles, D. Obolensky, H. Tüchle, L.J. Rogier, G. de Bertier de Sauvigny, J. Hajjar, R. Aubert i in., Historia Kościoła od początków do czasów współczesnych, t. 1–5, Warszawa 1984–1988.

4 Zarys dziejów religii, red. J. Keller, W. Kotański, W. Tyloch, B. Kupis, Warszawa 1986.

5 Werner Sombart zdawał sobie sprawę, że jego książka jest jednostronna, ponieważ nie uwzględnia, poza wkładem Żydów, innych czynników, które przyczyniły się do budowy współczesnego kapitalizmu. Przyznaje to w przedmowie, natomiast w tekście pracy podtrzymuje swój pogląd (W. Sombart, Żydzi i życie gospodarcze, Warszawa 2010).

6 Uzasadnił to w interesującym, krytycznym opracowaniu, poprzedzającym pracę Sombarta. H. Szlajfer ma rację, twierdząc, że diaspora żydowska współdziałała tylko w tworzeniu systemu kapitalistycznego (H. Szlajfer, Żydzi Wernera Sombarta, [w:] W. Sombart, Żydzi…, s. XXXI).

7 Tora (od hebr. ‘nauka, pouczenie, prawo’) w węższym znaczeniu oznacza pięć pierwszych ksiąg Starego Testamentu, w szerszym zaś odnosi się do całego Starego Testamentu i składa się z Prawa pisemnego i Prawa ustnego, które Bóg miał objawić Mojżeszowi jednocześnie. Uzupełnieniem Tory stała się Miszna, którą zredagowano około 200 r. n.e. Po dyskusjach uczonych rabinów palestyńskich powstał Talmud Palestyński, a w babilońskich akademiach opracowano Talmud Babiloński (L. Trepp, Żydzi, naród, historia, religia, Warszawa 2009, s. 18–51).

8 W Księdze Rodzaju opisano jak doszło do zawarcia przymierza Boga z Izraelem. Najpierw Bóg powołuje Abrama: „Uczynię bowiem z ciebie wielki naród, będę ci błogosławił i twoje imię rozsławię”. Na następnym spotkaniu Bóg przemówił: „Nie będziesz więc odtąd nazywał się Abram, lecz imię twoje będzie Abraham, bo uczynię ciebie ojcem mnóstwa narodów i pochodzić będą od ciebie królowie… Przymierze moje, które zawieram pomiędzy Mną a tobą oraz twoim potomstwem, będzie trwało z pokolenia na pokolenie, jako przymierze wieczne…” Po wyjściu Izraelitów z Egiptu Jahwe, przemawiając do Mojżesza, wywyższył naród żydowski ponad wszystkie narody (Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Księga Rodzaju, Poznań–Warszawa 1989, s. 33, 36 i 84).

9 Ibidem, Księga Powtórzonego Prawa, s. 180. Mężczyźni, którzy się poddadzą zostaną przymusowymi robotnikami, a inni będą pozbawieni życia („wytniesz ostrzem miecza”), ibidem, s. 190.

10 Ibidem, s. 235–238.

11 Ibidem, s. 177.

12 Ibidem, s. 202.

13 Ibidem, s. 180.

14 M. Weber, Szkice z socjologii religii, Warszawa 1984, s. 278.

15 Ibidem, s. 114.

16 Pismo Święte…, s. 207–208.

17 Ibidem, s. 763.

18 „Bezcenny skarb”, „Szczęśliwy kto mądrość osiągnął, mąż, który nabył rozwagi: bo lepiej ją posiąść niż srebro, ją raczej nabyć niż złoto, zdobycie jej lepsze od pereł, nie równe jej żadne klejnoty” (ibidem, s. 712).

19 Ibidem, s. 712–733.

20 Ibidem, s. 711–717.

21 M. Weber, op. cit., s. 199; A. Żor, Kronenberg. Dzieje fortuny, Warszawa 2011, s. 64.

22 „Wpoiono uszanowanie bez granic dla nauczycieli. Jeśli oyciec i nauczyciel będą w niewoli, iesli obadwa będą nosić iaki ciężar, i uczeń ulżyć może; ieśli oyciec i nauczyciel zgubią rzecz iaką, pierwsza pomoc należy nauczycielowi. Niewolno iest uczniowi wieśdź spory z nauczycielem, różnić się w zdaniu od uczącego: ma się uważać uczeń za sługę, i dla uznania podległości rozwiązywać powinien rzemyki u obuwiów” (T. Czacki, Rosprawa o Żydach, Wilno 1807, s. 167).

23 Ibidem, s. 214–215.

24 W. Sombart pisze, że Żydzi mieli szczególne uzdolnienia do dziennikarstwa, adwokatury i sceny. Z powodzeniem zajmowali stanowiska matematyków, statystyków, lekarzy i finansistów (W. Sombart, op. cit., s. 274–275).

25 Oto niektóre z nich: „Rabin Meir mówi, niech każdy człowiek zawsze uczy swego syna czystego i lekkiego rzemiosła. Niech Bóg nas strzeże przed ręką goima i żydowską głową. Świat nie może obejść się bez sklepikarza i grabarza. Mędrca wyżej cenić należy, niż króla, mądrego bękarta więcej, niż ograniczonego arcykapłana” (ibidem, s. 263–264).

26 Cyt. za: A. Żor, op. cit., s. 63.

27 Pismo Święte…, s. 342.

28 M. Weber, op. cit., s. 199, 212 i 140.

29 Pismo Święte…, Księga Kapłańska, s. 126–127; A. Chouraqui, Życie rodzinne. Czasy biblijne, Warszawa 2012, s. 192–193; W. Tyloch, Zarys dziejów religii, Warszawa 1986, s. 535 i 537.

30 Świadczą o tym sentencje w Księdze Przysłów, np.: „Lepiej być prostym, ale mieć pracę, niż pysznić się nie mając chleba”. „Lenistwo nie złowi zwierzyny, ludzka pilność cennym bogactwem”. „Serce leniwego czeka bez skutku, a pilnych zamiary zawsze się spełniają”. „Ręka gorliwych zdobędzie władzę, a leń musi pracować pod batem” (Pismo Święte…, s. 719).

31 Ibidem, Mądrości Syracha, s. 786.

32 „Nie pracuje w jesieni, więc w żniwa darmo szuka plonu”; „Nie kochaj spania, byś nie zubożał, miej oczy otwarte – nasycisz się chlebem” (ibidem, s. 732). W prawach Mojżeszowych czytamy: „Przez sześć lat będziesz obsiewał ziemię i zbierał jej płody, a siódmego pozwolisz jej leżeć odłogiem i nie dokonasz zbioru, aby mogli jeść ubodzy z twego ludu, a reszty zjedzą dzikie zwierzęta. Tak też postąpisz z twoją winnicą i z twoim ogrodem oliwnym” (Stary Testament, Paris 1983, s. 169).

33 K. Kietliński, Religijne determinanty działalności gospodarczej w perspektywie czterech wielkich religii: judaizmu, buddyzmu, chrześcijaństwa i islamu, [w:] Religia a gospodarka, t. 1, red. S. Partycki, Lublin 2005, s. 124–135.

34 „Popada w nędzę, kto lubi hulanki, nie wzbogaci się, kto lubi oliwę i wino”. „Nie uniknie się grzechu w gadulstwie, kto ostrożny w języku – jest mądry” (ibidem, s. 725 i 718).

35 A. Chwalba, Historia Polski, 1795–1918, Kraków 2005, s. 57 i 111; T. Czacki, op. cit., s. 219. Ciekawe, na jakiej podstawie Czacki dokonał tych obliczeń.

36 W Księdze Kapłańskiej zapisano: „Jeżeli brat twój zubożeje i ręka jego osłabnie, to podtrzymasz go, aby mógł żyć z tobą przynajmniej jak przybysz i osadnik. Nie będziesz brał od niego odsetek, ani lichwy”. Ochronie słabych poświęcony jest również rozdział w Księdze Powtórzonego Prawa (Pismo Święte…, s. 132 i 194).

37 J. Kacprzak, Co teologia ma do powiedzenia ekonomii? Kilka uwag teologiczno-moralnych na temat życia gospodarczego, „Annales. Etyka w Życiu Gospodarczym” 2015, t. 18, nr 2, s. 74.

38 „Nie będziesz niesprawiedliwie gnębił najemnika ubogiego i nędznego, czy to będzie brat twój czy obcy, o ile jest w twoim kraju, w twoich murach. Tegoż dnia oddasz mu zapłatę”. „Jeśli masz sługę postępuj z nim jak z bratem…” (Pismo Święte…, s. 193 i 818); Prawo Mojżeszowe zakazywało: „…nie będziesz uciskał cudzoziemców, bo wy sami byliście cudzoziemcami w ziemi egipskiej” (Stary Testament…, s. 169).

39 Pismo Święte…, s. 86–87.

40 W. Sombart, op. cit., s. 296 i 302.

41 R. Cameron, Historia gospodarcza świata, Warszawa 1996, s. 207; P. Johnson, Historia świata (od roku 1917), Londyn 1989, s. 25; J. Skodlarski, R. Matera, Gospodarka światowa. Geneza i rozwój, Warszawa 2004, s. 61.

42 A. Andrusiewicz, Piotr Wielki. Prawda i mit, Warszawa 2011, s. 395–396.

43 Encyklopedia historii gospodarczej, red. A. Mączak, Warszawa 1981, s. 583; B. Baranowski, J. Fijałek, K. Badziak, R. Rosin, Łódź. Dzieje miasta, t. 1, do roku 1918, Warszawa–Łódź 1980, s. 196 i 202; A. Żor, op. cit., s. 342.